# નાણાકીય સાક્ષરતા

ભારતીય ટપાલ વિભાગની પોસ્ટ ઓફિસો ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં બેંકિંગ અને નાણાકીય સાક્ષરતા વધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
**નાણાકીય સાક્ષરતા** એ એવી કુશળતા, જ્ઞાન અને વર્તણૂક ધરાવવાની અવસ્થા છે જે વ્યક્તિને નાણાં સંબંધિત માહિતગાર નિર્ણયો લેવાની ક્ષમતા આપે છે. નાણાકીય સાક્ષરતા, નાણાકીય શિક્ષણ અને નાણાકીય જ્ઞાન જેવા શબ્દો ઘણીવાર એકબીજાના પર્યાય તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. નાણાકીય રીતે અપરિપક્વ વ્યક્તિઓ તેમના મર્યાદિત નાણાકીય જ્ઞાનને કારણે અસરકારક આર્થિક આયોજન કરી શકતી નથી. તેનાથી વિપરીત, નાણાકીય રીતે નિપુણ વ્યક્તિઓ નાણાકીય ગણતરીઓમાં કુશળ હોય છે; ઉદાહરણ તરીકે, તેઓ *ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ* (Compound interest) ના સિદ્ધાંતને સમજે છે, જે તેમને ઓછા વ્યાજ દરે ધિરાણ મેળવવામાં મદદરૂપ થાય છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, નાણાકીય સમજ ન ધરાવતા લોકોએ તેમના દેવા કે ધિરાણ માટે વધુ કિંમત ચૂકવવી પડે છે.

બેંક પાસબુકનો નમૂનો, જેમાં બેંક સ્ટેટમેન્ટની જેમ વ્યવહારોની વિગતો દર્શાવેલી છે
વ્યક્તિગત નાણાકીય બાબતોમાં (*Personal finance*) જાગૃતિ વધારવી એ હવે ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા, જાપાન, યુનાઇટેડ કિંગડમ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની જેમ ભારતમાં પણ સરકારી કાર્યક્રમોનું મુખ્ય કેન્દ્ર છે. ભારતમાં *ભારતીય રિઝર્વ બેંક* (RBI) દ્વારા સંચાલિત 'નાણાકીય શિક્ષણ' કાર્યક્રમો અને સેબી (SEBI) જેવી સંસ્થાઓ નાણાકીય સાક્ષરતા વધારવા પ્રયત્નશીલ છે. આ ઉપરાંત, 'પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના' (PMJDY) જેવી યોજનાઓએ સામાન્ય નાગરિકોને બેંકિંગ પ્રણાલી સાથે જોડીને *નાણાકીય સમાવેશ* (Financial inclusion) ના લક્ષ્યને મજબૂત બનાવ્યું છે.

મૂળભૂત નાણાકીય ખ્યાલોની સમજ લોકોને જટિલ નાણાકીય વ્યવસ્થામાં કાર્યક્ષમ રીતે આગળ વધવાની તક પૂરી પાડે છે. યોગ્ય નાણાકીય સાક્ષરતા અને તાલીમ ધરાવતા લોકો આવી તાલીમ ન ધરાવતા લોકો કરતા વધુ સારા આર્થિક નિર્ણયો લે છે અને સંપત્તિનું સુઆયોજિત સંચાલન કરી શકે છે.

## નાણાકીય સાક્ષરતાની વ્યાખ્યાઓ

બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (NGOs) અને થિંક ટેન્ક્સ જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા વિવિધ વ્યાખ્યાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, પરંતુ વ્યાપક અર્થમાં, નાણાકીય સાક્ષરતા એટલે 'નાણાંની સમજ'. કેટલીક મુખ્ય વ્યાખ્યાઓ નીચે મુજબ છે:

