Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gurneil eaghtyrys

Ayns oaylleeaght lioarlann as oaylleeaght fysseree, ta **gurneil eaghtyrys** çheet er ymmyd as freayll cummaghyn enmyn, bun-chooishyn, enmyssyn cadjinit as stundayrtit, as reddyn elley ta ymmydit ayns kione-linnaghyn ayns catalogyn as ayndee. Er-yn-oyr dy vel eh shoh croo kiangley eddyr ny recortyssyn lioaragh as y coadan eaghtyrys, ta'n ghurneil eaghtyrys kiarail stughtoor bunneydagh y chatalog.

## Ynnydyn-eggey elley

* Lioarlannyn FIU Er ny hashtey 2015-09-06 ec y Wayback Machine
# Traa Cho-chadjin Cho-oardit

Cryssyn traa roie
She **Traa Cho-chadjin Cho-oardit** ny **UTC** y bun-stundayrt t'er y chorys traa shivoil ta reirey as curmaghey cluig as traa. T'eh çheusthie jeh un tootçhey jeh'n traa ghreiney veanagh (lheid as UT1) ec y dowan-lhiurid 0° (ec Linney Vunlaa Ogheragh yn IERS ta ymmydit jiu myr y vun-linney vunlaa). Cha nel eh goll er co-chiartaghey da traa hashtee hollys y laa. Ayns bree, t'eh geiyrt er Traa Vean Greenwich (GMT).

## Kianglaghyn magh

* Traa UTC *roie*
* Meenaghey Traa Cho-chadjin Cho-oardit 'sy leigh Ghermaanagh–ZeitG §1 (3)
* W3C Sonreeaght bentyn rish Date as Traa UTC as RFC 3339, bunnit er ISO 8601
* Meenaghey stundayrt y traa: UTC, GPS, LORAN as TAI
# Corys co-ordnaidyn çheer-oaylleeagh

Caslys-çheerey ny Cruinney taishbyney linnaghyn dowan-lheead (cochruinnagh) as dowan-lhiurid (pontreilagh), farhilgane Eckert VI; lhieggan mooar (pdf, 3.12MB)
Ta **corys co-ordnaidyn çheer-oaylleeagh** ny chorys dy cho-ordnaidyn ta lhiggey da dagh boayl er y Chruinney dy ve enmyssit liorish possan dy earrooyn. Dy mennick, ta ny h-earrooyn reiht er yn aght dy vel un earroo shassoo er son ynnyd pontreilagh, as dy vel daa ny tree earrooyn shassoo son ynnyd cochruinnagh. She dowan-lhiurid, dowan-lheead, as yrjid eelipsoydagh ny fir s'cadjiney jeh ny co-ordnaidyn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Ladjyn

| Ladjyn |
| --- |
| *lingua Latina*, *Latinum* |
|  |
| Fockley magh | ɫaˈtiːnʊ̃ |
| Dooghyssagh ayns | * Latium
* Y Çhenn Raue
 |
| Kynneeaght | * Ladjynee
* Rauee
 |
| Eash | Myr çhengey ghooghyssagh, c. 7oo eash RC – c. 8oo eash BNJ |
| Kynney çhengey | Ind-Oarpagh
* Iddaalagh
	+ Ladjyno-Faliscagh
		- **Ladjyn**
 |
| Cummey leah | Shenn Ladjyn
 |
| Corys screeuee | Ladjynagh (Abbyrlhit Ladjynagh) |
| Staydys oikoil |
| Er ny churmey lesh | Academee Paabagh cour y Ladjyn |
| Coadyn çhengey |
| ISO 639-1 | `la` |
| ISO 639-2 | `lat` |
| ISO 639-3 | `lat` |
| *Glottolog* | `impe1234` `lati1261` |
| Linguasphere | `-ab, -ac 51-AAB-aa, -ab, -ac` |
| Sheeyney smoo jeh Impiraght y Raue fo'n Impir Trajan (c. 117 BNJ) as yn ard va reirit lesh Ladjyneyryn. Shymmey çhengey elley va loayrit 'syn impiraght. |
|

She çhengey chlassicagh lesh y vanglane Iddaalagh jeh ny çhengaghyn Ind-Oarpagh ee yn **Latin** (*lingua Latina* ny *Latinum*) is a classical language belonging to the Italic branch of the Indo-European languages.
Ta **Ladjyn** (*lingua Latīna*) ny çhengey Iddaalagh, va loayrit ayns Latium as 'sy Çhenn Raue.

