Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Palaaka Kariiwe

Los Roques, Wenesueela.**Palaaka Kariiwe** (alijunaiki. *Mar Caribe*) es un mar abierto tropical del océano Atlántico, situado al este de América Central y al norte de América del Sur. También es llamado mar de las Antillas por estar ubicado al sur y al oeste del arco de islas llamado Las Antillas.

Limita al norte con las llamadas Antillas Mayores —Cuba, La Española (Haití y República Dominicana) y Puerto Rico—, ubicadas al sur del Trópico de Cáncer, al este con las Antillas Menores (meridiano 60° O), al sur con Venezuela, Colombia y Panamá (paralelo 9° N), y al oeste con México, Belice y Guatemala (meridiano 88° O), y Honduras, Nicaragua y Costa Rica (meridiano 84° O).
# Jeyuu

Jeyuu.
**Jeyuu** (alijunaiki: *hormiga*) Shia wane wuchii meipüsesalü, kasa'ulesü, müsü aka saa'in ko'oi; süpüshi tü kanüliakat artrópodos. Kepiasü mmolu'u. Eesü süpüla katünain shia je awatüsü wanaa sümaa sü'itüin juya.

Naa jeyuukana kottüshii waneepia, eesü waimale napüshi, watta naalin, alatüshii suulia poloo nekii. Tü mülo'ukalü shipia jeyuu, shia eere naya kottiraain sütüma juyakat, nnojoishii kepiain eere saamatuui.

#### Biografía de las hormigas

jeyuu
Clasificación

Tiempo de vida

Características

### Jalasü kepiain tü jeyuukalü

Shipia Jeyuu Jalitpaje'ewalü
Keepiashii sulu'u mmakat je sulu'u wunu'u, sulu'u yotojolo shiale. Jouutsü eere tü wuittüin ma'i mmakat. Kepiasü sümaa süikeyuu, otta sümaa süchonyu. Eesü alijuna je wayuu sainküin mmakat eere shikünüin tü jeyuukat, je epinaseesü atumawaa otta müsia süpüla o'ulakiraa. Eesü piama Jeyuu; waneesüchon jiet shia tü kanüliakalü ¨reina¨ münüin sütüma alijuna, shia laa'ulaasüka süpülee tü wane jeyuukalüirua. Wainma ma'in süchonyu sa'akajee süpushua'alee. Shia tü akumajaakalü anainjee tü jeyuukalüirua süpüla a'yatawaa, süpüla atkawaa, ottta müsia tü waneeirua, sünain tü shipiakat, eesü jeyuu tooloyuu süpüla kachonwaa.

Sainküinpünaashii mmapa'akalü, cha'aya wattamuin.

### Kasa shikaka Jeyuu

Waraitüshii soo'opünaa mmapa'akalü sünain akotchajaa neküin; eküshii, sü'ü wunu'u, otta süpasülachen eküülü,shimemera.

Tü kamalainkat namüin shia süpana wunu'u, mapa, süjüinkalü süsii wunu'u, Tü jeyuu a'yataatkalü shia tü ajuittakat sulu'ujee shipia sünain akotchajaa eküülü. Ja'ijaasü namüin nakumajüin wanee wopu je anain, napünainjatü waneepia, saa'u wane kashi otta maka analema'in shia saa'u wane juya.

### Jeyuu sulu'u karalo'uta

Naa jeyuukana ajuittüshii weinshi sulu'u karalo'uta otta müsia kuentaa sumüin tepichi, eree shiyaawatünüin aa'u tü a'yatawaakalü sütüma jeyuu otta wanaawain süina na'yataain supüshua'a. Ajuittüsü sünain karalo'uta sumaiwajatü. Eesü nachiki sulu'u tü nünükikat Maleiwa sulu'u tü karalo'uta kanüliakalü "Proverbios", eree shi'iyatünüin sukuaippa tü a'yatawaakat sütüma jeyuu, süka wanaawaun naya naya shikiraajee tü na'yataainkalü.

## shi'ipajee sukua'ipa
# Maraaja

Maraaja
**Maraaja** (Vidrio) Shia wane material inorgánico duro, frágil, transparente y amorfo que se encuentra en la naturaleza, aunque también puede ser producido por el ser humano.​ El vidrio artificial se usa para hacer ventanas, lentes, botellas y una gran variedad de productos. El vidrio es un tipo de material cerámico amorfo.
# Muusa

Muusa
Suu musain toushiii
**Muusa** (alijunaiki: *Gato*) mürülü ji'iyatia ji'iruku wayuu ulianayuu, otta mürülüin nia piichipa'a jüpüla olojoo kookoche'erü, kamalainshi maain amüüin jutuma wayuu aka wulein piichipa'a nutuma, chi muusakai aishi apülaa jüka alojulin nia, ekinnüshi nia eküülü, leechi jüchira ka'aula, eeshise'e nia kirale ma'ai kuraalalu'u aka nüsinnnawalin jüli'ichajapa wayuu.