# વેદ

| વેદ |
| --- |
| ઋગ્વેદની એક પ્રાચીન હસ્તપ્રત |
| માહિતી |
| ધર્મ | હિંદુ ધર્મ |
| લેખક | - |
| ભાષા | સંસ્કૃત |

|  હિંદુ ધર્મને લગતો લેખ **હિંદુ** |
| --- |
|
**હિંદુ**  • **ઇતિહાસ** |
| દેવીદેવતાઓ

|  |
| --- |
| **ત્રિમૂર્તી**
બ્રહ્મા  • વિષ્ણુ  • શિવ
**દેવીઓ અને દેવતાઓ**
સરસ્વતી  • લક્ષ્મી  • પાર્વતી
શક્તિ  • દુર્ગા  • કાલિકા
ગણેશ  • શુબ્રમન્ય  • અયપ્પા
રામ  • કૃષ્ણ
હનુમાન
પ્રજાપતિ  • રુદ્ર
ઇન્દ્ર  • અગ્નિ  • દ્યૌષ
ભુમી  • વરૂણ  • વાયુ |

 |
| દર્શનશાસ્ત્ર

|  |
| --- |
|  |
| **વિચાર** |
|
બ્રાહ્મણ **·** ૐ **·** ઈશ્વર
આત્મા **·** માયા
કર્મ **·** સંસાર
**પુરૂષાર્થ**
(ધર્મ **·** અર્થ **·** કામ **·** મોક્ષ)
નિર્વાણ |
|  |
| **વિદ્યા** |
| **આસ્તિક**
સાંખ્ય **·**
યોગ
ન્યાય **·**
વૈશેષિક
પુર્વ મીમાંસા
ઉત્તર મીમાંસા (વેદાંત)
(*દ્વૈત*, *અદ્વૈત*, *વિશિષ્ટાદ્વૈત*)
**નાસ્તિક**
ચાવાર્ક |

 |
| ગ્રંથો

|  |
| --- |
|  |
| **વેદ** |
|
ઋગ્વેદ • યજુર્વેદ
સામવેદ • અથર્વવેદ
*ભાગ*
સમહિત, બ્રાહ્મણમ, આરણ્યક, ઉપનિષદ્ |
|  |
| **ઉપવેદ** |
|
આયુર્વેદ • ધનુર્વેદ
ગાંધર્વેદ • સ્થાપત્યવેદ  |
|  |
| **વેદાંગ** |
|
શિક્ષા **·**
કાંડ **·**
વ્યાકરણ
નિરુક્ત **·**
કલ્પ **·**
જ્યોતિષ |
| **ઉપનિષદ** |
| *ઋગવેદ*
ઐતરેય
*યજુર વેદ*
બૃહદારણ્યક **·** ઈશ તૈત્રિય **·** કથા **·** શ્વેતાશ્વર
*સામવેદ*
છાંદોગ્ય **·** કેન
*અથર્વેદ*
મૂંડક **·**  માંડૂક્ય **·** પ્રશ્ન |
|  |
| **પુરાણો** |
| *બ્રહ્મ પુરાણો*
બ્રહ્મ **·** બ્રહ્માંડ બ્રહ્મ વૈવર્વત માકઁડેય **·** ભવિષ્ય
*વૈષ્ણવ પુરાણો*
વિષ્ણુ **·** ભાગ્વત નારદ **·** ગરુડ **·** પદ્મ
*શિવ પુરાણો*
શિવ **·** લિંગ સ્કંદ **·** અગ્નિ **·** વાયુ |
|  |
| **ઇતિહાસ** |
|
રામાયણ **·** મહાભારત |
|  |
| **અન્ય ગ્રંથો** |
|
ભગવદ્ ગીતા
ધર્મશાસ્ત્ર **·** મનુસ્મૃતી
અર્થશારસ્ત્ર **·** યોગ વશિષ્ડ
સુત્રો **·** સ્ત્રોત **·** તંત્ર
યોગ સુત્ર
*અન્ય* |
|  |
| **ગ્રંથોનું વર્ગીકરણ** |
|
શ્રુતી **·** સ્મૃતી |
|  |
| **સમયગાળો** |
|
હિંદુ સાહિત્ય |

