# સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ

સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ|  |
| ભૌગોલિક ક્ષેત્ર | દક્ષિણ એશિયા |
| કાળ | કાંસ્ય યુગ |
| સમયગાળો | c. ૩૩૦૦ ઇ.સ. પૂર્વે – c. ૧૩૦૦ ઇ.સ. પૂર્વે |

મોહેં-જો-દડોના ખંડેરો, સિંધ પ્રાંત, પાકિસ્તાન, પાશ્વભાગમાં સ્નાનાગાર દર્શાવેલ છે.
**સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ** (ઈ.સ. પૂર્વે ૩૨૫૦ થી ઈ.સ. પૂર્વે ૧૭૫૦) વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન નદીકાંઠાની સંસ્કૄતિઓ પૈકીની એક છે. પત્રિકા *નેચર*માં પ્રકાશિત શોધ અનુસાર આ સભ્યતા ઓછામાં ઓછા ૮૦૦૦ વર્ષ જૂની છે. તે *હડપ્પીય સંસ્કૃતિ* અને *સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા*ના નામે પણ ઓળખાય છે. તેનો વિકાસ સિંધુ અને પ્રાચીન સરસ્વતી નદીના કિનારે થયો હતો. મોહેં-જો-દડો, કાલીબંગા, લોથલ, ધોળાવીરા, રાખીગઢી અને હડપ્પા તેના પ્રમુખ કેન્દ્રો હતા. ડિસેમ્બર ૨૦૧૪માં ભિર્દાનાને અત્યાર સુધીમાં શોધાયેલા પ્રાચીન નગરોમાં સૌથી જૂનું નગર માનવામાં આવે છે. બ્રિટીશકાળમાં થયેલા ખોદકામના આધારે પુરાતત્વવિદ્દોનો એવો મત છે કે આ અત્યંત વિકસિત સભ્યતા હતી અને તેના શહેરો અનેક વખત વસ્યા અને ઉજડ્યા છે.

સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિને હડપ્પીય નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. ચાર્લ્સ મેસને સૌ પ્રથમ ઇ.સ. ૧૮૨૬માં આ સંસ્કૃતિની ભાળ મેળવી. તેમણે તેના પર પુસ્તક પણ લખ્યું *નેરેટિવ સ્ટડી*. સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ ઉતરથી દક્ષિણ ૧૧૦૦ કિલોમીટરમાં અને પૂર્વથી પશ્ચિમ ૧૬૦૦ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલી છે. તેમજ ઉતરમાં જમ્મુ કશ્મીરનું માંદા - દક્ષિણમાં મહારાષ્ટ્રનું દાઈમાબાદ, પૂર્વમાં ઉતર પ્રદેશનું આલમગીરપુર - પશ્ચિમમાં બલૂચિસ્તાનનું સૂત્કાગેંડોર સુધી કુલ ૧૨,૯૯,૦૦૦ ચો.કિમી. ફેલાયેલી છે. ભારત સિવાય અન્ય ૨ દેશ પાકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાનમાં પણ ફેલાયેલી છે. સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના મળેલા નગરો: હડપ્પા, મોહેં-જો-દારો, ચંહૂડદો, કાલીબંગા, બનાવલી, રંગપુર, લોથલ, ધોળાવીરા, સુરકોટડા, રોઝડી, દેસલપર, મરૂડા ટક્કર ટેકરી વગેરે. સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિને બીજા કાંસ્યયુગની સંસ્કૃતિથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. કારણ કે આ યુગમાં કાંસાનો ઉપયોગ હતો - લોખંડથી તેઓ અજાણ હતા. ભારતમાં મળેલા નગરોમાં સૌથી વધુ મળેલા નગરોથી સૌથી ઓછા મળેલા નગરો ઉતરતા ક્રમમાં - ગુજરાત, હરિયાણા, પંજાબ, રાજસ્થાન, ઉતરપ્રદેશ, જમ્મુ કાશ્મીર. આ સંસ્કૃતિમાં ૨ જ નગરો એવા છે જે દરિયા કિનારે મળ્યા છે - પાકિસ્તાનમાં બાલાકોટ અને ગુજરાતમાં ધોળાવીરા, બાકીના બધા નગરો નદી કિનારે મળ્યા છે. સિંધુ લિપિ - ૬૪ ચિહ્નો, પંખા આકારની મહોર અને તાંબાની ગોળી, પૂરે પૂરી લિપિ ૧૯૨૩માં શોધાઈ ગઈ પરંતુ હજુ સુધી ઉકેલી શકાઈ નથી. આ લિપિ જમણીથી ડાબી બાજુ લખાતી હતી.

