Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kaguy

Kaguy pytã ha kaguy morotĩ kaguápe.
**Kaguy** (Karaiñe'ẽgui: *Vino*) ha'e peteĩ jey'urã oporomonga'úva ojejapóva yvapurũchu'a rykue raguinógui.

## Mandu'apu

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Kaguy** rehegua Commons.
* Wikivini, Víno rembikuaa hekosãsóva renda karaiñe'ẽme
# Victor Hugo

Victor Hugo
**Victor Hugo** (Vesãsõ, 26 jasykõi, 1802 - Parĩ, 22 jasypo, 1885), ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára, mombe'ugua'uhára ha haihára hyãsiagua, peteĩ tuichavegua haihára hyãsiañe'ẽgua.

Hera tee niko Víctor Marie Hugo, heñóikuri ára 26 jasykõi ary 1802-pe, Besanzón, Hyãsia retãme. Itúva herava’ekue Joseph Leopold Sigisbert Hugo ha isýkatu Sophie Trebuchet. Imitãme Víctor oikókuri París-pe ha upéicha avei Madrid ha Napoles-pe. Upéi, isy oheja itúvape ha oikókuri Víctor Lahorie ndive, imborayhujára pyahu. Imitãrusúpe, ary 1815 rupi, Víctor Hugo ohaiñepyrũkuri iñe’ẽpoty ypykue (Francés ñe’ẽpoty ryru). Oñehekombo’e ijehegui, isy ha ijoyke’ykuéra oha’ã hikuái umi hembiapokue. Oje’e hese oĩha umi haihára ikatupyryvéva apytépe hyãsiañe'ẽme.

Víctor Hugo rembiapokue apytépe jajuhukuaa opaichagua haipyre, polítikaguigua ñe’ẽsyry jepe. Ñe'ẽpapára, ñoha'ãngahaihára ohechakuaa ha oñandupypukúva hetãygua remikotevẽ. Umi hembiapo ombopyahu Hyãsia ñe'ẽporãhaipyre. Oikohague rupi oipysyròmbaretékuri hemiandu ha upe mba’ére oñemosẽva’ekue hetãgui haimete mokõipa ary (1852 – 1870). Umi hembiapokue ojekuaavéva apytépe oĩ: *Odas y baladas* (1826), *Las hojas de otoño* (1832) ha *Las contemplaciones* (1856), *Los castigos* (1853), *La leyenda de los siglos* (1859 ha 1877). Ojapoakue avei heta mombe'ugua'u: *Nuestra Señora de París* (1831) ha Los miserables (1862).

Víctor Hugo omanókuri Táva Parĩ-pe, ára 22 jasypo ary 1885-pe. Oñeñotỹkuri Panteón de París-pe, ára 1 jasypoteĩ ary 1885-pe ha upérõ omoirũpahákuri chupe mokõi sua tapicha ohechakuaa ha omomba'eguasúva hekove.

## Arandukapurupyre

* Ohai: David Galeano Olivera
# Manga'imbota

Peteĩ ha'ãhára ombotávo manga'i.
**Manga'imbota** térã tenis ha'e peteĩ jetepyso oñombohováiva mokõi ha'ãhára térã mokõi atýra mokõigui.

Omombo va'erã hikuái peteĩ manga'i ombotávo rrakéta reheve, pe manga'i ohasa va'erã yke ambuévape peteĩ kyha inimbógui ijapopyre ári, nosẽ va'erãi ñeha'ã rendakuégui.

Ko ñe'ẽ «tenis» ou ingleñe'ẽgui *«tennis»*, ha upe ou Hyãsiañe'ẽgui *«tenez»*.
Umi manga'imbota ha'ãhára (ikatúva ojehero «*tenista*») omoĩkuévo manga'i oñeha'ãrã, osapukái hikuái  *«tenez!»* («na'ápe!», Hyãsiañe'ẽme).

