Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Çheshvean killag

Killagyn HeLa, as y GDN oc er ny ghaaghey liorish Daah Hoechst gorrym. Ny killagyn meanagh as jesh, t'ad jannoo eddyrphaase, myr shen ta ny lane çheshveanyn oc gorrym. Y killag toshtagh, t'eh jannoo mitosis, as ta'n GDN echey er gohuiughey son dy rheynn.
Caslys jeh killag vaagh cadjin. Mynoltynyn: (1) myn-heshvean (2) **çheshvean** (3) ribbosoom (4) bolgan (5) moggyl endoplasmagh garroo (ER) (6) farrys Golgi apparatus (7) ushylagh killag (8) moggyl endoplasmagh reajagh (9) mitochondria (10) folmid killag (11) plasmey killag (12) leesosoom (13) kentreenyn
Ayns bea-oaylleeaght killagyn, she mynolt far-chrackanagh eh **çheshvean**, as eshyn ry-akin ayns faggys dagh killag eukaryotagh. Ta'n chooid smoo jeh stoo gien-oaylleeagh y chillag aynsyn, as y stoo er ny reaghey myr co-vreneenyn liauyrey linnagh jeh GDN as proteenyn, myr sampleyr, histoneyn. Ta ny co-vreneenyn shoh troggal kroymasoomyn. She obbyr y heshvean eh ny kroymasoomyn y reayll, as dy reaghey obbraghyn y chillag liorish reaghey ymmyd ny gienntagyn.

Ta coodagh çheshveanagh myrgeayrt y çheshvean, jeant jeh daa far-chrackan, as shen eddyrscarrey cooid y heshvean jeh'n phlasmey killag. Ta lamina çheshveanagh niartaghey y çheshvean, gollrish yn ushylagh killag da'n chillag hene. Cha nod y chooid smoo jeh co-vreneenyn çheet trooid y choodagh; myr shen, ta doralyn çheshveanagh reaghey arraghey cho-vreneenyn tessen y daa far-chrackan.

Ga nagh vel fo-rheynnyn far-chrackanagh erbee ayns y çheshvean, ta ardjyn as obbyr er lheh oc. Y fer share er enney, shen y myn-heshvean; t'eh eshyn jannoo ribbosoomyn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Protistyn

| Protistyn Rheam fossylagh: Neoproterosoagh – jiu |
| --- |
|   |
| Rang oaylleeagh |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Ream: | **Eukarya**  |
| Reeriaght: | **Protista** (gyn vree) Haeckel, 1866 |

 |

She possan rang-oardree ass ymmyd dy vynvioee eukaryotagh un- ny beggan-chillagagh gyn sur-stoo kirpey ad **protistyn**. Ta'n possan goaill stiagh algaghyn as protosoa.

Hoshiaght, liorish Ernst Haeckel (1866), hie ad er rang-oardraghey myr reeriaght **Protistyn**, possan dy vioagyn un-chillagagh (son y chooid smoo) nagh vel cooie da possan elley. Ren oayllee aarheynn ad rere caslyssyn rish ny reeriaghtyn elley: protosoa "baaghagh", protophyta "lussagh" as lheeahid glooie "fliughaneagh". Cha nel shen goit rish ayns rang-oardraghey jeianagh. Rish yn eie jeianagh, she possan neuoikoil dy mysh 30-40 phyla t'ayn, gyn faggys-mooinjerys eddyr oc, as shimmey scansh t'eddyr ny dooieyn. Er lhimmey jeh'n chummey bunneydagh oc, cha nel monney caslys eddyr protistyn. Ta'n strughtoor oc, gyn stoo kirpey as sur-obbyr echey, ad y eddyraghey veih eukaryota elley.

Ta protistyn cummal ayns çhymbyllaght erbee as ushtey fliugh aynjee. Ta kuse vooar jeu co-haaghey sollysh, as t'adsyn ard-chrootee ayns eggochoryssyn mastey plankton elley.