 |
| Practices

|  |
| --- |
|  |
| **Worship** |
|
Puja **·**  Japa **·** Bhajana
Tapa **·** Dhyana Yajna **·** Homa
Tirthadana **·** Naivedhya
Temple **·** Vigraha **·** Bhakti |
|  |
| **Samskaras** |
|
Garbhadhana **·** Pumsavana **·** Simantonayana **·** Jatakarma **·** Namakarana **·** Nishkramana **·** Annaprashana **·** Chudakarana **·** Karnavedha **·** Vidyarambha **·** Upanayana **·** Praishartha **·** Keshanta **·** Ritushuddhi **·**
Samavartana **·** Vivaha **·** Antyeshti |
|  |
| **Varnashrama Dharma** |
| **Varna**
Brahmin **·** Kshatriya Vaishya **·** Shudra
**Ashrama**
Brahmacharya **·**
Grihastha
Vanaprastha **·** Sanyasa |
| **Festivals** |
|
Navaratri
Vijayadashami (Dasara)
Deepavali **·**
Shivaratri **·**
Holi
Kumbha Mela **·**
Ratha Yatra **·**
Vishu **·** Bihu **·** Baisakhi **·** Puthandu
Ganesh Chaturthi **·** Onam
Rama Navami **·**
Janmashtami
Raksha Bandhan |

 |
| Philosophers

|  |
| --- |
| *Ancient*
Gautama **·**
Jaimini **·**
Kanada **·**
Kapila **·**
Markandeya **·**
Patañjali **·**
Valmiki **·**
Vyasa
*Medieval*
Adi Shankara **·**
Basava **·**
Dnyaneshwar **·**
Chaitanya **·**
Gangesha Upadhyaya **·**
Gaudapada **·**
Jayanta Bhatta **·**
Kabir **·**
Kumarila Bhatta **·**
Madhusudana **·**
Madhva **·**
Namdeva **·**
Nimbarka **·**
Prabhakara **·**
Raghunatha Siromani **·**
Ramanuja **·**
Srimanta Sankardeva **·**
Vedanta Desika **·**
Tukaram **·**
Tulsidas **·**
Vachaspati Mishra **·**
Vallabha
*Modern*
Aurobindo **·**
Coomaraswamy **·**
Dayananda Saraswati **·**
Gandhi **·**
Krishnananda **·**
Narayana Guru **·**
Prabhupada **·**
Ramakrishna **·**
Ramana Maharshi **·**
Radhakrishnan **·**
Sivananda **·**
Vivekananda **·**
Yogananda |

 |
| Other Topics

|  |
| --- |
|
Hindu denominations Hinduism by country
Mythology • Hindu calendar
Hindu law • Hindu iconography
Hindu nationalism • Hindutva
Hindu pilgrimage sites
Persecution • Criticism
Glossary |

 |
|
**Hinduism PortalHindu Mythology Portal v
* t
* e
 |

**વેદ** સનાતન ધર્મ અથવા હિંદુ ધર્મના પ્રાચીનતમ અને આધારભૂત ધર્મગ્રંથો છે. વેદ વિશ્વનું સૌથી પ્રાચીન સાહિત્ય પણ માનવામાં આવે છે. ભારતીય દર્શનમાં વેદને જનક, પ્રેરક અને પ્રમાણભૂત તરીકેનું કેન્દ્રીય સ્થાન પ્રાપ્ત છે. 'વેદ' શબ્દની ઉત્પત્તિ મૂળ સંસ્કૃત શબ્દ 'વિદ્' પરથી થયેલી છે, જેનો અર્થ 'જાણવું' અર્થાત જ્ઞાન થાય છે. વેદ એક પેઢીથી બીજી પેઢી સુધી મૌખિકરૂપે બોલીને તથા સાંભળીને હસ્તાંતરિત થયેલા હોવાથી તેને **શ્રુતિ** (સાંભળવું) પણ કહેવામાં આવે છે.

વૈદિક સાહિત્યના સંપૂર્ણ રચનાકાળ વિશે વિભિન્ન મત છે. વેદની ઉત્પત્તિ હજારો વર્ષો પહેલાની માનવામાં આવે છે. અત્યાર સુધીમાં મળી આવેલી હસ્તપ્રતોને આધારે ઋગ્વેદનો રચનાકાળ પૂર્વ વૈદિક કાળ (ઈ.સ. પૂર્વે ૧૫૦૦ થી ૧૦૦૦) મનાય છે, જ્યારે બાકીના અન્ય વેદ, સંહિતાઓ, બ્રાહ્મણ, આરણ્યક તેમજ ઉપનિષદોનો રચનાકાળ ઉત્તર વૈદિક કાળ (ઈ.સ. પૂર્વે ૧૦૦૦ થી ૫૦૦) માનવામાં આવે છે.

આજે 'ચતુર્વેદ' તરીકે ઓળખાતા આ ગ્રંથોનું વિવરણ નીચે મુજબ છે:

ચાર વેદો
અથર્વવેદ હસ્તપ્રત, સંસ્કૃતમાં.
* **ઋગ્વેદ** - ચાર વેદોમાં ઋગ્વેદ વિશ્વનો સૌથી જૂનો ગ્રંથ છે અને તેથી તેને માનવતાનો પ્રથમ દસ્તાવેજ પણ કહેવામાં આવે છે. ઋગ્વેદમાં ૧૦૨૮ સૂક્તો (ભજન) અને ૧૦,૫૮૦ ઋચાઓ (છંદ) છે. તે ૧૦ મંડળોમાં વિભાજિત છે. બીજાથી સાતમા મંડળને 'ગોત્ર/વંશ મંડળ' કહેવામાં આવે છે. ત્રીજા મંડળમાં ગાયત્રી મંત્ર છે અને દસમા મંડળમાં પુરુષસૂક્ત છે, જે ચાર વર્ણો (બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર) ની વ્યાખ્યા કરે છે. પહેલું અને દસમું મંડળ સૌથી છેલ્લે જોડવામાં આવ્યું હતું.
* **યજુર્વેદ** - તેમાં યજ્ઞ (સમર્પણ) અને ક્રિયાકાંડની પ્રક્રિયા માટે ૧૯૭૫ ગદ્યાત્મક મંત્રો છે. તે બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે: કૃષ્ણ યજુર્વેદ અને શુક્લ યજુર્વેદ.
* **સામવેદ** - આ વેદનો મુખ્ય વિષય ઉપાસના છે. સંગીત અને સૂરો સાથે ગાવા માટે ૧૮૭૫ સંગીતમય મંત્રો તેમાં છે. તે ભારતીય સંગીતનો આધાર માનવામાં આવે છે.
* **અથર્વવેદ** - તેમાં ગુણ, ધર્મ, આરોગ્ય અને યજ્ઞ માટે ૫૯૭૭ કવિતામય મંત્રો છે.

## ઉત્પત્તિ અને મહત્વ

ચારેય વેદોનો સંબંધ યજ્ઞ સાથે છે. યજ્ઞના અનુષ્ઠાન માટે ચાર પ્રકારના ઋત્વિજો (પુરોહિતો)ની આવશ્યકતા હોય છે:

* **હોતા** (ઋગ્વેદના મંત્રોનું ઉચ્ચારણ કરનાર)
* **ઉદ્ગાતા** (સામવેદના મંત્રોનું ગાન કરનાર)
* **અધ્વર્યુ** (યજુર્વેદ પ્રમાણે યજ્ઞકર્મ કરનાર)
* **બ્રહ્મા** (અથર્વવેદના જ્ઞાતા અને યજ્ઞના નિરીક્ષક)

વેદોને **અપૌરુષેય** (જેની રચના કોઈ પુરુષ કે મનુષ્ય દ્વારા ન થઈ હોય, અર્થાત ઈશ્વરકૃત) માનવામાં આવે છે. માન્યતા અનુસાર આ જ્ઞાન વિરાટપુરુષ અથવા કારણબ્રહ્મ પાસેથી શ્રુતિ પરંપરાના માધ્યમથી સૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્માજીએ પ્રાપ્ત કર્યું હતું. એવી પણ એક માન્યતા છે કે પરમાત્માએ સૌથી પહેલા ચાર મહર્ષિઓ - અગ્નિ, વાયુ, આદિત્ય અને અંગિરા - ના આત્માઓમાં ક્રમશઃ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદનું જ્ઞાન પ્રગટ કર્યું. ત્યારબાદ તે ઋષિઓએ આ જ્ઞાન બ્રહ્માને આપ્યું.

## વૈદિક સાહિત્યનું વર્ગીકરણ

વેદ મંત્રોની વ્યાખ્યા કરવા માટે અનેક ગ્રંથો જેમ કે બ્રાહ્મણ-ગ્રંથ, આરણ્યક અને ઉપનિષદોની રચના કરવામાં આવી. આમાં પ્રયોજાયેલી ભાષા **વૈદિક સંસ્કૃત** કહેવાય છે, જે લૌકિક સંસ્કૃત કરતા થોડી અલગ છે. ઐતિહાસિક રૂપથી પ્રાચીન ભારત અને હિંદ-આર્ય જાતિ વિશે વેદોને એક સારો સંદર્ભ સ્ત્રોત માનવામાં આવે છે.
વેદોને સમજવા માટે પ્રાચીન કાળથી જ ભારતીય અને ત્યારબાદ સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રયાસો થતા રહ્યા છે. વેદના ગૂઢ અર્થો, કર્મકાંડ અને ક્રિયાઓને વ્યવસ્થિત સમજવા માટે વિશાળ સાહિત્યની રચના કરવામાં આવી છે.

વેદ તથા વેદ સંબંધિત સાહિત્યને 'વૈદિક સાહિત્ય' કહે છે, જેને મુખ્યત્વે સાત વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે:

1. મંત્રસંહિતા
2. બ્રાહ્મણ ગ્રંથો
3. આરણ્યક ગ્રંથો
4. ઉપનિષદો
5. સુત્રગ્રંથો
6. પ્રાતિશાખ્ય
7. અનુક્રમણી

## સંદર્ભ