આ સંસ્કૃતિમાં માતૃદેવી ની પુજા થતી. સ્ત્રી-પુરુષ અલંકારો ધારણ કરતાં, સુતરાઉ અને ઉન્ન નું કાપડ પણ હતું, ચોપાટ અને પાસા રમતા, તોલમાપના સાંધનો મળી આવ્યા જેમાં એકમ ૧૬ નો હતો.
આ સંસ્કૃતિમાં લોકો વેપાર ને વધુ પ્રાધાન્ય આપતા, રાજકીય સંગઠનનો ઉલ્લેખ નથી, એક મોહેં-જો-દારોમાં લોકશાહી શાસન હતું. ઘઉં-જવ-રાઈ-વટાણા-કપાસ ની ખેતી કરતાં, કપાસની સૌ પ્રથમ ખેતી કરનાર આ સંસ્કૃતિના લોકો હતા, જે યુનાનીઓ કપાસ ને સિંડન કેહતા હતા, પશુપતિ નાથની મુર્તિ પણ પ્રાપ્ત થઈ છે. આ સંસ્કૃતિ મિસર અને મેસોપોટેમિયા કરતાં ૧૨ ગણી મોટી સંસ્કૃતિ હતી. એ સમયમાં આ સંસ્કૃતિમાં પાકી ઈંટોના મકાન, પાકા રસ્તા, ગટર લાઇન અસ્તિત્વમાં હતી, તેમજ વિશાળ સ્નાનગૃહ, મણકા બનાવવાની ફેક્ટરી પણ મળી આવી છે.

એક કાલીબંગા અને રંગપુર બે જ એવા નગર છે જ્યાં કાચી ઈંટોના મકાન હતા, આ સંસ્કૃતિના લોકો પકવેલી માટી ને ટેરાકોટા તરીકે ઓળખતા, ચંહૂડદો એક માત્ર નગર જ્યાં ચક્રાકાર ઈંટો મળી આવી, અગ્નિ સંસ્કાર અને દફન વિધિ પણ પ્રચલિત હતા, આ સંસ્કૃતિમાં આઝાદી પહેલા ૪૦ થી ૬૦ નગરો મળ્યા પણ ૧૯૪૭ પછી ૨૮૦૦ જેટલા નગરો મળ્યા જેમાં સૌથી વધુ ગુજરાતમાંથી મળ્યા. ક્ષેત્રફળ ની દ્રષ્ટિએ સૌથી મોટું નગર રાખીગઢી હતું.

## વિસ્તાર

સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિના મુખ્ય સ્થળો અને વિસ્તાર
સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ પ્રાચીન વિશ્વની અન્ય નદી સંસ્કૃતિઓ સાથે લગભગ સમકાલીન હતી: નાઇલ નદીના કિનારે પ્રાચીન ઇજિપ્ત, યુફ્રેટીસ અને ટાઇગ્રીસ દ્વારા સિંચાઈ કરાયેલી ભૂમિમાં મેસોપોટેમિયા, અને પીળી નદી તથા યાંગ્ત્ઝેના ડ્રેનેજ બેસિનમાં ચીન. તેના પરિપક્વ તબક્કા સુધીમાં આ સંસ્કૃતિ અન્ય કરતા મોટા વિસ્તારમાં ફેલાઈ ગઈ હતી, જેમાં સિંધુ અને તેની ઉપનદીઓના કાંપવાળા મેદાન ઉપર ૧૫૦૦ કિલોમીટર (૯૦૦ માઇલ)નો મુખ્ય ભાગ સામેલ હતો. વધુમાં, એક એવો પ્રદેશ હતો જ્યાં વનસ્પતિ, પ્રાણીસૃષ્ટિ અને રહેઠાણો અલગ અલગ હતા, જે દસ ગણા મોટા હતા, જે સિંધુ નદી દ્વારા સાંસ્કૃતિક અને આર્થિક રીતે આકાર પામ્યા હતા.

