Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# વિકિડેટા

વિકિડેટા|  |
| વિકિડેટાનું મુખપૃષ્ઠ |
| પ્રકાર | * જ્ઞાન આધારિત
* વિકિ
 |
| સ્થાપના | ૨૯ ઓક્ટોબર ૨૦૧૨ |
| માલિક | વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન |
| વેબસાઇટ | wikidata.org |
| એલેક્સા ક્રમાંક |  7,818 (January 2020) |
| વ્યવસાયિક? | ના |
| નોંધણી | વૈકલ્પિક |

**વિકિડેટા** સહયોગી રીતે સંપાદન કરવામાં આવતો બહુભાષીય જ્ઞાન આધારિત પ્રકલ્પ છે જે વિકિમીડિયા ફાઉન્ડેશન વડે આધાર અપાય છે. તે પબ્લિક ડોમેન હેઠળ મુકાયેલા સામાન્ય સ્ત્રોતનો સમાવેશ કરે છે જેનો ઉપયોગવિકિપીડિયા કે અન્ય પ્રકલ્પો કરી શકે છે. વિકિડેટા વિકિબેઝ નામના સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કરે છે.

## સંદર્ભ

## બાહ્ય કડીઓ

* અધિકૃત વેબસાઇટ
* વિડિઓ શ્રેણી: વિકિડેટાકોન *Media.ccc.de પર*
# દ્વિનામી નામકરણ

કાર્લ લિનિયસ (૧૭૦૭–૧૭૭૮), સ્વિડિશ પ્રકૃત્તિ વિજ્ઞાની, જેમણે આધુનિક દ્વિપદ નામકરણ પદ્ધતિ શોધી
**દ્વિનામી નામકરણ** કે **દ્વિપદ નામકરણ** (અંગ્રેજી: Binomial nomenclature / binominal nomenclature / binary nomenclature) સજીવોની જાતિઓનાં નામકરણની ઔપચારિક પદ્ધતિ છે જેમાં દરેક નામ મૂલતઃ બે નામો મેળવીને બનાવાયું હોય છે. જે બંન્ને ભાગ લેટિન ભાષાનાં વ્યાકરણ પ્રકારો દ્વારા બનાવાયા હોય છે. જો કે તે અન્ય ભાષાઓના શબ્દો પર આધારિત પણ હોઈ શકે છે. આ એક નામમાં બે નામો સમાયેલા હોવાથી તેમને **દ્વિનામી નામ** કહે છે. તેને **વૈજ્ઞાનિક નામ** કે **લેટીન નામ** પણ કહેવામાં આવે છે. આવા નામનો પ્રથમ ભાગ સજીવ કઈ પ્રજાતિનું છે તેની ઓળખ આપે છે અને બીજો ભાગ એ સજીવની પ્રજાતિ સાથેની જાતિની ઓળખ આપે છે. ઉદા. તરીકે, મનુષ્ય 'હોમો' (*Homo*) પ્રજાતિનું પ્રાણી છે અને આ પ્રજાતિ સાથેની તેની જાતિ 'હોમો સેપિયન્સ' (*Homo sapiens*) છે. આ પદ્ધતિના આવિષ્કારનું શ્રેય સ્વિડિશ પ્રકૃત્તિવિજ્ઞાની કાર્લ લિનિયસને જાય છે.
# કેનેરી ટાપુઓ

કેનેરી ટાપુઓ
ધ્વજ
**કેનેરી ટાપુઓ** (સ્પેનિશ ભાષા: *Islas Canarias*) તે એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં સ્થિત ટાપુઓનો સમૂહ અને સ્પેનનો સ્વાયત્ત સમુદાય છે.

તેની પાસે બે રાજધાની શહેરો છે: સાન્ટા ક્રુઝ ડી ટેનેરીફ અને લાસ પાલમાસ ડી ગ્રાન કેનેરિયા. સત્તાવાર ભાષા સ્પેનિશ છે. બહુમતી ધર્મ કેથોલિક ચર્ચ છે. કેનેરી ટાપુઓની વસ્તી 2,175,952 રહેવાસીઓ છે અને તેનો વિસ્તાર 7,447 ચોરસ ચોરસ મીટર છે.

તે સાત મુખ્ય ટાપુઓનું બનેલું છે:

* ટેનરીફ
* ફ્યુર્ટેવેન્ચુરા
* ગ્રાન કેનેરિયા
* લેન્ઝારોટ
* પામ
* લા ગોમેરા
* લોખંડ

ટેનેરાઇફ એ સૌથી મોટો અને સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો ટાપુ છે, આ ટાપુ પર સ્પેનનો સૌથી મોટો પર્વત છે, 3,718 મીટરની ઉંચાઇનો ટેઈડ જ્વાળામુખી છે.

## નોંધ

## બાહ્ય કડીઓ

* કેનેરી ટાપુઓની સરકાર
# આલ્કોહોલ

હાઇડ્રોક્સિલ મોડેલ. અહીં ત્રણ R કાર્બન અથવા હાઇડ્રોજન હોઇ શકે છે.
OH બંધ સમૂહ
રસાયણ શાસ્ત્રમાં, **આલ્કોહોલ** એ હાઈડ્રૉક્સિલ સમૂહ ધરાવતા કાર્બનિક સંયોજનોનો વિશાળ સમૂહ છે. આલ્કોહોલ સંયોજનોમાં ઑક્સિજન પરમાણુ કાર્બન પરમાણુ સાથે એકાકી બંધથી જોડાયેલ હોય છે. આ ઑક્સિજન પરમાણુ તેની બીજી સંયોજકતા દ્વારા હાઈડ્રોજન સાથે જોડાઈને હાઈડ્રૉક્સિલ સમૂહ (-OH) બનાવે છે. આ હાઈડ્રૉક્સિલ સમૂહ કાર્બન સાથે જોડાયેલ હોય છે. આલ્કોહોલ કુદરતી રીતે છોડવાઓમાં મળી આવે છે તેમજ સંશ્લેષણ દ્વારા ઈથિલીન જેવાં પેટ્રોરસાયણમાંથી મેળવી શકાય છે.

