Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Hànzì

| Hànzì |
| --- |
| Sorçh | Screeu fockle |
| Çhengaghyn | Çhengaghyn Sheenagh, Shapaanish, Koreeish, Vietnamish |
| Eash | Eash Ooha ny Sheen - jiu |
| Ream Unicode | U+4E00 - U+9FAF U+3400 - U+4DBF U+20000 - U+2A6DF |
| ISO 15924 | Hani, Hans (aashagh), Hant (tradishoonagh) |
|  "Hànzì" ayns Hànzì tradishoonagh (toshtal) as Hànzì aashagh (jesh) |
| **Notey**: Bee cowraghyn sheeanagh ASE er y duillag shoh ayns Unicode, foddee. |

She possan dy chowraghyn screeu fockle eh **Hànzì**, haink rish 'sy Çheen ayns yn Eash Ooha, myr *Screeuyn craueyn oracle*. Ga dy vel ny cowraghyn er gaghlaa rish ny keeadyn, ta'n corys hene er varraghtyn. Chammah's ymmyd 'sy Çheen, skeeayll ny cowraghyn dys çheeraghyn elley. Foddee yn ennym "Hànzì" çheet er cowraghyn ymmodee eashyn ny Sheen, as ny keayrtyn, er Hànzì ayns çhengaghyn elley; agh dy mennick, t'eh çheet er screeuyn jeianagh ny Sheen (tradishoonagh ny aashagh).

## Hànzì as çhengaghyn Sheenagh

Ta'n chooid smoo jeh çhengaghyn Sheenagh goll er screeu liorish Hànzì (ga dy vel coryssyn elley ec fir jeu, myr sampleyr, Pe'h-ōe-jī son Min Nan).

Bentyn rish Sheenish, t'ad rheynn Hànzì ayns eashyn rere cummey ny cowraghyn:

* Screeuyn craueyn oracle 'syn Eash Ooha.
* Screeuyn seal 'syn Eash Ooha.
* Screeuyn cleragh 'syn Eash Ooha as Eash Yiarn.
* Hànzì tradishoonagh neayr's y 5oo Eash BNJ.
* Hànzì aashagh neayr's 1956 ayns Deynphobblaght ny Sheen (agh ta ny fir tradishoonagh ry-akin foast ayns çheeraghyn elley).

## Hànzì as Shapaanish

Ta Kanji Shapaanagh jeh sliught Hànzì. Ta ymmyd jeant jeu mastey ymmodee coryssyn screeuee elley (Hiragana, Katakana as ny keayrtyn, rōmaji).

Shoh sampleyr jeh kione-linney pabyr naight (ass *Asahi Shimbun* er 19 Averil, 2004) as eshyn jannoo ymmyd jeh'n chiare coryssyn: : kanji (jiarg), hiragana (gorrym), katakana (geayney), as yn Abbyrlhit Romanagh as earrooyn Arabagh (doo):

ラドクリフ、マラソン五輪代表に1万m出場にも含み
## Hànzì as Koreeish

Ta Hanja Koreeish jeh sliught Hànzì.

## Hànzì as Vietnamish

'Sy Vietnam, v'ad cliaghtey jannoo daa ymmyd jeh. V'ad screeu obbraghyn ard-scollairagh ayns Sheenish Chlassicagh liorish Hán tự (yn ennym v'oc er Hànzì), as lettyraght Vietnamish ayns Chữ Nôm (corys jeant liorish Hànzì as cowraghyn gollrish Hànzì). Rish reill ny Frank, haink quốc ngữ y ve ny screeyn oikoil ayns 1910, as rish mean y 20oo eash va dagh ooilley red screeut liorish, faggys.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Shillabaght

Shimmey shillabaght, ghow ee toshiaght myr screeu jalloo, as t'ee er ny jannoo aashagh. Shoh katakana Shapaanagh. Ta'n lettyr jeianagh er y çheu hoshtal, as y shenn chummey Sheenagh er y çheu yesh.
She corys screeuee ee **shillabaght**. Ta ny cowraghyn ("lettyryn") echey cowraghey slane shillab. Son y chooid smoo, ta dagh cowrey cowraghey corockle lesh breeockle.