## Troyn

Ta protistyn jeant jeh plasmey killag as ta far-chrackan killag mygeayrt oc. Cha nel agh beggan roshtyn mooadys ymmodee millimeadar. Ta un çheshvean killag oc son y chooid smoo, agh ec beggan jeu ta ymmodee çheshveanyn. Ta mitochondria 'sy phlasmey, as ec protistyn ta co-haaghey sollys, ta chloroplastyn ayn chammah. Foddee kuse jeu jannoo coadagh sheaneagh dys coadey ad noi drogh-staydyn çhymbyllagh.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Tree of Life: Eukaryotes
* Feeshan er Plankton Chronicles - Protists
# Veerys

SARS-CoV-2, oltey yn fo-chynney *Coronavirinae*
Ta **veerys** çheet er jantagh gowaltagh fo-vynreayrtagh ta jannoo coipyn jehsyn hene çheusthie jeh killag vio bioag ennagh. Ta veeryssyn doghaney dagh sorçh jeh'n vea, voish beiyn as lossreeyn dys mynorgaanee, goaill stiagh bacteyryn as archaea.
Voish yn art ayns 1892 liorish Dmitri Ivanovsky ta cur sheese er pataghien va doghaney lossreeyn tombagey as feddyn magh y veerys mosaic tombagey liorish Martinus Beijerinck ayns 1898, ta coontyssyn cruinn er ve jeant er ny smoo na 9,000 dooieyn veeryssagh mastey ny millioonyn sorçhyn dy veerys t'er mayrn 'sy theihll. Ta veeryssyn ry-gheddyn ayns begnagh dagh eggo-chorys er y Dowan as she adsyn y nhee bea-oaylleeagh smoo lheeadagh t'ayn. She veerys-oaylleeaght, fo-vagher y vyn-vioagh-oaylleeaght, yn ennym ta currit er studeyryssyn bentyn rish veeryssyn.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh
# Prokaryote

| Prokaryote |
| --- |
|  Bacteyr *Deinococcus radiodurans* |
| Rang oaylleeagh |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Far-ream: | Neomura  |
| Ream: | **Prokaryota**  |

 |
| Reeriaghtyn |
|
 Bacteria
 Archaea |
| Rang-oardraghey elley |
| * *Shennayr co-chadjin s'jerree* ?
	+ Eubacteria
	+ Glycobacteria
		- *Fusobacteriales*
		- *Gemmatimonadales*
		- (clade gyn ennym)
			* *Spirochaetes*
			* (clade gyn ennym)
				+ *Sphingobacteria*
				+ *Exoflagellata*
		- (clade gyn ennym)
			* *Cyanobacteria*
			* *Posibacteria*
				+ *Endobacteria*
				+ *Actinobacteria*
					- *Acidimicrobiales*
					- *Coriobacteriales*
					- *Rubrobacterales*
					- *Actinobacteridae*
						* *Actinomycetales*
							+ *Streptomycetales*
							+ *Arabobacteria*
								- *Actinoplanales* ny *Micromonosporaceae*
								- *Mycobacteriales*
								- *Neomura*
									* Archaea *Eukaryota* (clade exclus)
 |

She possan dy bioagyn **prokaryoteyn**, as adsyn gyn çheshvean ny mynoltyn far-chrackanagh elley. Myr shen t'ad anchasley rish ny eukaryota as çheshvean ocsyn. Ta'n chooid smoo jeu lane un-chillagagh, agh beggan beg dy phrokaryota, ta eashyn yl-chillagagh ayns nyn mea.

## Shennaghys y phossan

Ta bun Greagish ec yn ennym: *πρό- (pro-)* "roish" + *καρυόν (karyon)* "rassey" ny "cro", as shen çheet er y çheshvean, + *ώτης (-ōtēs)* (yl-rey*-ώτες (-ōtes)*).

Derrey 1990, t'ad eddyrscarrey ny prokaryoteyn ayns daa rheynn: bacteyryn as archaea.

## Mooinjerys rish eukaryota

Ta anchaslys eddyr prokaryoteyn as eukaryota, er y fa dy vel GDN eukaryoteyn ayns "feer" çheshvean, agh cha nel far-chrackan mygeayrt GDN prokaryotagh. Ayns 1977, ren Carl Woese cur roish eddyrscarrey prokaryoteyn ayns Bacteria as Archaea (Eubacteria as Archaebacteria rere'n eie echeysyn) er coontey anchaslyssyn mooarey eddyr y ghaa. Ta'n corys rang-oardragh shoh, reaghey cretooryn myr Eukaryota, Bacteria as Archaea, shen y corys tree reamyn.