## ઝેરી અસરો

ઇથેનોલની લાંબા ગાળાની અસર. વધુમાં ગર્ભવતી મહિલાઓમાં તે ઘાતક આલ્કોહોલ રોગ પેદા કરી શકે છે.
ઇથેનોલ એ તેના પાચક તત્વોને કારણે DNA પર સીધી અસર કરતો હોવાનું જાણવા મળ્યું છે.

## સંદર્ભો
# ઉત્ક્રાંતિ

અસંખ્ય પેઢીઓ માં પ્રાણીઓના વારસાગત લક્ષણોના પરિવર્તન ને **ઉત્ક્રાંતિ** કહેવાય છે. ઉત્ક્રાન્તીના કારણે પૃથ્વી પર વિવિધ પ્રકારોના જાનવર, વનસ્પતિ, સુક્ષ્મજીવો અને બીજા જીવ-જંતુઓ અસ્તિત્વમાં છે. એના કારણે પરમાણુ સ્તરે (જેવીરીતે (પ્રોટીન) અને (ડી. એન. એ) માં) ઘણી વિવિધતા છે. પૃથ્વી પર તમામ જીવન ૩ થી ૩.૫ અબજ વર્ષો પહેલા સામાન્ય પૂર્વજ થી પ્રગટ થયું છે.

ઉત્ક્રાંતિના માધ્યમની ચર્ચા પ્લેટો અને એરિસ્ટોટલના દિવસોથી ચાલતી હતી. ચાર્લ્સ ડાર્વિન પ્રથમ વ્યક્તિ હતો જેણે અનુમાન કર્યો કે પ્રાણીઓ સહિયારું પૂર્વજ થી મૂળ થયા છે. ડાર્વિનને આ વિચાર દક્ષિણ અમેરીકા માં ગૈલાપાગોસ દ્વીપ પર એક પક્ષી, (ફિન્ચ) ના અલગ પ્રકારમાં ઝીણી અસમાનતા જોઈને આવ્યો. એ સમજ્યો કે ભિન્ન જાતના ફિન્ચ એક પૂર્વજ પક્ષી થી પ્રગટ થયું છે.

વ્યાપક અભ્યાસ પછી ડાર્વિને (કુદરતી ચયનના) વિચારનો પ્રસ્તાવ કર્યો. ડાર્વિનને કુદરતી ચયનનો વિચાર આવ્યો જ્યારે એને (થોમસ મૈલ્થસ) , એક અર્થશાસ્ત્રી, નો લેખ (An Essay on the Principle of Population) વાંચ્યો જેમા વસ્તી વૃદ્ધિ અને પૃથ્વીની સંપત્તિની ચર્ચા થાય છે. કોઈ પણ પ્રાણીના સમાજમાં સહજ અસમાનતાઓ હોય છે. સંપત્તિ માટે હંમેશા સંઘર્ષ થશે અને અયોગ્ય વ્યક્તિઓ મરી જશે. ડાર્વિને અનુમાન કર્યું કે પ્રાકૃતિક સ્થિતિ પ્રમાણે સૌથી યોગ્ય પ્રાણીઓ જીવશે અને પુનઃ ઉત્પાદન કરી શકશે. એવી રીતે પ્રકૃતિ સૌથી યોગ્ય પ્રાણીઓનું ચયન કરે છે. ડાર્વિને એના સમસ્ત વિચારો અને સિદ્ધાંતોના પ્રમાણને એકત્રિત કરી On the Origin of Species પુસ્તક લખી. આ પુસ્તક વિજ્ઞાનની સૌથી મહત્વપૂર્ણ પુસ્તકોની શ્રેણી માનવામાં આવે છે.

## સંદર્ભ

1. Evolution 2nd Edition by Douglas Futuyma, Sinauer Associates, 2005
2. On the Origin of Species by Charles Darwin
3. Campbell Biology 9th Edition, Pearson Benjamin Cummings, 2011

## બાહ્ય કડીઓ

* ગુજરાતી વિશ્વકોશમાં ઉત્ક્રાંતિ.
# વિલુપ્ત જાતિ

જીવવિજ્ઞાન અને પર્યાવરણ વિજ્ઞાનમાં, **વિલુપ્ત** એટલે સજીવ કે સજીવના સમૂહનો અંત, સામાન્ય રીતે એ પ્રજાતિનો અંત. વિનાશની ક્ષણ ત્યારે આવે છે જ્યારે એ પ્રજાતિના છેલ્લા એકમાત્ર જીવિત સભ્યનું અવસાન કે નાશ થાય છે. જો કે એ પ્રજાતિની પ્રજોપ્તિ અને બચાવની તકો તો આની બહુ જ પહેલાં સમાપ્ત થઈ ચૂકી હોય છે. કારણ કે, જે તે પ્રજાતિનો સંભાવ્ય વિસ્તાર ઘણો જ વિશાળ હોય શકે છે, આથી આ ક્ષણનો નિશ્ચય કરવો ઘણું જ અઘરું પડે, એટલે સામાન્ય રીતે આ નિર્ણય પશ્ચાદ્વર્તી અસરથી કરવાનો રહે છે.
# ચાર્લ્સ ડાર્વિન

| ચાર્લ્સ ડાર્વિન |
| --- |
| Darwin in 1881 |
|  |
| જન્મ | ૧૨ ફેબ્રુઆરી ૧૮૦૯  The Mount  |
| મૃત્યુ | ૧૯ એપ્રિલ ૧૮૮૨  Down House  |
| અંતિમ સ્થાન | Westminster Abbey  |
| અભ્યાસ સંસ્થા | * Shrewsbury School
* કેમ્બ્રિજ વિશ્વવિદ્યાલય
* યુનિવર્સિટી ઓફ એડિનબર્ગ
 |
| વ્યવસાય | ભૂસ્તરશાસ્ત્રી, પ્રકૃત્તિવિદ્દ, તત્વજ્ઞાની, લેખક, વનસ્પતિશાસ્ત્રી, botanical collector, scientific collector, જીવવિજ્ઞાની  |
| સંસ્થા | * Royal Geographical Society
 |
| જીવન સાથી | Emma Darwin  |
| બાળકો | Anne Darwin, Francis Darwin, William Erasmus Darwin, Henrietta Darwin, George Howard Darwin, Leonard Darwin, Horace Darwin, Charles Waring Darwin, Elizabeth Darwin, Mary Eleanor Darwin  |
| માતા-પિતા | * Robert Darwin
* Susannah Wedgwood
 |
| કુટુંબ | Erasmus Alvey Darwin, Caroline Wedgwood, Marianne Darwin, Emily Darwin, Susan Darwin  |
| પુરસ્કારો | * Copley Medal (For his important researches in geology, zoology, and botanical physiology., ૧૮૬૪)
* Pour le Mérite for Sciences and Arts order (૧૮૬૮)
* Fellow of the Geological Society of London
* Bressa Prize (૧૮૭૫)
* Honorary doctor of Leiden University (૧૮૭૫)
* Wollaston Medal (૧૮૫૯)
* Honorary Fellow of the Royal Society Te Apārangi (૧૮૭૧–)
* Darwin Medal
 |
| સહી |
|  |