## Imraaghyn

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Corys screeuee

Coryssyns screeuee jeianagh.      Romanagh (abbyrlhit)      Kyrillagh (abbyrlhit)      Hangul (abbyrlhit troagh)      Abbyrlhittyn elley      Arabagh (abjad)      Abjadyn elley      Devanagari (abugida)      Abugidee elley      Shillabaghtyn      Hànzì (screeu fockle)
Ta **corys screeuee** (ny **screeuyn**, ny **cairscreeu** ny keayrtyn) çheet er çhymsaght dy markyn, kiaddee, ny cowraghyn ("cowraghyn" ny "lettyryn"), as adsyn bentyn rish troggalyn ny çhengey ayns aght ennagh.

* Ta abbyrlhit çheet er corys screeuee as dagh cowrey çheet er myn-heean ennagh.
* Ta shillabaght çheet er corys screeuee as dagh cowrey çheet er shillab ennagh.
* Ta abjad çheet er corys screeuee as dagh cowrey çheet er corockle ennagh. Cha nel breeocklyn screeut.
* Ta abugida çheet er corys screeuee as dagh cowrey çheet er corockle ennagh, agh t'eh ort cowraghey magh breeocklyn liorish caghlaa cummey y lettyr, ny liorish scarreydee.
* Ta screeu caslys çheet er corys screeuee as dagh cowrey ny chaslys dy red ennagh. Ta ymmyd jeant jeu jiu son fograghyn as y lheid.
* Ta screeu eie çheet er corys screeuee as dagh cowrey çheet er eie ennagh. Ta ymmyd jeant jeu jiu, myr sampleyr, ayns maddaght; ta'n cowrey "+" çheet er yn eie cheddin, ga nagh vel yn ennym cheddin er ayns dagh çhengey.
* Ta screeu fockle çheet er corys screeuee as dagh cowrey çheet er myn-yalloo ny fockle ennagh.

## Imraaghyn

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Çhellvane

Çhellvane queeyllagh veih ny 1940yn
She greie çhellinsh ta kiangley daa, ny ny smoo, ymmydeyr ry-cheilley er coloayrt tra nagh vel ad ry-cheilley eh yn **çhellvane**. Ta çhellvaneyn çhyndaa sheean ayns cowraghyn lectraneagh cooie da'n ym-skeaylley harrish caabylyn ny harrish mean ym-skeayllee elley, as t'ad aachloie cowraghyn veih'n çheu elley ayns cummey so-chlashtyn. Ta'n fockle *çhellvane*, ny e lheid, goll er ymmyd ayns ymmodee çhengaghyn. Ta'n fockle çheet ass τῆλε, *tēle*, ("foddey") as φωνή, *phōnē*, ("goo") y Ghreagish, ny *goo foddey jeh (shoh)*.

Va'n chied phaiteen recortyssit 'sy vlein 1876 ec Alexander Graham Bell as va'n greie lhiassit ec shiartanse dy gheiney elley.
# Lettyraght

She yn ellyn jeh obbraghyn screeuee ee **lettyraght**. 'Sy chultoor sheear t'ad ny sorçhyn bunneydagh jeh'n lettyraght screeuee na'n far-skeealaght as y neu-far-skeealaght.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Ennymockle

She rang fockle eh **ennymockle**.

## Meenaghey

Dy tradishoonagh, ta meenaghey yn 'ockle çheet er "ennym red, pheiagh, eie, jannoo..." as y lheid.

Ta çhengoayllee meenaghey ennymockle rere'n aght t'ad cochiangle ayns raa, liorish prowal formoil. Un fa dy vel ad credjal shen, shen nagh vel cagh cordail rish meenaghey "nhee"" ny "jannoo".

"Cre'n sorçh dy ennymockle ta *jeerid* ny *anvea*? T'adsyn ny smoo casley rish staydyn na "nheeghyn"; agh dy tradishoonagh, t'ad gra dy vel fockle ta cowraghey stayd ny vreear. Agh ta prowal scaalhean formoil taishbyney dy nee ennymocklyn t'ayn, er y fa dy vel y ghaa cur dy kiart ayns "scoltan" ennymockle, myr sampleyr: *foddee \_\_\_ cur aggle ort.*"
### Prowaltyssyn formoil

Ta'n ymmyd jeant jeh ny prowaltyssyn shoh dy gheddyn magh dy nee ennymockle (ny abbyrt ennymocklagh) t'ayn ny dyn.