Ta troggal chillag prokaryotagh feer anchasley rish killagyn eukaryotagh. Y tro breeoil, shen beays ny hassaaraght çheshvean. Ta GDN prokaryotagh goll er tashtey ayns doss GDN/proteen, y far-heshvean, as eshyn gyn far-chrackan. Chammah's shen, cha nel agh un kiarkyl dy GDN "kroymasoomagh" ayns far-heshvean prokayoteyn. Ta GDN elley ry-gheddyn çheumooie jeh'n far-heshvean, er plasmaidyn, as ymmodee gienyn prokaryotagh scanshoil ayndauesyn. Ta GDN eukaryotagh er kroymasooymyn.

Cha nel rheynnyn far-chrackanagh, myr mitochondria ny chloroplastyn, ec prokaryoteyn, noadyr. Ayns ynnyd jeh shen, t'ad jannoo obbraghyn myr co-haaghey sollys tessen y far-chrackan killag.Ny yei shen, ta kuse dy hroggalyn sthie ec prokaryoteyn, myr sampleyr, ushylagh killag.

Ta far-chrackan mygeayrt far-heshvean ny Planctomycetes, as ta rheynnyn far-chrackanagh elley oc .

## Imraaghyn
# Protosoa

*Paramecium*, ny phrotosoan kippeenagh.
She shenn phossan rang-oardree bea-oaylleeagh eh **Protosoa**. Ta'n possan goaill stiagh caghlaaghyn bioag eukaryotagh un-chillagagh nagh vel gollrish y cheilley. Er coontey shen, ta bea-oayllee faagail jeh'n ennym, agh t'eh ry-akin ny keayrtyn myr ennym neuformoil.

Hoshiaght, hie ad er rang-oardraghey myr protistyn, myr aarheynn "vaaghagh" y phossan noi protophyta "lussagh" as lheeahidyn glooie "fliughaneagh".

Ta'n ennym ass Shenn Ghreagish **πρωτόζωο[ν]** (*protózoo[n]*) "kied vaagh", ass **πρώτο** (*próto*) "kied" as **ζώο[ν]** (*zóo[n]*) "baagh, bioag".

Ta far-chrackan killag (Pellicula) oc, chammah's çheshvean killag ta dyn eddyraghey veih bacteyryn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Baagh-oaylleeaght

She studeyrys bea-oaylleeagh er beiyn **baagh-oaylleeaght**. Ta'n ennym ass y Greagish *zoologia*: ζῷον, *zoon*, "baagh" + λογία, *-logia*, "oaylleeaght".

S'feer shenn eh studeyrys er beiyn; agh cha row "baagh-oaylleeaght" ayn derrey'n 19oo eash. Roish shen, v'ad cliaghtey cur *tushtey najooragh* urree, as she ceau-traa deiney ooasle v'ayn. Haink eh y ve obbyr oaylleeagh rish y 19oo eash.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Fliughane-oaylleeaght

Ta'n fliughane ny hroggal gientynagh y fungys
Ta **fliughane-oaylleeaght** ny studeyrys er fungysyn, nyn droyn gien-oaylleeaghtoil as bea-chemmigagh, nyn dacsonomeeaght, as yn ymmyd da deiney myr sponk, medshin (m.s. penisillin), bee (m.s. lhune, feeyn, caashey, fliughaneyn eeagh) as entheogen, as er y danjeyr lhieu, lhied as pyshoonaght as doghan. Dirree yn lus-phatoaylleeaght, studeyrys er gorlaghyn lus, ass fliughane-oaylleeaght, as ta'n daa jeu foast faggys-vooinjeragh. She **fliughane-oayllee** dooiney ta jannoo studeyrys er fliughane-oaylleeaght.

## Shaghadys

Ayns shennaghys, va'n fliughane-oaylleeaght credjit myr banglane lus-oaylleeaght (ta fungysyn gollrish cretooryn ny smoo na t'ad gollrish lossreeyn, agh cha row eh er fys derrey cubbyl jeihaghtyn er dy henney). V'ad Elias Magnus Fries, Christian Hendrik Persoon, Anton de Bary as Lewis David von Schweinitz ny fliughane-oaylleeyn toshee.

Jiu, t'ad ny jiastyn as ny h-organeyn cummit eukaryoteagh *Saccharomyces cerevisiae* as *Schizosaccharomyces pombe* smoo ynsaghit as toiggit ayn.