* નાણાં વ્યવસ્થાપન અંગે અસરકારક નિર્ણયો લેવાની ક્ષમતા અને માહિતગાર આર્થિક પગલાં લેવાની શક્તિ એટલે નાણાકીય સાક્ષરતા.
* રોજિંદા જીવનમાં નાણાકીય ખ્યાલોનો ઉપયોગ કરવાની અને શ્રેષ્ઠ (Optimal) આર્થિક નિર્ણયો લેવાની કુશળતા એટલે નાણાકીય સાક્ષરતા.
* OECD (PISA ૨૦૧૮) મુજબ: "નાણાકીય સાક્ષરતા એ નાણાકીય ખ્યાલો અને જોખમોનું જ્ઞાન અને સમજ છે, તેમજ નાણાકીય ક્ષેત્રે અસરકારક નિર્ણયો લેવા માટે તે જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરવાની પ્રેરણા અને આત્મવિશ્વાસ છે, જેથી વ્યક્તિ અને સમાજનું આર્થિક કલ્યાણ સુધારી શકાય."

## શૈક્ષણિક સંશોધન

### માપન

૨૦૧૩માં જ્યોર્જ વોશિંગ્ટન યુનિવર્સિટીના ડૉ. અન્નામારિયા લુસાર્ડી
વ્યક્તિગત નાણાકીય આયોજનમાં નાણાકીય સાક્ષરતાને 'વસ્તુનિષ્ઠ રીતે માપવામાં આવતી' (Objectively measured) અથવા 'આત્મનિષ્ઠ રીતે માપવામાં આવતી' (Subjectively measured) સાક્ષરતા તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય છે.

વસ્તુનિષ્ઠ રીતે માપવામાં આવતી સાક્ષરતા મુખ્યત્વે ગણિત આધારિત ખ્યાલોની સમજ પર આધારિત છે, જેમ કે *ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજ*, *પોર્ટફોલિયો રોકાણ* (Portfolio investment), વૈવિધ્યકરણના લાભો (Diversification benefits), અને નાણાકીય નિર્ણયો પર *ફુગાવા* (Inflation) ની અસર. વસ્તુનિષ્ઠ નાણાકીય સાક્ષરતાને સામાન્ય રીતે પાંચ પ્રશ્નોની કસોટી દ્વારા માપવામાં આવે છે. જે વ્યક્તિઓ પાંચમાંથી ત્રણ કે તેથી ઓછા પ્રશ્નોના સાચા જવાબ આપે છે, તેમને ઓછી નાણાકીય સાક્ષરતા ધરાવતા માનવામાં આવે છે.

આત્મનિષ્ઠ નાણાકીય સાક્ષરતા એટલે વ્યક્તિની પોતાની નાણાકીય સમજ વિશેની સ્વ-ધારણા (Self-perception). લુસાર્ડી અને મિશેલ (૨૦૧૪) એ નોંધ્યું છે કે લોકો ઘણીવાર તેમની આત્મનિષ્ઠ સાક્ષરતાને વસ્તુનિષ્ઠ સાક્ષરતા કરતા વધારે માને છે, કારણ કે પોતાના જ્ઞાનનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે તેમનામાં વર્તણૂકલક્ષી પૂર્વગ્રહો (Behavioral biases) જોવા મળે છે.

### સમીક્ષાત્મક નાણાકીય સાક્ષરતા

નાણાકીય સાક્ષરતાના કેટલાક સંશોધકોએ શિક્ષણના સ્વરૂપ વિશે રાજકીય પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા છે. તેઓ દલીલ કરે છે કે વર્તમાન શિક્ષણ પદ્ધતિ કોર્પોરેશન અને સરકારો દ્વારા લેવામાં આવતા આર્થિક જોખમો (જેમ કે શિક્ષણ ફી, પેન્શન, આરોગ્ય સંભાળ ખર્ચ વગેરે) ને વ્યક્તિઓ પર થોપી દેવાને વાજબી ઠેરવે છે. આ સંશોધકો 'સમીક્ષાત્મક નાણાકીય સાક્ષરતા' (Critical financial literacy) ની હિમાયત કરે છે, જે વ્યક્તિઓને માત્ર વ્યક્તિગત નાણાકીય નિષ્ફળતા સમજવાને બદલે વ્યવસ્થિત *સામાજિક અન્યાય* અને *સામાજિક બહિષ્કાર* જેવા મુદ્દાઓને સમજવામાં મદદ કરે છે.

### હિસાબી સાક્ષરતા

હિસાબી સાક્ષરતા (*Accounting literacy*) એટલે કંપની અથવા વ્યક્તિના નાણાકીય પત્રકો (Financial statements) વાંચવાની, તેનું વિશ્લેષણ કરવાની અને નાણાકીય નિર્ણયોની અસર સમજવાની ક્ષમતા. હિસાબી સાક્ષરતાને નાણાકીય આયોજન, કર આયોજન (Tax planning) અને સંસ્થાના નાણાકીય સ્વાસ્થ્યને સમજવા સાથે જોડી શકાય છે.

### ડિજિટલ નાણાકીય સાક્ષરતા

ઈ-રૂપી (e-RUPI)
ભારતમાં યુપીઆઈ (UPI) એપનો બજાર હિસ્સો (એપ્રિલ ૨૦૨૫)
ડિજિટલ નાણાકીય સાક્ષરતા એ 'ફિનટેક' (Fintech) અને નાણાકીય સાક્ષરતાનો સમન્વય છે. તેમાં ડિજિટલ સાધનોનો ઉપયોગ કરવાની કુશળતા, ડિજિટલ નાણાકીય સેવાઓની જાણકારી અને ડિજિટલ છેતરપિંડી (Digital fraud) થી બચવાની ક્ષમતાનો સમાવેશ થાય છે.

ભારતના સંદર્ભમાં, *યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ* (UPI) એ ડિજિટલ વ્યવહારોમાં ક્રાંતિ લાવી છે. ક્યુ.આર. કોડ (QR Code) સ્કેન કરીને નાણાંની ચુકવણી કરવી, ભીમ (BHIM) એપનો ઉપયોગ અને મોબાઇલ બેંકિંગ એ ડિજિટલ સાક્ષરતાના વ્યવહારુ ઉદાહરણો છે. ગ્રાહકો પોતાના ઓ.ટી.પી. (OTP), પિન (PIN) કે પાસવર્ડ અજાણી વ્યક્તિ સાથે ન વહેંચે અને સત્તાવાર એપ્લિકેશનનો જ ઉપયોગ કરે તે ડિજિટલ નાણાકીય સાક્ષરતાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય છે.

## આંતરરાષ્ટ્રીય તારણો

૨૦૦૫ના અંતમાં પ્રકાશિત થયેલા *OECD* ના એક આંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસમાં વિવિધ દેશોમાં નાણાકીય સાક્ષરતાના સર્વેક્ષણોનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું. તેના મુખ્ય તારણો નીચે મુજબ છે:

* **ઓસ્ટ્રેલિયા:** ૬૭ ટકા ઉત્તરદાતાઓએ જણાવ્યું કે તેઓ ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજના ખ્યાલને સમજે છે, પરંતુ જ્યારે તેમને તેને લગતો પ્રશ્ન ઉકેલવા માટે કહેવામાં આવ્યું ત્યારે માત્ર ૨૮ ટકા લોકો જ સચોટ સમજ ધરાવતા હતા.
* **બ્રિટન (UK):** સર્વેમાં જાણવા મળ્યું કે ગ્રાહકો સક્રિયપણે નાણાકીય માહિતી શોધતા નથી. તેમને માહિતી અચાનક મળે છે, જેમ કે બેંકમાં કોઈ પત્રિકા (Pamphlet) વાંચવાથી.
* **કેનેડા:** અહીંના ઉત્તરદાતાઓ માટે યોગ્ય રોકાણ પસંદ કરવું એ *દંત ચિકિત્સક* (Dentist) પાસે જવા કરતા પણ વધુ તણાવપૂર્ણ કાર્ય હતું.
* **દક્ષિણ કોરિયા:** હાઈસ્કૂલના વિદ્યાર્થીઓ શાખ પત્ર (*Credit card*) પસંદ કરવા અને નિવૃત્તિ માટેના રોકાણના જ્ઞાનની કસોટીમાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા.
* **યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ:** સર્વે મુજબ ૧૦ માંથી ૪ અમેરિકન કામદારોએ નિવૃત્તિ માટે બચત કરવાની જરૂરિયાત સ્વીકારી હતી.

### ઓસ્ટ્રેલિયા

ઓસ્ટ્રેલિયન સરકારે ૨૦૦૪માં 'નેશનલ કન્ઝ્યુમર એન્ડ ફાઇનાન્સિયલ લિટરસી ટાસ્ક ફોર્સ'ની સ્થાપના કરી હતી. ૨૦૦૮માં આ ફાઉન્ડેશનની કામગીરી *ઓસ્ટ્રેલિયન સિક્યોરિટીઝ એન્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ્સ કમિશન* (ASIC) ને સોંપવામાં આવી હતી. સરકાર દૂરના વિસ્તારોમાં રહેતી મૂળ નિવાસી વસ્તીની નાણાકીય સાક્ષરતા સુધારવા માટે અનેક કાર્યક્રમો ચલાવે છે.

### ભારત

ભારતમાં નાણાકીય સાક્ષરતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 'કંપની ધારા ૨૦૧૩' હેઠળ *નેશનલ સેન્ટર ફોર ફાઇનાન્સિયલ એજ્યુકેશન* (NCFE) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. આ સંસ્થાને ભારતના ચાર મુખ્ય નાણાકીય નિયમનકારો: *ભારતીય રિઝર્વ બેંક* (RBI), *સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા* (SEBI), *ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી* (IRDA) અને *પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી* (PFRDA) દ્વારા પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે.

NCFE દ્વારા ૨૦૧૫માં પાયાનો સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. NCFE ના જાગૃતિ કાર્યક્રમોમાં રોકાણ, બેંક ખાતાના પ્રકારો, *આધાર કાર્ડ*, *ડીમેટ ખાતું*, *પાન કાર્ડ* (PAN card), ચક્રવૃદ્ધિ વ્યાજની શક્તિ, ડિજિટલ ચુકવણી અને નાણાકીય છેતરપિંડી સામે રક્ષણ જેવા વિષયો આવરી લેવામાં આવે છે.

### સાઉદી અરેબિયા

૨૦૧૨માં 'સેડકો હોલ્ડિંગ' દ્વારા કરવામાં આવેલા સર્વેમાં જાણવા મળ્યું કે ૪૫ ટકા યુવાનો કોઈ પણ પ્રકારની બચત કરતા નથી. પોતાની જીવનશૈલી જાળવવા માટે ૪૬ ટકા યુવાનો મોટી ખરીદી કરવા માટે તેમના માતાપિતા પર નિર્ભર હતા.

### સિંગાપોર

સિંગાપોર સરકારે 'મોનેટરી ઓથોરિટી ઓફ સિંગાપોર' (MAS) દ્વારા ૨૦૧૨માં 'ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર ફાઇનાન્સિયલ લિટરસી' સ્થાપવા માટે ભંડોળ પૂરું પાડ્યું હતું. આ સંસ્થા કામ કરતા પુખ્ત વયના લોકો અને તેમના પરિવારોને મફત અને નિષ્પક્ષ નાણાકીય શિક્ષણ કાર્યક્રમો પૂરા પાડે છે.

## યુરોપ

### ફ્રાન્સ

૨૦૧૬માં, ફ્રાન્સે *OECD* ના સિદ્ધાંતો પર આધારિત રાષ્ટ્રીય આર્થિક, અંદાજપત્રીય અને નાણાકીય શિક્ષણ (EDUFI) વ્યૂહરચના અમલમાં મૂકી હતી. જૂન ૨૦૧૯માં 'સિટી ઓફ ઇકોનોમી' નામનું સંગ્રહાલય ખોલવામાં આવ્યું હતું, જે આર્થિક સાક્ષરતાને પ્રોત્સાહન આપનારું ફ્રાન્સનું પ્રથમ મ્યુઝિયમ છે.

### યુનાઇટેડ કિંગડમ

યુનાઇટેડ કિંગડમ પાસે નાણાકીય ક્ષમતા વધારવા માટે 'મની એડવાઈસ સર્વિસ' (Money Advice Service) નામની સમર્પિત સંસ્થા છે. બ્રિટિશ સશસ્ત્ર દળોમાં સાક્ષરતા માટે 'મનીફોર્સ' (MoneyForce) કાર્યક્રમ ચલાવવામાં આવે છે.