**ચાર્લ્સ ડાર્વિન** ઉત્ક્રાંતિવાદના પ્રણેતા હતા.

તેમનો જન્મ ઇંગ્લેન્ડમાં ૧૨ ફેબ્રુઆરી, ૧૮૦૯ના રોજ થયો હતો. બાળક ચાર્લ્સની જીવજંતુના સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણની તથા નોંધ કરવાની આવડત અદભુત હતી. દરમિયાન એક મિત્રની ભલામણથી તેને પ્રકૃતિવિદ તરીકે દક્ષિણ અમેરિકા જવાની તક મળી. પ્રવાસમાં જુદા જુદા પશુ પક્ષીઓ અને જળચરોનું બારીક અવલોકન કર્યું. પ્રવાસ જેટલો સાહસપૂર્ણ હતો તેથી વિશેષ જોખમભર્યો હતો. ડાર્વિને જોયું કે એક જ જાતિમાં પણ કોઇપણ બે જીવ કે બે બીજ એક સરખાં હોતા નથી. તેમનું પુસ્તક ‘જાતિઓની ઉત્પતિ’ માં રજૂ થયેલા તદ્દન નવા વિચારોથી સનસનાટી વ્યાપી ગઇ. માણસ વાનરનો વંશજ છે તે વાત લોકો કેમ સહન કરી શકે? ડાર્વિનના આ સિદ્ધાંતની ખ્રિસ્તી ધર્મની સમજ વિશેની જૂની માન્યતાના મૂળમાં પણ ઘા પડ્યો. પ્રાચીનત્તમ સમયમાં ઘેટાં, બકરાં ને ઘોડાની માફક મનુષ્ય અને વાનરનો પણ એક સામાન્ય પૂર્વજ હતો એ ડાર્વિનના સિદ્ધાંતનો કેન્દ્ર વિચાર છે. ઉપરાંત ડાર્વિન પરવાળાના ખડકો, જીવડાં દ્વારા ફલીકરણ તેમજ પ્રાણીઓમાં લાગણીનું તત્વ વગેરે વિષયો પર વિચારો પ્રદર્શિત કર્યા છે. તેમણે સાબિત કર્યું કે માનવીની ઉત્ક્રાંતિ દરમિયાન તેના મગજનો વિકાસ થયો. તેમણે છેલ્લા શ્વાસ સુધી પ્રકૃતિનો ભેદ જાણવાનું કાર્ય ચાલું રાખ્યું.

૧૯ એપ્રિલ, ૧૮૮૨ ના રોજ તેમનું અવસાન થયું.
# જીવવિજ્ઞાન

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| જીવવિજ્ઞાન એ વિવિધ જીવતંત્રોના અભ્યાસની વિદ્યા છે.
* ઉપર: *ઈ.કોલી* બેક્ટેરીયા અને ગઝલી હરણ.
* નીચે: ગોલિયાથ બિટલ (ઢાલિયું જીવડું) અને વૃક્ષની પાંદડીઓ.
 |

**જીવવિજ્ઞાન** એ જીવન અને જીવતંત્રના બંધારણ, કાર્યશૈલી, વિકાસ, ઉત્ક્રાંતિ, વિતરણ, ઓળખ અને વર્ગીકરણ સંબંધીત કુદરતી વિજ્ઞાન છે.

આધુનિક જીવવિજ્ઞાન વિવિધ શાખાઓ ધરાવતું ઘણું જ વિસ્તૃત વિજ્ઞાન છે. લેટિન ભાષામાં "જીવવિજ્ઞાન (Biology)" એવો શબ્દ પ્રયોગ સૌ પ્રથમ વખત ઈ.સ. 1736માં કાર્લ લિનૌશ નામના સ્વિડીશ વૈજ્ઞાનિકે કર્યો હતો. જો કે ભારતીય ઉપખંડ, ચીન, મેસોપોટેમીયા, ઇજિપ્ત વગેરેની પ્રાચીન સભ્યતાઓમાં આ જ શાસ્ત્ર સાથે સંબંધીત એવા વિવિધ શાસ્ત્રોનો 'કુદરતના તત્ત્વજ્ઞાન' તરીકે અભ્યાસ થયેલો જ હતો. આધુનિક જીવવિજ્ઞાને તે જ્ઞાનમાં પુષ્કળ વિકાસ સાધ્યો છે. તદ્‍ઉપરાંત, આધુનિક જીવવિજ્ઞાન અને તેના કુદરતના અભ્યાસના વલણનાં મૂળ છેક પ્રાચીન ગ્રીસના ઔષધીય અભ્યાસ સમેતનાં વિવિધ સંશોધનો સુધી પહોંચે છે.

એન્તોન વાન લ્યુવેનહોક દ્વારા સુક્ષ્મદર્શક યંત્રમાં સુધારાઓ પછી તો જીવવિજ્ઞાન શાખાનો ઝડપી વિકાસ થયો છે. આ પછી જ, એટલે કે 19મી સદીની શરૂઆતમાં, ઘણાં જીવવિજ્ઞાનીઓએ કોષનાં મધ્યવર્તી મહત્વ તરફ અંગૂલીનિર્દેશ કર્યો હતો. પછી 1838માં જીવતંત્રનાં બંધારણનો પાયાનો એકમ કોષ છે એવા વૈશ્વિક વિચારનો ઉદ્ભવ અને પ્રચાર થયો.