Ta ram fungysyn troarey tomaineyn, noi-vaaghyn as fo-hoesyn. Myr sampleyr, ren Abraham Joffe studeyrys rheamyssagh er y chynney yl-çheeragh *Fusarium* as nyn domaineyn cochianglt lesh brishaghyn magh aleukia nieunagh y vee ayns y phobble. Ta fungysyn bunneydagh son bea ny cruinney myr shimbontyn, m.s. myr mycorrhizae, shimbontyn beisteigyn as scryssyn, as er son nyn drioshid as ad scryssey co-vreneenyn bea orgaanagh lhied as lignin, y co-oltagh foiee smoo beayn, as myr goal-vaaghyn, keim trome-chooishagh ayns çhymshal carboan ny cruinney.

Ta fungysyn as organeyn eley enmyssit myr fungysyn, lhied as oomyceteyn as myxomyceteyn, trome-chooishagh rere tarmaynys as y chommynaght er y fa dy vel ad jannoo gorlaghyn da cretooryn (lhied as histoplasmosis) as lossreeyn (lhied as gorley ny lhiouanyn Ollanagh).

## Jeeagh er neesht

* Nieu-oaylleeaght fliughaneyn
* Rolley fliughane-oaylleeyn
* Fungyssyn pato-gheintynagh
# Lus-oaylleeaght

She magher bea-oaylleeagh eh **lus-oaylleeaght**, bentyn rish lossreeyn. Ta'n magher goaill stiagh studeyrys er fungyssyn as algey chammah. Ta cooishyn lus-oaylleeaght goaill stiagh troggal, aase killagyn, geddyn sliught, as soe lossreeyn; gorlaghyn lossreeyn; aafilley lossreeyn; as troghyn kemmigagh lossreeyn. Va bun y vagher obbraghyn shenn sleih dy chur enney er lossreeyn yn-ee, lheeys as nieunagh.

## Imraaghyn

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Tacsonomeeaght

She cur reddyn ayns rangyn dy oaylleeagh **tacsonomeeaght**. Ta corys tacsonomeeagh jeant jeh rangyn rere troggal ard-chleragh. Son y chooid smoo, ta mooinjerys ard-horçh/fo-horçh eddyr oc (ny ayr–mac, moir–inneen). Rere mooinjerys myr shen, ta ny slattyn towse cheddin ec y fo-horçh as adsyn t’ec yn ard-horçh, as ny smoo slat(tyn) towse echey myrgeddin. Myr sampleyr, ta *kerrin* ny fo-horçh jeh *cummey*. Ta dagh kerrin ny chummey, agh cha nel dagh cummey ny cherrin. Ta ny smoo slattyn towse ayn son ve dty cherrin na son ve dty chummey.

She troggal billagh ta tacsonomeeaght croo. Ec y chione, ta un noad (y *noad bun*) ayn as eshyn bentyn rish y clane. Fo, ta’n corys eddyraghey liorish banglaneyn, croo rangyn smoo as smoo er lheh, bentyn rish fo-phossanyn jeh’n clane. Myr sampleyr, ayns bea-oaylleeaght, ta’n noad bun enmyssit *bioag* as eshyn bentyn rish dagh red ta bio; agh fo, ta noadyn son rangyn myr reeriaght ny keint as adsyn bentyn rish reddyn bio er lheh.

Foddee red erbee goll er tacsonomeeaght myr corys gollrish shen: boayl, eieyn, taghyrtyn, mooinjerys, lioaryn, as reddyn elley.

## Kianglaghyn magh

* Hjørland: “Scientific classification and taxonomy” ec *The epistemological Lifeboat*
* Wikispecies Ard-ghuillag
* Integrated Taxonomic Information System
* National Center for Biotechnology Information
* Tasht jeh saaseyn rang-oardraghey

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Encyclopædia Britannica

She kicklipaid oayllys chadjin 'sy Vaarle eh Encyclopædia Britannica (Ladjyn da "yn Chicklipaid Ghoaldagh"). T'eh er ny ve soilshit magh liorish Encyclopædia Britannica, Inc. veih'n vlein 1768, da dy vel shellooderys y cholught er ny ve ceaghlit ram keayrtyn. Ta'n chicklipaid freilt ayns oardyr liorish mysh 100 reagheyderyn lane-emshiragh as ny smoo na 4,000 dy screeudeyryn cohoyrtagh. Va'n lhieggan 2010 jeh'n 15oo clou, ta goll harrish 32 ym-lioaryn as 32,640 duillagyn, ny chloue prentit s'jerree. Voish 2016, t'eh er ny ve shoilshit magh dy liehlagh myr kicklipaid er-linney.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Ynnyd-eggey oikoil
* *Encyclopaedia Britannica* ec Lioarlann Ashoonagh ny h-Albey, y chied jeih lhiegganyn (as bishee) ayns cummey PDF.
* *Encyclopaedia Britannica* ec yn Online Books Page, goaill stiagh ny 1d–13oo lhiegganyn ayns ram cummaghyn.
# Antrapoaylleeaght