## Noteyn
# Çheer

Çheeraghyn 'syn Oarpey rere y cheeal pholitickagh.
Y çheer, ny çheu çheerey, rere eggoaylleeaght.
Ayns çheer-oaylleeaght, ta **çheer** çheet er ard çheer-oaylleeagh. Dy mennick ta'n enmys shen currit er rheynn pholitickagh ny er thalloo steat kionedeeagh, ny er rheynn ny er eear-rheynn pholitickagh ny sloo jeh ard çheer-oaylleeagh. Dy mennick ta'n enmys coontit myr unnane as steat, ashoon ny reiltys, agh foddee dy vel eh çheet er ard neu-valjagh ta fo biljyn ny magheryn, a.m.s.

## Jeeagh er neesht

* Çheu çheerey
* Rolley çheeraghyn y theihll

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Steat ny Steatyn Unnaneysit

| Steat ny Steatyn Unnaneysit |
| --- |
|  |
| Enmyn elley: | Co-unnaneys (Kentucky, Massachusetts, Pennsylvania as y Virjeeney) |
| Ronney | Steat conastit |
| Thalloo |  SUA |
| Earroo | 50 |
| Reiltys | Reiltys steat |

She steat conastit eh **steat ny Steatyn Unnaneysit**, aarheynn Steatyn Unnaneysit America as co-chiondeeaght eddyr eh as reiltys conastagh ny Steatyn Unnaneysit. Er dy ghow stiagh ad Hawaii myr steat noa ayns Luanistyn 1959, ta jeih steatyn as daeed ayn. Er coontey ny co-chiondeeaght, rere 14oo Lhiasaghey Vunraght ny Steatyn Unnaneysit, ta Americaanagh ny heyraanagh y steat cummaltagh echey chammah's ny heyraanagh ny Steatyn Unnaneysit conastagh. Ta seyraanaght steat as aarys keainal, as cha nel feme er kied reiltysagh bentyn rish arraghey eddyr steatyn, er lhimmey jeh surransee saraghyn leighoil er lheh, myr sampleyr fockle onnor ny cair-freayll paitçhyn. Ta steatyn aarheynnit ayns coondaeghyn ny aarheynnyn corrym rish coontae; ta pooar reiltysagh ec kuse jeu. Ta Kentucky, Massachusetts, Pennsylvania, as y Virjeeney goll er enney fo'n ennym "Co-unnaneys" (*Commonwealth* y Vaarle), as cha fo'n ennym *Steat*, agh ta'n staydys cheddin oc. Ta shen shassoo noi ymmyd "Co-unnaneys" er son ardjyn ellanagh fo stiurey reiltys ny SUA agh gyn staydys steat, myr sampleyr, Puerto Rico.

Ta Bunraght ny Steatyn Unnaneysit cur pooaryn er lheh da'n reiltys conastagh, as lhiettrimyssyn er reiltyssyn conastagh as steat. Ta pooar ny steatyn currit daue ec pobble y steat liorish bunraghtyn steat. Tra hickyree ad Bunraght ny Steatyn Unnaneysit, ren ad livrey harrish shiartanse dy phooaryn kiondeeagh da'n reiltys conastagh. Rere 10oo Lhiasaghey Vunraght ny Steatyn Unnaneysit, mannagh vel pooar ennagh currit da'n reiltys conastagh ny lhiettit da ny steatyn, ta'n pooar freilt ec ny steatyn ny'n theay. Rere cliaghtey, ta jeeaney leigh, ynsaghey yn theay, slaynt, arraghey as bun-troggalys coontit myr currym ny steatyn, ga dy vel mooarane feeaghyn conastagh currit daue jiu.