## સંદર્ભો
# વિજ્ઞાન

પરમાણુનું બૉહર મૉડેલ, વિજ્ઞાનના ઇતિહાસમાં રજૂ થયેલા અનેક વાદની જેમ પ્રયોગો દ્વારા પ્રથમ રજૂ અને પાછળથી કઇંક અંશે ખોટું સાબિત થયું હતું.
**વિજ્ઞાન** એટલે એક એવી પદ્ધતિ કે જેમાં ભૌતિક વિશ્વ અંગે અનુભવજન્ય જ્ઞાન મેળવી, તેનું વ્યવસ્થિત વર્ગીકરણ અને પરીક્ષણ કરી, કાર્ય-કારણની સમજૂતી આપતાં સ્પષ્ટીકરણો, સિદ્ધાંતો તથા આગાહીઓ વિકસાવવાનો પ્રયત્ન થાય છે. આધુનિક વિજ્ઞાન એ ચકાસી શકાય તેવી ધારણાઓ (testable hypotheses) અને આગાહીઓના સ્વરૂપમાં જ્ઞાનનું નિર્માણ અને આયોજન કરતી એક પદ્ધતિસરની શાખા છે.

એક સતત પ્રક્રિયા તરીકે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ
વિજ્ઞાનમાં એકલદોકલ ઘટનાઓ કરતાં જુદી જુદી ઘટનાઓમાં દેખાતી નિયમિતતા (રેગ્યુલારિટી અથવા પેટર્ન) શોધી તેમના ખુલાસા કે સ્પષ્ટીકરણ પ્રત્યે વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવે છે.

## વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રો

આધુનિક વિજ્ઞાનના મુખ્ય ત્રણ ક્ષેત્રો અસ્તિત્વ ધરાવે છે:

1. **નૈસર્ગિક વિજ્ઞાન (Natural Sciences):** આ શાખા ભૌતિક વિશ્વનો અભ્યાસ કરે છે. જેમાં ખગોળશાસ્ત્ર, રસાયણશાસ્ત્ર, ભૌતિકશાસ્ત્ર, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.
2. **સામાજિક વિજ્ઞાન (Social Sciences):** આ શાખા વ્યક્તિઓ અને સમાજનો અભ્યાસ કરે છે. જેમાં સમાજશાસ્ત્ર, અર્થશાસ્ત્ર, રાજ્યશાસ્ત્ર, માનવનૃવંશશાસ્ત્ર, માનવશાસ્ત્ર વગેરેની ગણના થાય છે.
3. **ઔપચારિક વિજ્ઞાન (Formal Sciences):** ગણિત, તર્કશાસ્ત્ર અને સૈદ્ધાંતિક કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન જેવાં શાસ્ત્રો વાસ્તવિક (એમ્પિરિકલ) હકીકતો ઉપર આધારિત ન હોવાથી તેમને ઔપચારિક વિજ્ઞાનો કહેવામાં આવે છે. આ વિષયો વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિને બદલે મુખ્યત્વે નિગમનાત્મક તર્ક (deductive reasoning) પર આધાર રાખે છે, તેથી ઘણીવાર તેમને વિજ્ઞાનની મુખ્ય શાખાઓથી અલગ ગણવામાં આવે છે.

તે જ રીતે ઈજનેરી (Engineering) અને વૈદકશાસ્ત્ર (Medicine) વગેરેને વ્યવહારુ અથવા અનુપ્રયુક્ત (Applied Science) વિજ્ઞાનો ગણવામાં આવે છે, જે વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનનો ઉપયોગ વ્યવહારિક હેતુઓ માટે કરે છે. આમ, વિજ્ઞાનનું વિષયવસ્તુ અલગ અલગ હોવાથી વિજ્ઞાનની અનેક શાખા-પ્રશાખાઓ અસ્તિત્વમાં આવી છે, પરંતુ આ દરેક વિષયવસ્તુનો અભ્યાસ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી જ થતો આવ્યો છે તેથી તે બધા વિજ્ઞાન તરીકે જ ઓળખાય છે.

## આ પણ જુઓ

* ભૌતિકશાસ્ત્ર
* રસાયણશાસ્ત્ર
* જીવશાસ્ત્ર
* ખગોળશાસ્ત્ર

## સંદર્ભ
# ચયાપચય

**ચયાપચય** એ જીવનને ટકાવવા માટે, જીવંત કોષોમાં થતી રસાયણિક પ્રતિક્રિયાઓની શૃંખલાઓ છે.આ પ્રક્રિયા અવયવોનાં વિકાસ અને પુનઃઉત્પાદન,તેની સંરચનાઓને ટકાવી રાખવા તથા તેના વાતાવરણને અનુકુળ થવા માટે જરૂરી છે.
# ભૂગોળ

પૃથ્વીનો ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય નક્શો
**ભૂગોળ** એ પૃથ્વી પર આવેલાં સ્થળો તથા તેમાં રહેલા પારિમાણિક તથા માનવીય ફેરફારોના અભ્યાસનું શાસ્ત્ર છે. "ભૂ" નો અર્થ સંસ્કૃતમાં પૃથ્વી થાય છે.

આધુનિક ભૂગોળશાસ્ત્ર એ એક વૈવિધ્યપૂર્ણ શાખા છે જેમાં લગભગ તમામ અન્ય વિજ્ઞાનના અંશ જોવા મળે છે. ભૂગોળ એ અત્યંત વ્યાપક વિષય હોવાથી તેની વ્યાખ્યા કરવી કે તેને વિજ્ઞાન કે સમાજશાસ્ત્ર જેવા વિભાગોમાં વર્ગીકૃત કરવું એ એક મુશ્કેલ કામ છે, અને આવા પ્રયત્નો અવારનવાર વિવાદોને આમંત્રણ આપે છે. ભૂગોળ એ વ્યાપક વિજ્ઞાન છે.
# બહુસમુદાયીત્વ

પ્રાઇમેટ્સ પ્રકારના પ્રાણીઓમાં **એકસમુદાયત્વ** (પીળા રંગમાં), સમાંતરસમુદાયીત્વ (લાલ સાંધાવાળા ભુરા રંગમાં) અને બહુસામુદાયીત્વ (લાલ રંગમાં) દર્શાવતું શાખા-ચિત્ર
બહુસમુદાયીત્વને એક કે એક કરતા વધુ એકકેન્દ્રીય ઉત્ક્રાંતિના લક્ષણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે: લક્ષણ પરીસ્થિતીઓ કે જે એક કેંદ્રીય અથવા એક સમાન દેખાવ તરફ પાછા ફરેલ લક્ષણો કે જે એક કરતા વધારે પુર્વજો તરફથી મળેલા હોય.

ઉદાહરણ તરીકે, ગરમલોહીવાળા પ્રાણીઓ નો સમુહ બહુસમુદાયીત્વ ધરાવતો હોવાનું કહેવાય છે કેમકે આ સમુદાય સસ્તન પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ બન્નેનો સમાવેશ કરે છે પણ બન્નેના નજીકના પુર્વજો ઠંડાલોહીવાળા હતા. આમ ગરમલોહી હોવાનુ લક્ષણ બન્નેમાં હોવા છતા સસ્તન પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓમાં અલગ અલગ રીતે ઉત્ક્રાંતિ પામ્યું છે.

## આ પણ જુવો

* એકકેન્દ્રીય ઉત્ક્રાંતિ

## બાહ્ય કડીઓ

* Funk, D. J., and Omland, K. E. (2003). "Species-level paraphyly and polyphyly: Frequency, cause and consequences, with insights from animal mitochondrial DNA" *Annu. Rev. Ecol. Evol. Syst.* **34**: 397–423. at ftp://137.110.142.4/users/bhhanser/Subspecies%20general%20literature/FunkEtal2003AnnuRevEcolEvolV34pp397-423.pdf

## સંદર્ભ
# વિષાણુ

પક્ષીઓમાં ચેપ ફેલાવતા બ્રોન્કાઇટિસ વાયરસની ઇલેક્ટ્રોન માઇક્રોસ્કોપ છબી
કોરોનાવાયરસની રચના, ઇલકેટ્રોન માઇક્રોસ્કોપમાં
**વિષાણુ** (વિષ+અણુ) અથવા **વાયરસ** (અંગ્રેજી: Virus) સૂક્ષ્મ કણ છે, જે સજીવ પણ હોય છે અને નિર્જીવ પણ હોય છે. તેનાથી રોગ થવાની સંભાવના ખુબજ રહેલી છે. વિષાણુ દરેક પ્રકારના જીવંત કોષ જેવા કે પ્રાણીઓ, વનસ્પતિઓથી લઈને બેક્ટેરિયા પર હુમલો કરી શકે છે.

વિષાણુ એ સજીવ-નિર્જીવને જોડતો કડીરૂપ, પ્રોટીનયુક્ત, ડીએનએ અથવા આરએનએ ધરાવતો કોષાંત્રિક પરોપજીવી સૂક્ષ્મ રાસાયણિક ઘટક છે. આ પરોપજીવી વિષાણુ વનસ્પતિ કે પ્રાણિકોષમાં પ્રવેશી યજમાનના ન્યૂક્લીઇક ઍસિડના સંજનીનો (જેનોન્સ) અને ચયાપચયી દ્રવ્યોની મદદથી પોતાના સંજનીનોની વૃદ્ધિ અને ગુણન કરે છે. વિષાણુઓના આ વિષમજાતીય સંજનીનો યજમાનના કોષોમાં પરિવર્તન લાવે છે અથવા તો તેનો સંપૂર્ણ નાશ કરે છે. આવા વિષાણુઓને સક્ષમ રોગજનક વિષાણુ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે. કોષોના સંપર્કમાં ન આવ્યા હોય તેવા બાહ્ય કોષીય વિષાણુને વિરિયૉન (virion) કહે છે.

## ઈતિહાસ

ઈ.સ. ૧૯૩૫માં સ્ટેન્લીએ દર્શાવ્યું કે વિષાણુઓને અન્ય રસાયણોની માફક સ્ફટિકના રૂપમાં ફેરવી શકાય છે. ઈ.સ.૧૯૫૬નાણ્ શ્રેને દર્શાવ્યું કે તેમનો રાસાયણિક અર્ક જો કોઈ કોષમાં પ્રવેશે તો તે તેને વિષાણુનો ચેપ લાગે છે. આમ વિષાણુઓ 'જીવતાં રસાયણો' જેવા છે. તેમને જીવનના સૌથી નાના એકમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

## રચના

આકાર અને કદમાં અત્યંત ભિન્ન હોવા છતાં દરેક વિષાણુમાં મૂળભૂત રીતે કેટલીક સામ્યતા હોય છે. બધા વિષાણુઓ પ્રોટીન અને ન્યૂક્લિઇક ઍસિડ (DNA અથવા RNA)ના અણુઓના બનેલા હોય છે. ન્યૂક્લિઇક ઍસિડના અણુ સંજનીન તરીકે ગુણન માટે અગત્યની માહિતીઓ ધરાવે છે. સંજનીનો DNA અથવા RNAની શૃંખલા-સ્વરૂપે આવેલા હોય છે.

વિષાણુને જોવા ઇલેકટ્રોનિક સૂક્ષ્મદર્શક (માક્રોસ્કોપ)ની જરૂર પડે છે. તે કદમાં ખુબજ નાના હોય છે અને તે ૨૦ નેનોમીટરથી લઈ ૪૦૦ નેનોમીટર સુધીના હોય છે.

## આ પણ જુઓ

* કોરોનાવાયરસ

## સંદર્ભ
# પ્રાણીશાસ્ત્ર

**પ્રાણીશાસ્ત્ર** જીવવિજ્ઞાનની એક શાખા છે, જેમાં પૃથ્વી પરનાં પ્રાણીઓના જીવનનાં વિવિધ પાસાંઓ જેમ કે ખોરાક, રહેઠાણ, શરીર વિષે ઝીણવટભર્યુ અવલોકન કરી અભ્યાસ અને સંશોધન કરવામાં આવે છે.
# ઇન્ટરનેશનલ સ્ટાન્ડર્ડ સિરિયલ નંબર

**ઇન્ટરનેશનલ સ્ટાન્ડર્ડ સિરિયલ નંબર** (**ISSN**) એ ક્રમિક પ્રકાશનો (જેમ કે સામાયિક) ની ઓળખ માટે આ આંકડાઓથી બનાવેલો આંતરરાષ્ટ્રીય માનાંક સંકેત ક્રમાંક છે. આ માનાંકને આંતરરાષ્ટ્રીય માનાંકીકરણ સંગઠનની ટેકનિકલ કમિટિ ૪૬ એ વિકસિત કરો છે. તેનું વ્યવસ્થાપન તથા ક્રમિક સંકેત સંખ્યાની ફાળવણીનું કાર્ય આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રમિક ડેટા પ્રણાલીનું આંતરરાષ્ટ્રીય કેન્દ્ર કરે છે જે પેરિસમાં આવેલું છે. આ સંસ્થાને ફ્રાન્સની સરકાર તથા યુનેસ્કો દ્વારા આર્થિક સહાય પ્રદાન કરવામાં આવે છે.

## આ પણ જુઓ

* ઇન્ટરનેશનલ સ્ટાન્ડર્ડ બુક નંબર (ISBN)

## સંદર્ભો
# કૃષિવિજ્ઞાન

મક્કાઇના પાક (ફસલ)ની વૃદ્ધિ અંકિત કરતા એક કૃષિ વૈજ્ઞાનિક
**કૃષિ વિજ્ઞાન** પ્રાકૃતિક, આર્થિક અને સામાજિક વિજ્ઞાન વગેરેને સમાવતું એક બહુવિષયક ક્ષેત્ર છે.

આ ક્ષેત્રમાં નિમ્નલિખિત બાબતો પર અનુસંધાન અને વિકાસ કાર્ય કરવામાં આવે છે:-

* ઉત્પાદન તકનીકો (જેમ કે, સિંચાઈ પ્રબંધન, અનુશંસિત નાઇટ્રોજન ઇનપુટ્સ)
* ગુણવત્તા અને માત્રાની દૃષ્ટિએ કૃષિ ઉત્પાદનમાં સુધારણા (જેમ કે સુકો દુકાળના સમયે થતા પાકો તથા પશુઓની પસંદગી, નવા કીટનાશકોનો વિકાસ, ખેતી-સંવેદન પ્રૌદ્યોગિકીઓ, પાક વૃદ્વિ માટેનાં સિમ્યુલેશન મૉડેલ, ઇન-વાઇટ્રો સૈલ કલ્ચર તકનીક)
* પ્રાથમિક ઉત્પાદનોના અંતિમ-ઉપભોક્તા ઉત્પાદનોમાં પરિવર્તન (જેમ કે ડેરી ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન, સંરક્ષણ અને પેકેજિંગ)
* વિપરીત પર્યાવરણીય પ્રભાવોની રોકથામ તથા સુધારણા (જેમ કિ મૃદા નિમ્નીકરણ, કચરા પ્રબંધન, જૈવ-પુનઃ ઉપચાર)
* સૈદ્વાન્તિક ઉત્પાદન પરિસ્થિતિઓ,
* ફસલ ઉત્પાદન મૉડેલિંગ સાથે સંબંધિત પરંપરાગત કૃષિ પ્રણાલીઓ - કેટલીક વાર આને 'જીવિકા કૃષિ' પણ કહેવામાં આવે છે, જે વિશ્વના સર્વાધિક ગરીબ લોકોનું ભરણ-પોષણ કરે છે. આ પરંપરાગત પદ્વતિઓ ખુબ જ રુચિકર છે કેમ કે કેટલીક વાર આ ઔદ્યોગિક કૃષિને બદલે વધારે પ્રાકૃતિક પરિસ્થિતિની વ્યવસ્થા સાથે સંકલનનું સ્તર કાયમ રાખે છે, કે જે કેટલીક આધુનિક કૃષિ પ્રણાલીઓની અપેક્ષામાં વધારે દીર્ઘકાલિન હોય છે.

## બાહ્ય કડીઓ

* ભારત દેશમાં વિજ્ઞાનની ઉજ્જવળ પરંપરા : કૃષિ વિજ્ઞાન સંગ્રહિત ૨૦૧૨-૦૧-૦૫ ના રોજ વેબેક મશિન
* કૃષિ વિજ્ઞાન તથા ઇજનેરીમાં રોજગાર સંગ્રહિત ૨૦૧૦-૦૩-૦૨ ના રોજ વેબેક મશિન
* Consultative Group on International Agricultural Research (CGIAR)
* (ઈન્ડીયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રીસર્ચ Indian Council of Agricultural Research
* International Institute of Tropical Agriculture
* International Livestock Research Institute
* The National Agricultural Library (NAL) સંગ્રહિત ૨૦૧૦-૦૬-૧૨ ના રોજ વેબેક મશિન - The most comprehensive agricultural library in the world.
* Crop Science Society of America
* American Society of Agronomy
* Soil Science Society of America
* Agricultural Science Researchers, Jobs and Discussions
# માનવશાસ્ત્ર

**માનવશાસ્ત્ર** એ માનવને કેન્દ્રમાં રાખીને તેને અનુલક્ષીને થતો વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસનું શાસ્ત્ર છે. માનવશાસ્ત્રમાં એક બાજુ પ્રાણી તરીકે માનવની ઉત્પત્તિ, પ્રાચીન તથા આધુનિક માનવપ્રજાતિનાં શારીરિક લક્ષણો, તેની સમાનતાઓ તથા વિભિન્નતાઓનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવે છે, તો બીજી બાજુ માનવે સર્જેલી ભૌતિક સંસ્કૃતિ, આવાસ, સાધનો, રાચરચીલું, પોશાક, ઘરેણાં, હથિયારો, કલા, શિલ્પ, સંગીત તથા સામાજિક સંસ્કૃતિમાં ભાષા, સાહિત્ય, ધર્મ, માન્યતાઓ, ઋઢિઓ, પ્રથાઓ, રિવાજો, પરંપરાઓ, લગ્ન, કુટુંબ, સગાઈવ્યવસ્થા, અર્થવ્યવસ્થા, રાજકીય નિયમન વગેરે સંસ્થાઓની રચના તથા કાર્યવ્યવસ્થા, આદિમ જૂથોથી માંડીને આધુનિક સમુદાયોના સંબંધમાં ઉત્પત્તિ અને વિકાસની પ્રક્રિયાનું, તેમાં થતા ફેરફારો, તેના પ્રશ્નો તથા ઉકેલો વેગેરે બાબતોનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે.