Sleih Yao, Malawi
She **antrapoaylleeaght** yn studeyrys oaylleeagh er y çheelnaue, bentyn rish aghtys deiney, bea-oaylleeaght deiney, cultooryn, sheshaghtyn, as çhengoayllaaght, jiu as 'sy traa hie shaghey, goaill stiagh deiney shenn-emshiragh. Ta'n antrapoaylleeaght heshoil jannoo studeyryssyn er yn aghtys, choud's ta'n antrapoaylleeaght chultooragh jannoo studeyryssyn er y veanal chultooragh, goaill stiagh normyn as leaghyn; ta'n çhiarrym antrapoaylleeaght hesh-chultooragh ymmydit dy mennick jiu. Ta'n antrapoaylleeaght hengoaylleeagh jannoo studeyryssyn er y ghlare as yn aght dy vel eh cleayney er y vea heshoil. Ta'n antrapoaylleeaght vea-oaylleeagh ny ishigagh jannoo studeyryssyn er lhiassaghey bea-oaylleeagh ny deiney.

Ta'n çhenndaaleeaght, enmyssit dy mennick myr "antrapoaylleeaght y traa hie shaghey," jannoo studeyryssyn er jannooyn deiney trooid shirrey magh as ronsaght yn eanish ishigagh. T'eh coontit myr banglane yn antrapoaylleeaght ayns America Hwoaie as 'syn Aishey, ga dy vel eh coontit myr keird er lheh ny goit stiagh fo keirdyn elley, lheid as y shennaghys as y çhenn-ontoaylleeaght.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* *Open Encyclopedia of Anthropology*
* Haller, Dieter. "Interviews with German Anthropologists: Video Portal for the History of German Anthropology post 1945". Ruhr-Universität Bochum. Feddynit magh er 22 Mayrnt 2015.
# Myn-vioagh-oaylleeaght

Plait agar ta rimmeigit lesh mynorgaanee
She **myn-vioagh-oaylleeaght** studeyrys er mynorgaanee ta un-chelleenagh ny organeyn mynreayrtagh ta jeant seose jeh dossanyn killagyn. T'eh shen goaill stiagh eukaryoteyn lheid as fungysyn as protistee, as prokaryoteyn, as adsyn nyn vacteyryn as archaea. Ta studeyrysyn jeant er veerysyn, chammah, faagail magh nagh vel ad nyn organeyn bio. Gyn arragh y raa, ta'n ennym - myn-vioagh-oaylleeaght - ny cur sheese er studeyrys bea as organeyn ta ro-veggey dy ve ry akin lesh y tooill.

She term lhean myn-vioagh-oaylleeaght ta goaill stiagh veerys-oaylleeaght, fliughane-oaylleeaght, sheadane-oaylleeaght, bacteyr-oaylleeaght as banglaneyn elley. She sur-oayllee er myn-vioagh-oaylleeaght myn-vioagh-oayllee.

## Rheynnyn

Ta'n vyn-vioagh-oaylleeaght rheynnit dy cadjin ayns shiartanse fo-cheirdyn:

* **Fyshoaylleeaght vynviogaghagh**: Studeyrys er kanys ta'n killag vynviogaghagh gobbraghey dy bea-chemmigagh. T'ee goaill stiagh studeyrys er aase mynviogaghagh, soe mynviogaghagh as strughtoor killagyn mynviogaghagh.
* **Gien-oaylleeaght vynviogaghagh**:

## Imraaghyn

## Jeeagh er neesht

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * Archaea
* Bacteyr
* Bea-chemmig
* Bio-hauçhys
* Bio-haghnoaylleeaght
* Çhaghnoayllee lheeys
* Cruinnaghtyn bacteyrofagee
 | * Eukaryota
* Fliughane-oaylleeaght
* Gien-oaylleeaght
* Jeenaght-oaylleeaght
* Medshin
* Myn-vioagh-oaylleeaght chreggey
 | * Myn-vioagh-oaylleeaght hynskylagh
* Myn-vioagh-oaylleeaght hymmyltaghtoil
* Myn-vioagh-oaylleeaght vee
* Myn-vioagh-oaylleeaght veill
* Prokaryota
* Veerys-oaylleeaght
 |