Ta arganeys ayn dy kinjagh er cairyn steatyn ny Steatyn Unnaneysit, dooghys as rheamys ny kiondeeaght oc, as cairyn seyraanee unnaneagh. Va'n arganeys shen ny cummaght er irree magh y Chaggey Theayagh Americaanagh.

Ta kied ec Cohionnal ny Steatyn Unnaneysit dy ghoaill stiagh steatyn noa corrym rish shenn steatyn. Va 1959 y cheayrt s'jerree ren ad shen, goaill stiagh Alaska as Hawaii. Cha nel y vunraght gra my ta kied ec steatyn dy scarrey rish yn Unnaneys er yn un çheu, agh ta Ard-whaiyl ny Steatyn Unnaneysit er ngra nagh vel kied oc.

## Imraaghyn
# Yn Partee Deynlagh (ny Steatyn Unnaneysit)

| Partee Deynlagh *Democratic Party* |
| --- |
|  |
| Bunnit | 1824 (1792) |
| Kione-cherroo | 430 South Capitol Street SE, Washington, D.C., SUA |
| Eie-oaylleeaght | Libraalaghys |
| Daaghyn | Gorrym (neuoikoil) |

Ta'n **Partee Deynlagh** (Baarle: *Democratic Party*) nane jeh'n daa phartee scanshoil ayns ny Steatyn Unnaneysit.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Ynnyd-eggey oikoil
* Yn Partee Deynlagh (ny Steatyn Unnaneysit) ec *Encyclopædia Britannica*
# Ard moirvaljagh

Jalloonys cruinlag ta taishbyney ard moirvaljagh York Noa 'syn oie.
Ta **ard moirvaljagh** çheet er ard ta jeant ass bun-chaayr çhionn-chummaltit myrane lesh ny thallooyn mygeayrt ta co-ymmyd çhynskyllyn, ardjyn traghtee, bun-troggalys arraghey, bun-troggalyssyn as cummallyn. Ta ardjyn moirvaljagh dy mennick goaill stiagh ram reiltyssyn as baljaghtyn: naboonyssyn, baljyssyn, baljyn corpagh, caayryn, baljyn, fo-valjyn, coondaeghyn, slystyn, as, feeu, steatyn as ashoonyn gollrish ny h-oaraslystyn. Ga dy vel undinyssyn sheshoil, tarmaynagh as politickagh er ceaghley, ta ardjyn moirvaljagh çheet dy ve nyn ardjyn tarmaynagh as politickagh ogheragh.

## Imraaghyn
# Cryss hraa

Cryssyn traa yn dowan ayns Mee Vean Sourey 2015
Ta **cryss hraa** çheet er ard jeh'n theihll as traa chadjinit un-chummit echey. Ta'n ennym **traa ynnydagh** currit urree dy cliaghtagh. Rere co-chruinnaght, ta cryssyn traa co-earrooaghey yn traa ynnydagh oc myr ashchur veih UTC (jeeagh er Traa Vean Ghreenwich myrgeddin). She UTC myrane lesh ashchur y chryss hraa yn traa ynnydagh da boayl er lheh.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Traa hashtee hollys y laa

Ga nagh vel y corys shen ymmydit 'sy chooid smoo jeh çheeraghyn y theihll, she corys cadjin 'sy lieh-chruinney heear.
     THHL goll er cooilleeiney
     THHL cooilleeinit rieau
     Cha row THHL ymmydit er chor erbee
Ta **traa hashtee hollys y laa** çheet er yn aght dy vel y traa cluig currit er oaie fo oor. Ta'n aght shen lhiggey da oor bishee sollysh 'syn oie car y touree. Dy cliaghtagh, ta'n traa er ny cluig currit er oaie fo oor 'syn arragh as currit er ash 'syn 'ouyr.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Paarys

| Paarys Paris |
| --- |
| —  **Preeu-valley, commyoon, as rheynn**  — |
| Toor Eiffel as La Défense 'sy chooylreyToor Eiffel as La Défense 'sy chooylrey |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Brattagh** |  **Armys** |