## અમેરિકા

### કેનેડા

કેનેડામાં નવેમ્બર મહિનાને 'નાણાકીય સાક્ષરતા માસ' તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. કેનેડાએ ૨૦૨૧-૨૦૨૬ માટેની રાષ્ટ્રીય વ્યૂહરચનામાં મહામારી પછી *નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતા* (Financial resilience) બનાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે.

### યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ

૨૦૦૩માં યુ.એસ. કોંગ્રેસે 'નાણાકીય સાક્ષરતા અને શિક્ષણ પંચ'ની સ્થાપના કરી હતી. જુલાઈ ૨૦૧૦માં, 'ડોડ-ફ્રેન્ક એક્ટ' હેઠળ *કન્ઝ્યુમર ફાઇનાન્સિયલ પ્રોટેક્શન બ્યુરો* (CFPB) ની રચના કરવામાં આવી, જે ગ્રાહકોને શિક્ષિત કરવા અને તેમના હિતોનું રક્ષણ કરવાનું કાર્ય કરે છે.

## સંદર્ભો

## વધુ વાંચન

* **RBI કહે છે (RBI Kehta Hai)** – ભારતીય રિઝર્વ બેંક દ્વારા ગુજરાતીમાં નાણાકીય જાગૃતિ અને સુરક્ષા માટે તૈયાર કરવામાં આવેલું વિશેષ પોર્ટલ:
* **NCFE ઇ-લાઇબ્રેરી (e-Library)** – નેશનલ સેન્ટર ફોર ફાઇનાન્સિયલ એજ્યુકેશન દ્વારા નાણાકીય સાક્ષરતા પર પ્રકાશિત વિવિધ ભાષાના પુસ્તકો અને શૈક્ષણિક સામગ્રીનો ડિજિટલ સંગ્રહ:
* **ભારત માટે નાણાકીય સાક્ષરતા અભ્યાસક્રમ** – નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સિક્યોરિટીઝ માર્કેટ્સ (NISM) દ્વારા સંચાલિત ઓનલાઇન શિક્ષણ મોડ્યુલ:
* **International Handbook of Financial Literacy** (અંગ્રેજી) – એપ્રિયા, સી. અને અન્ય (૨૦૧૬), સિંગાપોર: સ્પ્રિંગર-વેરલાગ. આ પુસ્તક વૈશ્વિક સ્તરે નાણાકીય સાક્ષરતાના વિવિધ પાસાઓનું ઊંડાણપૂર્વક વિશ્લેષણ કરે છે.
* **Financial Literacy: Implications for Retirement Security and the Financial Marketplace** (અંગ્રેજી) – મિશેલ, ઓલિવીયા એસ. અને લુસાર્ડી, અન્નામારિયા (૨૦૧૧), ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ. નિવૃત્તિ સુરક્ષા અને નાણાકીય બજારમાં સાક્ષરતાના પ્રભાવ વિશેનું મહત્વનું સંશોધન.
* **Improving Financial Literacy: Analysis of Issues and Policies** (અંગ્રેજી) – OECD (૨૦૦૫). આ અહેવાલ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નાણાકીય સાક્ષરતા વધારવા માટેની નીતિઓ અને પડકારોનું વિશ્લેષણ કરે છે.
* **પૈસા બોલે છે (Paisa Bolta Hai)** – ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી નાણાકીય શિક્ષણ શ્રેણી (ગુજરાતીમાં ઉપલબ્ધ).
* **નાણાકીય શિક્ષણ માર્ગદર્શિકા** – NCFE દ્વારા પ્રકાશિત વિવિધ નાણાકીય ખ્યાલો સમજાવતી પુસ્તિકાઓ.

## બાહ્ય કડીઓ

* RBI નાણાકીય શિક્ષણ - સત્તાવાર પોર્ટલ
* નેશનલ સેન્ટર ફોર ફાઇનાન્સિયલ એજ્યુકેશન (NCFE) ભારત
* સેબી રોકાણકાર શિક્ષણ વેબસાઇટ