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Bearkanagh

| Bearkanagh |
| --- |
|  Juys Albinagh ec Loch Dughaill |
| Rang oaylleeagh |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Reeriaght: | Plantae  |
| Rheynn: | **Pinophyta**  |
| Rang: | **Pinopsida**  |

 |
| Oardaghyn as Kynneeyn |
| * Cordaitales †
* Pinales
	+ Pinaceae (juyssyn)
	+ Araucariaceae
	+ Podocarpaceae
	+ Sciadopityaceae
	+ Cupressaceae (biljyn cuphar)
	+ Cephalotaxaceae
	+ Taxaceae (euaryn)
* Vojnovskyales †
* Voltziales †
 |
| Co-cheayllee |
|
Coniferophyta
Coniferae
† possan anvio |

She billey erbee 'sy rheynn **Pinophyta** eh **bearkanagh**. She gymnospermyn bearkagh t'ayn, as feer viljyn son y chooid smoo. Ta'n rheynn goaill stiagh juyssyn, euaryn as biljyn cuphar, as ymmodee fir elley (mysh 630 dooie).

## Imraaghyn

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Oarn

| Oarn |
| --- |
|  Magher oarn |
| Rang oaylleeagh |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Reeriaght: | Plantae  |
| (neu-rheynnit): | Magnoliophyta  |
| (neu-rheynnit): | Monocotyn  |
| (neu-rheynnit): | Commelinidyn  |
| Oardagh: | Poales  |
| Kynney: | Poaceae  |
| Fo-chynney: | Pooideae  |
| Clein: | Triticeae  |
| Genus: | *Hordeum*  |
| Dooie: | H. vulgare  |

 |
| Ennym daa-ennymagh |
| Hordeum vulgare L. |

*Hordeum vulgare*
Ta **oarn** ny grine ta çheet ass y faiyr bleeanagh Hordeum vulgare. Ta ram ymmydyn ec yn oarn. T'ee ymmydit myr foddyr da sthockyn, myr braih vunneydagh da lhune as joughinyn drigit, as myr mynayrn ayns bee slaynt ennagh. T'ee ymmydit ayns awreeyn as broityn, as ayns arran oarn ayns cultooryn ennagh, veih Nalbin dys yn Affrick.

Ayns rang-oardraghey ny bleeaney 2007 er troaryn grineagh 'sy dowan, va'n oarn 'sy chiarroo ynnyd rere mooads va troarit (136 millioonyn dy hunnaghyn) as rere eaghtyr lhiassaghey (566,000 km²).

## Imraaghyn

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Frangish

| Frangish |
| --- |
| *français* |
|  |
| Dooghyssagh ayns | Y Rank, y Velg, yn Elveeish, Monaco, Affrick ny Frangisheyryn, y Chanadey, as buill elley 'sy *Francophonie* |
| Loayreyderyn dooghyssagh | * L1: 74 millioon (2012–2024)
* L2: 238 millioon (2012–2022) Y clane: 312 villioon
 |
| Kynney çhengey | Ind-Oarpagh
* Iddaalagh
	+ Ladjyno-Faliscagh
		- Ladjyn
			* Romanagh
				+ Iddaalagh Heear
					- Romanagh Heear
						* Goal-Ibeiragh
							+ Goal-Romanagh
								- Goal-Rhaetagh?
									* Arpitaanagh–Oïl
										+ Oïl
											- Cryss Francien
												* **Frangish**
 |
| Staydys oikoil |
| Çhengey oikoil ayns | * 26 çheeraghyn as 10 croghaneyn
* Reagheydyssyn goaill stiagh OIF, AU, BOE, CGPM, BECY, UO, UA, RCTL, RDD as CyO
 |
| Er ny churmey lesh | * Académie française (y Rank)
* Office québécois de la langue française (Québec)
* Direction de la langue française (y Velg)
* Conseil pour le développement du français en Louisiane (Louisiana)
 |
| Coadyn çhengey |
| ISO 639-1 | `fr` |
| ISO 639-2 | `fre` |
| ISO 639-3 | `fra` |

Ta **Frangish** (*Français*) ny çhengey Ind-Oarpagh 'sy vanglane Romanagh. She çhengey eddyrashoonagh t'ee, ta goll er loayrt feie ny cruinney, goaill stiagh y Rank, y Velg, yn Elveeish, as ardjyn elley 'syn Oarpey, chammah as ayns shenn-choloinyn y Rank er y chooid smoo. 'S e cànan eadar-nàiseanta a th' ann, a tha air a labhairt anns an Roinn Eòrpa, Aimearaga a Tuath, Afraga agus Àisia. 'Sy traa t'er n'gholl shaghey, she Frangish y çhengey v'ec y chooid smoo jeh ooashlaght y Vrety Vooar as çheeraghyn Oarpagh elley, as s'mooar y scansh eck foast jiu 'sy reamys eddyrashoonagh.