#### Reagheyderyn

Ta ennymocklyn ry-akin dy mennick lesh reagheyder. Cha nel reagheyderyn ry-akin agh lesh ennymocklyn. Myr sampleyr:

1. Row **yn coloayrtys** anaasagh.
2. \*Row **yn coloayrt** anaasagh.

'sy Ghaelg (as shiartanse dy hengaghyn elley), ta'n cooish shoh lieh-'ollit dy mennick, er y fa nagh vel eddyrscarrey baghtal eddyr breearyn as ennymocklyn.

Ta'**n screeu** doillee.
#### Enmyn as kione ny cass y raa

Prowaltys elley da enmyn, shen my foddee fockle (ny raa) ennagh jannoo obbyr kione ny cass y raa.

Raaghyn sampleyragh:

* Cha nel \_\_\_ ry-gheddyn jiu.
* Ta \_\_\_ er çheu elley yn awin.
* Honnick ee \_\_\_.
* Haink \_\_\_ erriu.

(Cha vees dagh ooilley abbyrt ennymocklagh goll dy mie ayns dagh "scoltan" kione ny cass, er coontey keeal y raa ny er coontey abbyr cliaghtagh; *Haink y vunscoill erriu* ny *Ta saveenys er çheu elley yn awin*.)

#### Coardailys breear-kione

Ayns ymmodee çhengaghyn, ta coardailys grammeydagh ennagh eddyr breearyn as king (ayns çhengaghyn elley, ta coardailys eddyr oc as cassyn ny keayrtyn; fir jeu, rish reddyn elley myrgeddin, myr sampleyr, yn eaishtaght). Dy ghra myr shen, ta'n breear caghlaa cummey son dy 'choardrail' rish troyn y chione.

'sy Ghaelg, cha nel monney coardailys, er-lhimmey jeh beggan 'syn emshir ry-heet as y kianglagh.

1. Hed **yn ooh** er ee.
2. Hed **shiu** er ee.
3. Hem er ee.

Ta'n sampleyr shoh soilshaghey magh dy nee *ooh*, *shiu* ny (in-hoggit) *mee* kione ny raaghyn heose.

## Imraaghyn
# Breear

She rang fockle eh **breear**.

## Meenaghey

Dy tradishoonagh, ta meenaghey yn 'ockle croghey er cowraghey: ta breearyn focklyn ta cowraghey jannoo, taghyrt ny stayd. Dy cadjin, ta un argane ny ny smoo ec breear, myr sampleyr, kione as cass.

T'eh croghey er y çhengey t'ayn, agh dy mennick, ta fys grammeydagh ec breear, myr sampleyr, peiagh, emshir, grooish, earroo, as fwee. Ta kuse dy vreearyn yn-filley, agh cha nel ayns dagh çhengey (myr sampleyr, cha nel breearyn ny çhengaghyn Sheenish jeianagh yn-filley).

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Myn-ockle

Ayns grammeydys, she fockle beg eh **myn-ockle** ny **ayrneen** (ny keayrtyn, **breneen**). T'ad cadjin dy liooar 'sy Ghaelg. Ta ymmyd jeant jeu lesh focklyn elley; cha nel ad yn-ymmydey nyn lomarcan. Ta myn-ocklyn ny Gaelgey goaill stiagh *cha*, *nagh* as *dy*.

Cha nel myn-ockle yn-churrit sheese da rang fockle tradishoonagh erbee (myr sampleyr, marenmyn, ennymocklyn, artyn as nyn lheid). Ta'n fockle çheet er possan yn-cheintagh dy 'ocklyn, gyn un soilshaghey magh cruinn oc. Son y chooid smoo, t'eh çheet er focklyn ta cooney reill ronnaghyn grammeydagh (myr sampleyr, obbal, mode, case) as nagh vel yn-filley. Ny keayrtyn, cha nel *myn-ockle* çheet er agh adsyn nagh vel nyn roie-ocklyn, rovreearyn ny co-whingaghyn.

## Imraaghyn