 |
| **Jarroo-raa:** "Fluctuat nec mergitur" *"Thummit as leaystit gyn goll fo"* |
| PaarysSoiaghey Phaarys 'sy Rank |
| PaarysSoiaghey Phaarys ayns Île de France |
| Co-ordnaidyn: ﻿ / ﻿ |
| Çheer |  Yn Rank |
| Ard | Île-de-France |
| Département | Paarys |
| **Reiltys** |
|  - Meoir | Anne Hidalgo  |
| **Eaghtyr** |
|  - Thalloo | 105.4 km² (40.7 mi ker) |
|  - Baljagh | 2,723 km² (1,051.4 mi ker) |
|  - Moirvaljagh | 14,518.3 km² (5,605.5 mi ker) |
| **Earroo yn phobble** (J. Geu. 2013) |
|  - Preeu-valley, commyoon, as rheynn | 2,103,778 |
|  **- Glooaght** | 4,093/km² (10,600.8/mi ker) |
|  **- Baljagh** | 10,197,678 |
| Cryss hraa | Traa Oarpagh Meanagh (UTC+1) |
|  - Sourey (TTSL) | Traa Houree Oarpagh Veanagh (UTC+2) |
| Coad postagh | 75001-75020, 75116. |
| Coad INSEE | 75056 |
| Ynnyd-eggey | www.paris.fr |

She preeu-valley y Rank eh **Paarys** (Frangish: *Paris*). T'eh ny valley smoo 'sy çheer lesh ny smoo na daa villioon cummaltee ayn as ny smoo na nuy millioonyn cummaltee 'sy valjaght. T'eh 86.9 km² er eaghtyr. Ta'n balley soit er y Seine, nane jeh ny h-awinyn smoo scanshoil ny çheerey. Ta'n Seine scarrey yn valley ayns daa heu, y Broogh Clee as y Broogh Jesh. Ta enney share er Paarys er son ny troggalyn ard-ghooagh echey, lhied as y Toor Eiffel, yn Arc de Triomphe as y Louvre.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* Ynnyd-eggey oikoil  (Frangish)

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# München

| München |
| --- |
| —  **Ard-valley**  — |
| Veih'n chlee heose gys y vun: Y Frauenkirche, Plaase Nymphenburg, Kione-cherroo BMW, y Halley Baljey Noa, y Hofgarten, yn Allianz ArenaVeih'n chlee heose gys y vun: Y Frauenkirche, Plaase Nymphenburg, Kione-cherroo BMW, y Halley Baljey Noa, y Hofgarten, yn Allianz Arena |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Brattagh** |  **Armys** |

 |
| MünchenSoiaghey München 'sy Ghermaan |
| Co-ordnaidyn: ﻿ / ﻿ |
| Çheer |  Y Ghermaan |
| Steat |  Y Vaveyr |
| Ard reiragh | Y Vaveyr Eaghtyragh |
| Slyst | Slyst valjagh |
| **Reiltys** |
|  - Çhiarn-Veoir | Dieter Reiter (SPD)  |
| **Eaghtyr** |
|  - Ard-valley | 310.43 km² (119.9 mi ker) |
| **Yrjid**  | 518 m (1,699 tr) |
| **Earroo yn phobble** (2011) |
|  - Ard-valley | 1,378,176 |
|  **- Glooaght** | 4,440/km² (11,499.5/mi ker) |
| Cryss hraa | CET (UTC+1) |
|  - Sourey (TTSL) | CEST (UTC+2) |
| Coad postagh | 80331-81929 |
| Coad(yn) çhellvane | 089 |
| Recortyssey carbyd | M |
| Ynnyd-eggey | www.muenchen.de |

She **München** (Germaanish: *München*, focklit magh myr [ˈmʏnçən]  ( eaisht); Baveyrish: *Minga*) preeu-valley steat Germaanagh y Vaveyr as yn ard-valley smoo ayn. Ta'n ard-valley ny hoie er yn awin Isar çheu hwoaie veih ny Sleityn Alpagh Baveyragh. T'eh ny hrass ard-valley smoo 'sy Ghermaan, lurg Berleen as Hamburg. Ta mysh 1.42 millioon deiney cummal çheusthie jeh ny joaraghyn ard-valjagh. She ard-valley oastagh ny Cloiaghyn Olympagh ayns 1972 va München.