## Sampleyryn

* *Salut* : hoi
* *Merci* : gura mie eu
* *Merci Beaucoup*: gura mie mooar eu
* *Monsieur*: mainshter
* *Madame*: ben ooasle
* *Homme* : dooinney
* *Femme* : ben
* *Fille* : ben aeg
* *Garçon*: boie
* *Poulet*: feill chirkey
* *Formidable* : yindyssagh
* *Eau* : ushtey
* *Manger* : dy ee
* *Parlez-vous français?* : Vel Frangish eu?
* *Je parle français.* : Ta Frangish aym
* *Comment allez-vous?* : kanys ta shiu?
* *Je t'aime.* : ta graih aym ort

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Fondation Alliance française: reagheydys eddyrashoonagh son moylley yn Rangish as y chultoor Frangagh (ayns Frangish)
* Agence de promotion du FLE: Jantys son moylley yn Rangish myr çhengey yoarree
* Centre national de ressources textuelles et lexicales: fockleyryn un-çhengagh (goaill stiagh Trésor de la langue française), corpyn çhengey, a.r.e.
* Smith, Paul. "French, Numbers". *Numberphile*. Brady Haran. Er ny hashtey veih yn lhieggan bunneydagh er 2 Mayrnt 2017. Feddynit magh er 7 Averil 2013.
* La langue française dans le monde 2010 (ayns Frangish)
# Platypus

| Platypus Rheam fossylagh: Paleoseenagh leah - jiu |
| --- |
|  |
| Rang oaylleeagh |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Reeriaght: | Animalia  |
| Phylum: | Chordata  |
| Rang: | Sheeintagh  |
| Oardagh: | Untowlagh  |
| Kynney: | Ornithorhynchidae  |
| Genus: | Ornithorhynchus (Blumenbach, 1800) |
| Dooie: | O. anatinus  |

 |
| Ennym daa-ennymagh |
| Ornithorhynchus anatinus (Shaw 1799) |
|  Rheam y phlatypus ny dorraghey |

**Platypus** (*Ornithorhynchus anatinus*), she sheeintagh ushtagh dooghyssagh ec yn Austrail hiar eh, goaill stiagh yn Tasmaan. Chammah as ny kiare dooieyn echidna, t'eh mastey ny queig dooieyn untowlagh t'er mayrn. T'adsyn nyn sheeintee ta breh oohyn ayns ynnyd jeh ymmyrkey sheel bea. She'n unnane olteyr er mayrn jeh'n chynney (*Ornithorhynchidae*) as genus (Ornithorhynchus) echey, ga dy vel fossylyn ayn jeh ymmodee dooieyn untowlagh elley.

Ta cummey quaagh er y sheeintagh oohyn-breyagh, nieunagh, kione-thunnagh, dooarchoo-fammanagh, moddey-ushtey-chassagh, as hug eh yindys er najooree Europeagh tra hooar ad eh. Va kuse jeh credjal dy nee molteyrys cramp v'ayn. T'eh mastey y beggan beg sheeintee nieunagh; ta spuir nieunagh er cass s'jerree y platypus firrinagh, as foddee eh cur guin trome er deiney. Cummey gyn cosoylagh y phlatypus, t’ad cur er ve ny vun studeyrys scanshoil ayns bea-oaylleeaght aafillee, as ny chowrey yn Austrail mie er enney. T'eh ny rhusag ec cruinnaghtyn ashoonagh, as t'eh ry-akin er argid yn Austrail.

Derrey leah 'sy 20oo eash, hie eh er shelg son y sheh echey, agh nish ta coadey ersyn er feie y rheam echey. Ga nagh vel eabyn sheelraghey fo cappeeys çheet lhieu dy feer, cha nel eh ayns gaue çhelleeragh.

## Imraaghyn

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |