Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Asé

Asé lẹ
**Asé** (he medelẹ sọ nọ ylọ dọ **Zanpẹ**) yin dopo to whekanlin lẹ mẹ, e ma nọ klo sọ mọ. E sọgan nọ whegbe kavi zunkanmẹ. Eyin kanlin de he nọ gọalọna mi to whegbe nado hu ajaka lẹ, alọtlọ lẹ, họmẹsi lẹ po mọmọ lẹ po. Asé wunmẹ voovo lẹ wẹ tin, sọha wunmẹ he tin lẹ tọn yi kandeko (60). Mahopọnna sọha wunmẹ he tin lẹ tọn, ye nọ di yede sọmọ bọ nado yọn vogbingbọn yetọn ma nọ bọawu. Agbasa bibọ wẹ ye nọ tindo, ye sọ nọ yawu mọnu etlẹ yin to Zanmẹ, ye nọ yawu se wan, ye sọ tindo adu he dá taun de. Kọnu-gbe yetọn sọ wẹ *Yanwun* kavi *Miawun*, nududu he ye yinwanna wẹ whevi kavi olan, enẹ wẹ zọn bọ eyin a tindo Asé to whegbe, a dona nọ nọ aṣeji.

## Ofẹn etọn

Ofẹn ko(20) wẹ asé nọ tindó na afọ ẹnẹ wẹ e nọ do wutu, awe to nukọn podọ awe to godo. Afọ awe he tin to nukọn bẹ ofẹn ṣínatọn (8) hẹn, afọ dopo ofẹn ẹnẹ, afọ awetọ ofẹn ẹnẹ. Afọ awe he tin to godo lẹ bẹ ofẹn wiawe hẹn bọ afọ dopodopo tindo ofẹn ṣidopo, to lẹndopọmẹ ofẹn etọn lẹpo yin ofẹn ko(20), ṣigba ofẹn asé tọn gbọnvo na kanlin devo lẹ tọn, gbọn na?
Ofẹn etọn ma nọ yi mọ do diga, e whete ṣigba e dá taun, dodinnanutọ lẹ tlẹ dọdọ bẹbẹnu asé sin ofẹn tọn dá hugan yẹnvi. Nidọ asé jlo na wle ajaka kavi alọtlọ, e nọ họnbẹ do fihe whla de bo nọ to ṣiṣọ nuhe na wle e te, e na wa ha ofẹn nukọn tọn, enẹwẹ afọ awe nukọn tọn etọn lẹ, bọ nidọ e ko jlẹ zinzlọn etọn po fihe ajaka lọ te po, e na wa yí huhlọn etọn do zlọn jẹ ajaka lọ ji, to whenẹnu e na ko dlẹn ofẹn etọn bo na zọn mọ do jẹ ajaka lọ ji, Nidọ e ko wa jẹ e ji, e na yi ofẹn etọn do ha Ajaka lọ dogo bo na wa yi afọ awe godo tọn do gọalọna nukọn tọn bọ Ajaka lọ kavi Alọtlọ lọ ma na sọgan flẹ sọn e si.
# Confucius

Confucius
**Confucius** (mẹhe yin jiji tò nudi 551 J.W.K(Jẹnukọnna Wiwa Klisti tọn) bo wá ku to 479 J.W.K) yín mẹplọntọ Ṣaina-nu dé podọ nuyọnẹ́ntọ dé. Yinkọ etọn na taun tọn wẹ Kong Qiu kavi Zhong Ni. E tindo ojlo nado plọn nulẹpo to whenue e to ovu. To whenue e whẹn mẹho godo, e wazọn taidi ahọluzọnwatọ nukundeji dé, fie e penukundo ogle dé po oyìn lẹ po go. E wá lezun mẹplọntọ dé to nukọnmẹ. Confucius nọgbẹ to ojlẹ dé mẹ he akọta susu to awhanfun sọta yede to Ṣaina. Ojlẹ lọ yin yiylọdọ ojlẹ afo po amakikọ *Zhou Dynasty* tọn. Confucius ma yinwana nuhe to jijọ to ojlẹ etọn mẹ bo jlo na jla ninọmẹ lọ do.