She "München mag dich" (S'mie lesh München oo) jarroo raa yn ard-valley. Roish y vlein 2006, she "Weltstadt mit Herz" (Ard-valley dowanagh lesh cree) va'n jarroo raa. Ta ennym yn ard-valley çheet magh ass *Munichen* y Çhenn Ghermaanish Eaghtyragh as t'eh çheet er "çheu boayl ny maynaghyn". Ta ennym yn ard-valley çheet magh ass bunneyderyn yn ard-valley - maynaghyn veih Oardyr ny Benedictee. Er-yn-oyr shen, ta jalloo maynagh ry-akin er armys yn ard-valley.

## Mooinjerys eddyrashoonagh

*Son ny smoo fys jeeagh-shiu er: Rolley baljyn as ard-valjyn lannoonit 'sy Ghermaan*
### Baljyn as ard-valjyn lannoonit

Ta München goll er lannooney rish:

|  |  |
| --- | --- |
| * Doon Edin, Nalbin, y Reeriaght Unnaneysit
* Verona, yn Iddaal
* Bordeaux, y Rank
* Sapporo, y Çhapaan
 | * Cincinnati, Ohio, ny Steatyn Unnaneysit
* Kyiv, yn Ookraan
* Harare, y Çhimbabwe
* Hyderabad, yn Injey
 |

## Kianglaghyn magh

* Ta meanyn ec Wikimedia Commons bentyn rish Munich
* Ynnyd-eggey oikoil
# Yn Chreestiaght

Jalloo Yeesey Chreest y 11oo eash veih'n Ghreag
Craueeaght un-jeeagh ee **yn Chreestiaght**. T'ee bunnit er seihll as focklyn Yeesey Chreest ayns ny sushtallyn agglishagh 'sy Chonaant Noa. Ta Creesteenyn credjal dy row Yeesey ny Haualtagh as, myr eiyrtys er shen, ta'n ennym *Y Chreest* (veih Χριστός, *Christós* "Y Fer Ooillit" y Çhenn Ghreagish) currit er. Ta mysh 2.6 billoon Creesteenyn er feie yn theihll, as, rere shen, t'ee ny craueeaght smoo 'sy theihll. She yn Chreestiaght yn ard-chraueeaght ayns America Hwoaie, America Yiass, 'syn Oarpey, ayns ny h-Ellanyn Philippeenagh, 'syn Aarkeylann as ayns ayrnyn mooarey jeh'n Affrick. T'ee gaase dy tappee 'syn Aishey as 'sy Çheen as 'sy Chorea Yiass er lheh.

Haink y Chreestiaght er y theihll 'sy chied eash myr shaghrynys credjue Ewagh. Ta cooid vie jeh ny teksyn crauee goll er rheynn magh lesh yn Ewaghys, y Shenn Chonaant er lheh. Myrane lesh yn Ewaghys as yn Islam, ta'n Chreestiaght coontit myr craueeaght Abrahamagh er yn oyr dy vel ny tree craueeaghtyn tayrn y bun oc veih skeeal Abraham.

She yn credjue smoo scanshoil 'sy Chreestiaght ny dy nee Yeesey Mac Jee, lane-dooinney as lane-jee, as Saualtagh y Dooieaght. Er yn oyr shen, ta Creesteenyn cur sheese er Yeesey myr Creest ny Messias. Ta Creesteenyn cur sheese er sushtallys, baase ourallagh as aavioghey Yeesey myr y Sushtal, as eh çheet er "naigh vie" (veih εὐαγγέλιον, *euangélion* y Ghreagish). Ayns beggan focklyn, she naigh barriaght veayn Yee er yn olk, as gialdynys y taualtys as y theihll beayn da dagh dooinney, liorish grayse jeeoil eh yn Sushtal.