ઇ.સ.પૂ. ૬૫૦૦ની આસપાસ, સિંધુ કાંપના કિનારે, બલુચિસ્તાનમાં ખેતીનો ઉદય થયો.}} ત્યારપછીના સહસ્ત્રાબ્દીમાં, સ્થાયી જીવન સિંધુના મેદાનોમાં પ્રવેશ્યું, જેનાથી ગ્રામીણ અને શહેરી વસાહતોના વિકાસ માટેનો માર્ગ મોકળો થયો. વધુ વ્યવસ્થિત બેઠાડુ જીવનને કારણે જન્મ દરમાં ચોખ્ખો વધારો થયો. મોહેં-જો-દડો અને હડપ્પા જેવા મોટા શહેરી કેન્દ્રોમાં ૩૦,૦૦૦ થી ૬૦,૦૦૦ લોકો રહેતા હોવાની શક્યતા વધી ગઈ હતી, અને સંસ્કૃતિના વિકાસ દરમિયાન, ઉપખંડની વસ્તી ૪-૬ મિલિયન લોકો સુધી વધી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન મૃત્યુદરમાં વધારો થયો, કારણ કે માનવીઓ અને પાળેલા પ્રાણીઓની નજીક રહેવાની પરિસ્થિતિઓને કારણે ચેપી રોગોમાં વધારો થયો. એક અંદાજ મુજબ, સિંધુ સંસ્કૃતિની વસ્તી તેના શિખર પર એક થી પાંચ મિલિયનની વચ્ચે હોઈ શકે છે.

સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ જ્યારે તેના ચરમ પર હતી ત્યારે તે પશ્ચિમમાં બલુચિસ્તાનથી પૂર્વમાં પશ્ચિમ ઉત્તર પ્રદેશ સુધી, ઉત્તરમાં ઉત્તરપૂર્વીય અફઘાનિસ્તાનથી દક્ષિણમાં ગુજરાત રાજ્ય સુધી વિસ્તરેલી હતી. સૌથી વધુ સ્થળો પંજાબ પ્રદેશ, ગુજરાત, હરિયાણા, રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્યો, સિંધ અને બલુચિસ્તાનમાં આવેલાં છે. પશ્ચિમ બલુચિસ્તાનમાં સુતકાગન ડોર થી ગુજરાતના લોથલ સુધી દરિયાકાંઠાની વસાહતો વિસ્તરેલી હતી. સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિનું સૌથી ઉત્તરીય સ્થળ અફઘાનિસ્તાનમાં શોર્ટુગાઈ ખાતે ઓક્સસ નદી પર ઉત્તરપશ્ચિમ પાકિસ્તાનમાં ગોમલ નદીની ખીણમાં, જમ્મુ નજીક બિયાસ નદી પર માંડા, અને દિલ્હીથી માત્ર ૨૮ કિમી (૧૭ માઇલ) દૂર હિંડોન નદી પર આલમગીરપુર ખાતે સિંધુ ખીણનું સ્થળ મળી આવ્યું છે. સિંધુ ખીણ સંસ્કૃતિનું સૌથી દક્ષિણનું સ્થળ મહારાષ્ટ્રમાં દૈમાબાદ છે. સિંધુ ખીણના સ્થળો મોટાભાગે નદીઓ પર, પણ પ્રાચીન દરિયા કિનારે, ઉદાહરણ તરીકે, બાલાકોટ (કોટ બાલા), અને ટાપુઓ પર, ઉદાહરણ તરીકે, ધોળાવીરા પર મળી આવ્યા છે.