## Nuplọnmẹ etọn lẹ

Taidi *Socrates*, Confucius to whedelẹnu ma nọ jlo na na gblọndo kanbiọ tamẹnuplọnmẹ tọn lẹ tọn na edetiti. Kakatimọ e nọ dike gbẹtọ́ lẹ ni lẹnnupọn sisosiso gando nuhahun lẹ go bo plọnu sọn yé mẹ, titengbe sọn otàn lẹ mẹ. Confucius sọ lẹndọ gbẹtọ lẹ dona tindo huhlọn, sigba e ma yin na yé yin mẹdagbe kavi tindo azọ́n wutu gba, mọdopolọ e ma yin na ye tọn sọn whẹndo huhlọnnọ dé mẹ wutu gba. Confucius jlo dọ gbẹtọ lẹ ni nọ lẹn mẹdẹvo lẹ tọn pọn zẹ lehe ye nọ lẹnnupọn gando akuẹ he ye tindo ji do go. Gbọnvona enẹ, e sọ tindo numọtolanmẹ lọ dọ osẹ́n lẹ dona tin he gbẹtọ lẹ na nọ hodo to lẹdo kavi pipli dé mẹ. Confucius lẹndọ haṣiṣan atọ́n (5) wẹ gbẹtọ lẹ sọgan tindo po osẹn etọn lẹ po. Omẹ awe (2) sọgan tin bọ dopo sọgan yin Ahọvi bọ awetọ ni yin Afanumẹ, Otọ́ kavi Ovi, Asu kavi Asi, Mẹho kavi Yọpọvu. Confucius dọdọ to haṣiṣan lọ lẹpo mẹ, ọme awe (2) lọ lẹ wẹ dona hodo osẹ́n. Taidi apajlẹ, afanumẹ dé dona setonu na Ahọvi, he yin ogán etọn, podọ ahọvi lọ lọsu dona dotoaina afanumẹ etọn bo sọ dawhẹ dodo to gandudu etọn mẹ. Confucius dọdọ gbẹtọ lẹ ni nọ wà na gbẹtọ hatọ yetọn, nuhe yelọsu lẹ jlo dọ mẹdevo lẹ ni wa na ye. Ehe to whedelẹnu sọgan yin yiylọ dọ *Golden Rule* he Jesu Klisti lọsu plọnmẹ. Nuplọntọ etọn lẹ kan otàn pẹvide gandego, podọ gando nuplọnmẹ etọn lẹ lọsu go ga. Ehelẹ wẹ yin bibladopọ nado basi owe he wa yin yiylọdọ *The Analects*, owe ehe wa lẹzun dopo to owe tangan *Confucianism* tọn lẹ mẹ.
# Davunṣo

DavunṣoDavunṣo
**Davúnṣo** yin azọnwanu he nọ yin yiyizan nado vún oda. E nọ do onu flinflin lẹ, he nọ yin yiylọdọ adu etọn. Davúnṣo nọ saba tin to plaba. Gbẹtọvi lẹ ko to zinzan davúnṣo sọn whenu dindẹn die gbọn, ewhe gbau, e na ko yi owhe 5000 die gbọn. Davúnṣo nọ yin yiyizan gbọn gbẹtọ lẹ dali nado vún oda he mlin lẹ. E sọ nọ yin yiyizan nado wleyẹyi na oda kavi do bla oda.

## Otan

Whla tintan he davúnṣo yin yiyizan wẹ owhe 5000 die. Davúnṣo wunmẹwunmẹ wẹ ko yin mimọ sọn ojlẹ dindẹn die. ṣainanu lẹ nọ yi davúnṣo do oda yetọn mẹ do nọ wleyẹyi na oda lọ. Dile ojlẹ to yiyi, Davúnṣo ko wa yin azọnwanu titengbe de nado basi oda. To egbehe, Davúnṣo wunmẹwunmẹ donu kanweko susu wẹ tin.

## Yẹdide lẹ

## Alọdlẹndonu lẹ