Ta'n Chreestiaght goll er rheynn magh ayns tree mooar-rheynnyn - yn Agglish Chatoleagh Raueagh, Agglish Chair-chredjuagh y Niar as ny rheynnyn eigsoylagh 'sy Phrotestoonys. Ren ard-ayraghtyn yn Agglish Chatoleagh Raueagh as yn Agglish Chair-chredjuagh scarrey magh veih nyn geilley ayns 'sy Çhismey Hiar-Heear 'sy vlein 1054 BNJ, as haink y Protestoonys er y theihll car yn Aachummey Protestoonagh 'sy 16oo eash as ny h-agglishyn shen scarrey magh veih'n Agglish Chatoleagh Raueagh.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Rio de Janeiro

| Rio de Janeiro |
| --- |
| —  **Baljaght**  — |
| Veih'n vaare, as veih'n chlee gys y jesh: Creest y Feaysleyder, Camys Botafogo, Mean y Chaayr, droghad Rio-Neterói, Staid Maracanã, as reayrt er Barra da Tijuca veih Pedra da GáveaVeih'n vaare, as veih'n chlee gys y jesh: Creest y Feaysleyder, Camys Botafogo, Mean y Chaayr, droghad Rio-Neterói, Staid Maracanã, as reayrt er Barra da Tijuca veih Pedra da Gávea |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  **Brattagh** |  **Armys** |

 |
| **Far-enmyn:Cidade Maravilhosa* "Ard-valley Yindyssagh" |
| Soiaghey ayns steat Rio de JaneiroSoiaghey ayns steat Rio de Janeiro |
| Rio de JaneiroSoiaghey 'sy Vrasseel |
| Co-ordnaidyn: ﻿ / ﻿ |
| Çheer |  Y Vrasseel |
| Ard | Hiar Yiass |
| Steat |  Rio de Janeiro |
| **Bunneeaght** |
|  - 1 Mayrnt 1565 | Bunneeaght |
| **Reiltys** |
|  - Meoir | Eduardo Paes  |
| **Eaghtyr** |
|  - Baljaght | 1,221 km² (486.5 mi ker) |
| **Earroo yn phobble** (2014) |
|  - Baljaght | 6,453,682 |
|  **- Glooaght** | 5,377/km² (13,930/mi ker) |
|  **- Moirvaljagh** | 12,090,607 |
| Cryss hraa | BRT (UTC-3) |
|  - Sourey (TTSL) | BRST (UTC-2) |
| Coad postagh | 20000-000 |
| Coad(yn) çhellvane | +55 21 |
| Ynnyd-eggey | www.rio.rj.gov.br |

She caayr 'sy Vrasseel eh **Rio de Janeiro** ("Awin Yerrey Geuree") ny **Rio** dy cadjin. She preeu-valley jeh'n steat fo'n ennym cheddin t'ayn.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# The Star-Spangled Banner

| "The Star-Spangled Banner"

---

Gaelg: *Y Brattagh Gialrollageagh*

---

 |
| --- |
|  Coip 1814 jeh "The Star-Spangled Banner"

---

 |
| **Çheer** |  Ny Steatyn Unnaneysit |
| **Focklyn** | Francis Scott Key, 1814 |
| **Kiaull** | John Stafford Smith, c. 1773 |
| **Doltit** | 3 Mayrnt 1931 |

Y brattagh veih'n arrane
She arrane ashoonagh Steatyn Unnaneysit America eh "**The Star-Spangled Banner**" (Gaelg: *Y Brattagh Gialrollageagh*). Va ny focklyn screeuit liorish Francis Scott Key ayns 1814, erreish da ren eh fakin ny Goaldee jannoo soiagh er Fort McHenry ayns Baltimore, Maryland car Caggey 1812.

Ta ny focklyn currit rish yn arrane iuderagh Goaldagh enmyssit "To Anacreon in Heaven". Ta kiare raneyn ec yn arrane, agh cha nel sleih goaill agh y chied rane.