## મહોર

સ્ટેમ્પ સીલ અને (જમણે) છાપ, જેમાંથી કેટલાક સિંધુ લિપિ સાથે; કદાચ સ્ટીટાઇટથી બનેલા; બ્રિટિશ મ્યુઝિયમ (લંડન)
સિંધુ સંસ્કૃતિના સ્થળો પરથી હજારો મહોરો મળી આવી છે, અને તેમનો ભૌતિક આકાર એકદમ સુસંગત છે. કદમાં તેઓ ૨ થી ૪ સેમીના ચોરસ હોય છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં તેમની પાછળ એક વીંધાયેલ ઉભાર હોય છે જે સંભાળવા માટે અથવા વ્યક્તિગત શણગાર તરીકે ઉપયોગ કરવા માટે દોરી પરોવી આભૂષણ તરીકે વાપરી શકાય છે. સિંધુ લિપિના મોટાભાગના ઉદાહરણો મહોર પર ચિહ્નો કે સંકેતોનાના નાના નાના સમૂહો છે.

મોહેં-જો-દડોમાં મળી આવેલી મહોર જેમાં એક આકૃતિ તેના માથા પર ઉભી હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે, અને બીજી, પશુપતિ મહોર પર, જે યોગ જેવી મુદ્રામાં બેઠી છે (નીચેનું ચિત્ર, જેને તથાકથિત પશુપતિ કહે છે). આ આકૃતિની ઓળખ વિવિધ રીતે કરવામાં આવી છે. સર જોન માર્શલે તેને હિન્દુ દેવતા, શિવ સાથે સામ્યતા ધરાવતી હોવાનો મત રજૂ કર્યો છે.

મોહર પર બળદના શિંગડા, ખુર અને પૂંછડી ધરાવતો માનવ દેવતા પણ દેખાય છે, ખાસ કરીને શિંગડાવાળા વાઘ જેવા જાનવર સાથેના યુદ્ધના દ્રશ્યમાં. આ દેવતાની તુલના મેસોપોટેમીયાના બુલ-મેન એન્કીડુ સાથે કરવામાં આવી છે. ઘણી મહોરમાં એક માણસ બે સિંહો અથવા વાઘ સાથે લડતો પણ જોવા મળે છે, જે પશ્ચિમ અને દક્ષિણ એશિયાની સંસ્કૃતિઓમાં સામાન્ય "પ્રાણીઓનો સ્વામી" છે.

* મહોર; ઇ.સ.પૂ. ૩૦૦૦– ઇ.સ.પૂ.૧૫૦૦; બેક્ડ સ્ટીટાઇટ; ૨ × ૨ સેમી; મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ (ન્યુ યોર્ક સિટી)
* સ્ટેમ્પ સીલ અને આધુનિક છાપ: યુનિકોર્ન અને ધૂપદાની (?); ઇ.સ.પૂ.૨૬૦૦–ઇ.સ.પૂ. ૧૯૦૦; બેક્ડ સ્ટીટાઇટ; ૩.૮ × ૩.૮ × ૧ સેમી; મેટ્રોપોલિટન મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ
* બે શિંગડાવાળા બળદ અને શિલાલેખ સાથેની સીલ; ઇ.સ.પૂ. ૨૦૧૦; સ્ટીટાઇટ; એકંદરે: ૩.૨ x ૩.૨ સેમી; ક્લેવલેન્ડ મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ (ક્લેવલેન્ડ, ઓહિયો, યુએસ)
* યુનિકોર્ન અને શિલાલેખ સાથેની સીલ; ઇ.સ.પૂ. ૨૦૧૦; સ્ટીટાઇટ; એકંદર: ૩.૫ x ૩.૬ સેમી; ક્લેવલેન્ડ મ્યુઝિયમ ઓફ આર્ટ
* ભારતના બંધારણના પહેલા પાના પર દોરવામાં આવેલી મહોર

## સંદર્ભ

## બાહ્ય કડીઓ