## સંદર્ભો
# શંકુધારી વૃક્ષ

ઉત્તરીય કેલિફોર્નિયા ખાતે એક શ્ંકુધારી વૃક્ષોનું જંગલ
**કોણધારી** અથવા **શંકુધારી** (અંગ્રેજી: coniferous, કોનિફેરસ) વૃક્ષોનો એક પ્રકાર છે. તે ઠંડા અથવા ઓછી ગરમીવાળા ભૂપ્રદેશમાં ઊગે છે અને તેના પર કોણ અથવા શંકુ આકારનાં ફળ થાય છે. આ વૃક્ષોનું જનન આ શંકુફળ મારફતે થાય છે. આવા વૃક્ષોનાં પાંદડા ચપટાં નહીં પણ લાંબી સળી આકારનાં હોય છે. વૈજ્ઞાનિક  ભાષામાં આ વૃક્ષોને 'પાઇનોફાઇટા' (Pinophyta), 'કોનિફેરોફાઇટા' (Coniferophyta) અથવા કોનિફેરે (Coniferae) કહેવામાં આવે છે. ચીડ (પાઈન), તાલિસપત્ર (યૂ), પ્રસરલ (સ્પ્રુસ), સનોબર (ફર) અને દેવદાર (સીડર) વગેરે વૃક્ષ આ શંકુધારી વૃક્ષોની શ્રેણીમાં આવે છે.

## શંકુધારી વૃક્ષ સંબંધિત ચિત્રો

* રસોઇ ચીડ (કૂક પાઈન)નાં પાંદડા
* તાલિસપત્ર બીજની આસપાસ નાનાં પક્ષીને આકર્ષવા માટે લાલ-સુર્ખ ભાગ છે
* પ્રસરલનો કોણ

## આ પણ જુઓ

* શંકુધારી કોણ
* દેવદાર (સીડર)
* ચીડ (પાઈન)
* પ્રસરલ

## સંદર્ભો
# બર્લિન

**બર્લિન** ( /bɜːrˈlɪn/ *bur-LIN*, German: [bɛʁˈliːn]) વિસ્તાર અને વસ્તી બંનેની દૃષ્ટિએ જર્મનીની રાજધાની અને સૌથી મોટું નગર છે. તેના ૩૭ લાખ નગરવાસીઓ, વસ્તી અનુસાર તેને યુરોપિયન યુનિયનનું સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતું નગર બનાવે છે. જર્મનીના સોળ ઘટક રાજ્યોમાંથી એક, બર્લિન બ્રાન્ડેનબર્ગ રાજ્યથી ઘેરાયેલું છે અને બ્રાન્ડેનબર્ગની રાજધાની પોટ્સડેમ સાથે જોડાયેલું છે. બર્લિનનો બૃહદ નગરીય વિસ્તાર, જે લગભગ ૪૫ લાખ ની વસ્તી ધરાવે છે, તે રુહર પછી જર્મનીનો બીજો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો નગરીય વિસ્તાર છે. બર્લિન-બ્રાંડનબર્ગ રાજધાની પ્રદેશમાં ૬૦ લાખ થી વધુ રહેવાસીઓ છે અને તે રાઈન-રુહર અને રાઈન-મેઈન પ્રદેશો પછી જર્મનીનો ત્રીજો સૌથી મોટો મેટ્રોપોલિટન પ્રદેશ છે.

બર્લિન સ્પ્રી નદી ના કાંઠે પથરાયેલું છે, જે હેવેલ નદી (એલ્બેની ઉપનદી)માં વહે છે. નગરની મુખ્ય ભૌગોલિક વિશેષતાઓમાં પશ્ચિમી અને દક્ષિણપૂર્વીય ક્ષેત્રમાં સ્પ્રી, હેવેલ અને દાહમે નદીઓ દ્વારા રચાયેલા ઘણા સરોવરો છે, જેમાંથી સૌથી મોટું જળાશય મુગલ્સી છે. નગરનો લગભગ એક તૃતીયાંશ વિસ્તાર જંગલો, ઉદ્યાનો, વાટિકાઓ, નદીઓ, નહેરો અને જળાશયોથી બનેલો છે.

## સંદર્ભ
# સોક્રેટિસ

| સોક્રેટિસ |
| --- |
|  |
| Σωκράτης  |
| જન્મ | c. ૪૭૦ BC  એથેન્સ  |
| મૃત્યુ | ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૩૯૯ BC   |
| વ્યવસાય | તત્વજ્ઞાની, શિક્ષક, લેખક, નીતિશાસ્ત્ર વિશ્લેષક  |
| જીવન સાથી | ઝેંથીપી, માયર્ટો  |

મહાન ગ્રીક તત્ત્વજ્ઞાની તથા પ્લેટોના ગુરુ **સોક્રેટિસ** (/ˈsɒkrətiːz/; અંગ્રેજી:ˈsɑkrətiːz; ગ્રીક: Σωκράτης, *Sōkrátēs*; ૪૬૯ ઈ.પૂ.–૩૯૯ ઈ.પૂ.) પશ્ચિમી તત્ત્વજ્ઞાન ના પ્રણેતા માનવામાં આવે છે. સોક્રેટિસનો જન્મ ડેમ, એલોપેસ, પ્રાચીન એથેન્સમાં ઈ.પૂ. ૪૬૯માં થયો હતો. ૩૯૯ ઈ.પૂ. આશરે ૭૧ વર્ષની આયુએ પ્રાચીન એથેન્સમાં તેમનું અવસાન થયું. તેઓ પાશ્ચાત્ય દર્શનશાસ્ત્ર કે તત્ત્વચિંતનનાં પ્રણેતાઓમાંના એક ગણાય છે.

## જીવન

સોક્રેટિસ વિશેની આધારભૂત માહિતીઓનો અભાવ હોવાથી તેમના જીવન અને કાર્ય અંગે સુનિશ્ચિત માહિતી મળતી નથી. તેમ છતાં, તેમના બે શિષ્યો ઝેનોફોન અને પ્લેટો દ્વારા આપણને સોક્રેટિસ વિશે માહિતી મળે છે.

સોક્રેટિસનો જન્મ ગ્રીસના એથેન્સ નગરમાં ઈ.સ. પૂર્વે ૪૬૯ની સાલમાં થયો હતો. તેમના પિતા શિલ્પી હતા અને માતા દાયણ હતાં. ઉંમરલાયક થતાં તેઓ પિતાના શિલ્પકામના કામમાં જોડાયા, પરંતુ વિજ્ઞાન અને તત્ત્વજ્ઞાનમાં રસ જાગતાં તેમણે શિલ્પકામ છોડી દીધું અને ચિંતનમાં સમય ગાળવા લાગ્યા.

## મૃત્યુ

સોક્રેટિસ સોફિસ્ટો (કે જે સંપ્રદાયના અનુયાયીઓ ધર્મમાં માનતા ન્હોતા) ની જેમ અધાર્મિક માણસ છે - એવી વાત ફેલાવીને તેમની ઉપર ત્રણ આરોપ મૂકવામાં આવ્યા હતા: (૧) સોક્રેટિસ રાજ્યના દેવોને માનતા નથી, (૨) નવા દેવોની સ્થાપના કરે છે અને (૩) એથેન્સના યુવાનોને અવળા માર્ગે દોરે છે. આ તહોમતનામું ઘડવામાં રાજદારી પુરુષ એનિટસ અને કવિ મિલેટસ એમ બે વ્યક્તિઓએ અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો. આ તહોમતો અંગે ન્યાયાલયમાં સોક્રેટિસ સામે મુકદ્દમો ચલાવ્યા બાદ અંતે સોક્રેટિસને ધતૂરાનું ઝેર પીવડાવીને મારી નાખવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો.

### છેલ્લા શબ્દો

સોક્રેટિસે મૃત્યુ પહેલા છેલ્લે ક્રીટોને સંબોધન કરેલું. તેમને ક્રીટૉને કહેલુ: (ગુજરાતી ભાષાંતર)

> "ક્રીટો, એસ્ક્લિપિયસ પાસેથી મેં એક મરઘો ઉછીનો લીધો છે. તેને આ કરજ ચૂકવવાનું ભૂલતા નહિ."
>
>

## સંદર્ભો

## પૂરક વાચન

* સૉક્રેટિસ અને તેનો છેલ્લો સંવાદ (૧૯૧૬); અનુવાદક: જીવનલાલ અમરશી મહેતા,જેઠાલાલ હરિલાલ શાહ

## બાહ્ય કડીઓ

* Original Fresque of Socrates in Archaeological Museum of Ephesus સંગ્રહિત ૨૦૦૮-૧૨-૦૩ ના રોજ વેબેક મશિન
* Socrates Narrates Plato's The Republic સંગ્રહિત ૨૦૦૭-૧૧-૧૭ ના રોજ વેબેક મશિન
* Apology of Socrates, by Plato.
* Greek Philosophy: Socrates સંગ્રહિત ૨૦૦૭-૦૭-૧૩ ના રોજ વેબેક મશિન
* Project Gutenberg e-texts on Socrates, amongst others:
	+ The Dialogues of Plato (see also Wikipedia articles on Dialogues by Plato)
	+ The writings of Xenophon, such as the *Memorablia* and *Hellenica*.
	+ The satirical plays by Aristophanes
	+ Aristotle's writings
	+ Voltaire's *Socrates*
* A free audiobook of the Socratic dialogue *Euthyphro* at LibriVox
* Socratic Method Research Portal
* *Socrates*, from Stanford Encyclopedia of Philosophy (2005)
* Video on Socratic method સંગ્રહિત ૨૦૧૦-૦૭-૦૨ ના રોજ વેબેક મશિન
# વેલ્સ

| વેલ્સ *Cymru* |
| --- |
|

ધ્વજ |
| **સૂત્ર:**"Cymru am byth" (**Script error: The function "name\_from\_code" does not exist.**) "Wales for ever" |
| **રાષ્ટ્રગીત:**"Hen Wlad Fy Nhadau" "Land of My Fathers" |
|   વેલ્સ નું સ્થાન  (dark green)– in યુરોપ  (green & dark grey) – in યુનાઇટેડ કિંગડમ  (green) |
| રાજધાની | કાર્ડિફ (*Caerdydd*) |
| સૌથી મોટું શહેર | capital |
| ભાષાઓ | * વેલ્શ
* અંગ્રેજી
 |
| લોકોની ઓળખ | વેલ્શ (*Cymry*) |
| Sovereign state | યુનાઇટેડ કિંગડમ |
| વિસ્તાર |
| • કુલ | 20,779 km2 (8,023 sq mi) |
| વસ્તી |
| • 2011 વસ્તી ગણતરી | 3,063,456 |
| • ગીચતા | 148/km2 (383.3/sq mi) |
| GDP (PPP) | 2006 અંદાજીત |
| • કુલ | USD85.4 billion |
| • Per capita | USD30,546 |
| ચલણ | Pound sterling (GBP) |
| સમય વિસ્તાર | UTC​ (GMT) |
| • ઉનાળુ (DST) | UTC+1 (BST) |
| તારીખ બંધારણ | dd/mm/yyyy (AD / CE) |
| વાહન દિશા | left |
| ટેલિફોન કોડ | +44 |
| ઇન્ટરનેટ ડોમેઇન (TLD) | .wales, .cymru |
| **વેબસાઇટ** www.wales.com |

**વેલ્સ** (/ˈweɪlz/ (સાંભળો); એક દેશ છે, જે યુનાઇટેડ કિંગડમનો ભાગ છે. તેની રાજધાની કાર્ડિફ નગર છે.

માર્ક ડ્રેકફોર્ડ, વેલ્શ સંસદ ના પ્રથમ પ્રધાન; મે 2021
## સંદર્ભ

## બાહ્ય કડીઓ

* વેલ્શ સરકાર સંગ્રહિત ૨૦૦૮-૦૮-૨૦ ના રોજ વેબેક મશિન
* વેલ્સના નેશનલ એસેમ્બલી સંગ્રહિત ૨૦૧૭-૦૯-૧૪ ના રોજ વેબેક મશિન
* વેલ્સ લેજિસ્લેશન ઓનલાઇન, કાર્ડિફ લો સ્કૂલ સંગ્રહિત ૨૦૧૧-૦૪-૨૩ ના રોજ વેબેક મશિન
* બીબીસી વોલ્સ