## Imraaghyn

## Kianglaghyn magh

* "New book reveals the dark history behind the Star Spangled Banner", *CBS This Morning*, 13 Mean Fouyir 2014 (trooid YouTube).
* "Star-Spangled History: 5 Facts About the Making of the National Anthem", Biography.com.
* "'Star-Spangled Banner' writer had a complex record on race", Mary Carole McCauley, *The Baltimore Sun*, 26 Jerrey Souree 2014.
# Calvin Coolidge

|  |
| --- |
| Calvin Coolidge |
|  |
| Calvin Coolidge 'sy vlein 1923 |
|

---

**30oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit** |
| **Ayns oik** 2 Luanistyn, 1923 - 4 Mart, 1929 |
| **Roie-immeeaght:** | Warren G. Harding |
| **Eiyrtyssagh:** | Herbert Hoover |
|

---

**29oo Lhiass Eaghtyraneyn ny Steatyn Unnaneysit** |
| **Ayns oik** 4 Mart, 1921 - 2 Luanistyn, 1923 |
| **Roie-immeeaght:** | Thomas R. Marshall |
| **Eiyrtyssagh:** | Charles G. Dawes |
|

---

**48oo Kiannoort Massachusetts** |
| **Ayns oik** 2 Jerrey Geuree, 1919 - 6 Jerrey Geuree, 1921 |
| **Roie-immeeaght:** | Samuel W. McCall |
| **Eiyrtyssagh:** | Channing H. Cox |
| **Oayllys persoonagh** |
| **Laa ruggyree** | 4 Jerrey Souree, 1872 |
| **Boayl ruggyree** | Plymouth, Vermont |
| **Laa baaish** | 5 Jerrey Geuree, 1933 |
| **Boayl baaish** | Northampton, Massachusetts |
| **Partee** | Pobblaghtagh |
| **Gerrym** | Leighder |
| **Sheshey** | Grace Goodhue Coolidge |

Va **John Calvin Coolidge, Jr.** (4 Jerrey Souree 1872 – 5 Jerrey Geuree 1933) ny 30oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1923 derrey 1929. V'eh ny leighder ass Vermont roish haink er dy ve ny Chiannoort er Massachusetts. V'eh reiht myr 29oo Lhiass Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit as hooar eh shelloo oik yn eaghtyraneys ny yei baase Warren G. Harding. V'eh reiht myr eaghtyrane reesht 'sy vlein 1924.

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# Chicago

| Chicago |
| --- |
| —  **Caayr**  — |
| Lesh y chlag, veih'n vaare: Çheshvean Chicago, Theater Chicago, Chicago 'L', Navy Pier, Pairk y Villey Bleeaney, Thie Tashtee Field, Toor WillisLesh y chlag, veih'n vaare: Çheshvean Chicago, Theater Chicago, Chicago 'L', Navy Pier, Pairk y Villey Bleeaney, Thie Tashtee Field, Toor Willis |
|

|  |
| --- |
|  **Brattagh** |

 |
| **Far-enmyn:**  The Windy City, The Second City, Chi-Town, Chi-City, Hog Butcher for the World, The City That Works, a far-enmyn elley |
| **Jarroo-raa:Urbs in Horto* "Caayr ayns Garey" |
| ChicagoSoiaghey ayns ny Steatyn Unnaneysit |
| ChicagoSoiaghey ayns Massachusetts |
| Co-ordnaidyn: ﻿ / ﻿ |
| Çheer |  Ny Steatyn Unnaneysit |
| Steat |  Illinois |
| Coondaeghyn | Cook, DuPage |
| **Bunneeaght** |
|  - 1770yn | Cummaltit |
|  - 4 Mayrnt, 1837 | Co-chorpit |
|  - Enmyssit er son | *shikaakwa*, ny "unnish feie", ayns Miami-Illinois |
| **Reiltys** |
|  - Sorçh | Meoir as Coonceil |
|  - Colught | Coonceil Chaayragh Chicago |
|  - Meoir | Brandon Johnson (D)  |
| **Eaghtyr** |
|  - Caayr | 606.1 km² (234 mi ker) |
|  - Thalloo | 588 km² (227.2 mi ker) |
|  - Ushtey | 18 km² (6.9 mi ker)  |
|  - Baljagh | 5,498 km² (2,122.8 mi ker) |
|  - Moirvaljagh | 28,160 km² (10,874 mi ker) |
| **Earroo yn phobble** (2012) |
|  - Caayr | 2,714,856 |
|  **- Glooaght** | 4,447.4/km² (11,864.4/mi ker) |
|  **- Baljagh** | 8,711,000 |
|  **- Glooaght valjagh** | 1,584.4/km² (4,103.5/mi ker) |
|  **- Moirvaljagh** | 9,461,105 |
|  **- Glooaght voirvaljagh** | 336/km² (870.1/mi ker) |
| Cryss hraa | CST (UTC-6:00) |
|  - Sourey (TTSL) | CDT (UTC-5:00) |
| Coad(yn) çhellvane | 312, 773, 872 |
| Ynnyd-eggey | www.cityofchicago.org |

She ard-valley mooar ayns Illinois, SUA, eh **Chicago**. T'ee ny hrass ard-valley smoo 'sy çheer rere earroo yn phobble, lurg Caayr York Noa as Los Angeles.

## Kianglaghyn magh

* Ynnyd-eggey oikoil (Website archives ec y Wayback Machine (tashtlann index))
* "Chicago" . *Encyclopædia Britannica* (ayns Baarle). Ym-l. 6 (11d ln.). 1911. dgn. 118–125.`{{cite kicklipaid}}`: CS1 maint: çhengey gyn enney (link)
* Clowan:Cite EB1922

|  |  |
| --- | --- |
|  | *She bun ta'n art shoh.* Cur rish, *son foays y yannoo da Wikipedia.* |
# NASA

|  |
| --- |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|   |   |

 |
|  |
|  |
| Sorçh | jantys spoar , as independent agency of the United States government (en)  |
| Kione-cherroo | Washington |
| Bunnit | 29 Jerrey Souree 1958 |
| nasa.gov |

Lhunney yn Spaal Spoar *Discovery* 'sy vlein 2008
Jantys reiltyssagh as freggyrtys echey son claare spoar hivoilagh ny Steatyn Unnaneysit as son ronsaghey yn etlanys as yn aerospoar eh yn **National Aeronautics and Space Administration** ny **NASA** ("Reirey Ashoonagh yn Etlanys as y Spoaraght"). Ren yn National Aeronautics and Space Act ("Slattys ry hoi'n Etlanys as y Spoaraght Ashoonagh") cur NASA er bun er 29 Jerrey Souree 1958 myr ynnydagh er yn National Advisory Committee for Aeronautics ny NACA ("Bing Coyrlee Ashoonagh son yn Etlanys"). Hoshee obbraidyn y jantys er 1 Jerrey Fouyir 1958. Veih'n lhing shen ta eiyrtyssyn ronsey spoar jeh ny Steatyn Unnaneysit er ny gholl fo stiurey NASA da'n chooid smoo, goaill stiagh tarlheimyn Apollo er yn Eayst, y stashoon spoar Skylab, as y Spaal Spoar. Ec y traa t'ayn ta NASA cur pohlldey da'n Stashoon Spoar Eddyr-ashoonagh as freayll rick er yn Orion Multi-Purpose Crew Vehicle as er carbid yn Commercial Crew Development. Ta'n jantys freggyrtagh er son y Launch Services Program ("Claare Shirveishyn Lhunnee") as y chlaare shen kiarail oaseiraghey er obbraidyn lhunnee as stiurey co-earroo sheese da lhunnaghyn NASA gyn skimmee.

Ta NASA jeeraghey yn obbyr echey er toiggalys share er y Chruinney liorish yn Earth Observing System, er cur er oaie yn heliofishag liorish yn Heliophysics Research Program, er corpaneyn er feie Chorys ny Greiney liorish mishoonyn robotagh lheid as *New Horizons*, as er ronsaghey bun-chooishyn yn 'ishag rollageagh, lheid as y Bleaystey Mooar, liorish Great Observatories as claareeyn elley bentyn rish.

## Kianglaghyn mooie

* Ynnyd-eggey oikoil NASA