## Mandu'apy
# Mymba ipy poteĩ

|
Mymba ipy poteĩ |
| --- |
|  Ñahatĩ |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetã: |
Animalia |
| Pehẽ'a: |
Arthropoda |
| Jueheguasãrusu: | **Hexapoda** Latreille, 1825 |
| Jueheguasã |
| * Insecta
* Diplura
* Jueheguasãrusu Ellipura:
	+ Collembola
	+ Protura
 |
| [editar datos en Wikidata] |

Umi **mymba ipy poteĩ** (*Hexapoda*) ha'e opaite umi mymba ipy apytimby ipy ha hetyma poteĩ, umi mymba ojapo peteĩ aty oñemohendáva jueheguasãrusu rekópe, ha ku atýpe oike opa umi tymbachu'i juehegua, ha opa mymba michĩ ambuéva ojoguáva hikuái, umi Protura, umi tuguaikõi (*Diplura*) ha umi tuguaipopo (*Collembola*). Oñembohéra upéicha, ha'ekuéra oguerekógui ipyti'áre ha ipy'áre poteĩ tetyma, umi mymba ipy apytimby ambuéva ipy ha hetyma hetave.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikiespecies oguereko peteĩ kuatiarogue **Mymba ipy poteĩ** rehegua. Wikispecies
* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Mymba ipy poteĩ** rehegua Commons.
# Káiro

Táva Káiro rendakuéra ha tavapy.
**Káiro** niko Ehíto tavusu. Kóva niko táva árave tuichavéva, ha pe tuichavéva avei Kuarahyresẽ Aguĩguápe ha Áfrikape. Ko táva ojejuhu ysyry Nílo rembe'ýpe, umi pirámide tuichaitéva ypýpe, oñemopu'ã va'ekue Ehíto Ymaguare retãme.

Jaipapárõ opa umi oikóva ko távape ha ijerére avei jajuhúta amo 16 sua tapicha, upéicha oiko Káirogui táva orekovéva tapichakuéra 11ha opaite umi táva ambuéva apytépe.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Káiro** rehegua Commons.
# Euro

Euro 2023
Euro
**Euro** (**€**) ha'e viru tee ojeipurúva katuetehápe umi tetãme oĩva Európa Joatýpe.

* Ha viru tee 20 retãme:

Alemaña, Auteria, Chipre, Elovakia, Eloveña, Etoña, España, Gyresia, Hĩlandia, Holanda, Hyãsia, Ilandia, Italia, Kyoasia, Letoña, Lituaña, Luxemburgo, Malta, Portugal ha Véyhika.

* Ha 4 tetã ambuéva ikatu oipuru avei ku viru:

Andorra, Monaco, San Marino ha Táva Vaticano.

* Umi 7 tetã oĩva Európa Joatýpe ndoipurúva ku viru Euro ha'e:

1. Vugaria, Hungyria, Poloña, Chekia, Rrumaña ha Suesia.
2. Ndinamayka

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Euro** rehegua Commons.
* "Euro (in en,de)." Nuoroda tikrinta 2017-08-05. (Ingleñe'ẽ) (Alemañañe'ẽ)
# Guenosáire

| Guenosáire  *Ciudad Autónoma de Buenos Aires (CABA)*  |
| --- |
|  |
|  *Buenos Aires* |
| Tetã |  Arhentína |
| Tetãvore | Capital Federal |
| Avaitakue | 2.890.151 ava |
| Aperaꞌã | 203 km² |
| ISO |  |
| Yvatekue | 20 m |
| Koordinasiõ | 34°36′13″S, 58°22′54″W  |

**Guenosáire tavaguasu** (epañañe’ẽme: *Buenos Aires*, oñemoñe’ẽasávo avañe’ẽme, *"Yvytukuéra iporãva"* térã *"Yvytu porãnguéra"*) ha’ehína peteĩ tavaguasu oĩ mbytépe Arahentína retãme, kuarahysẽ gotyo, La Plata rembe’ýpe. Ko tavaguasu oguereko 2.890.151 tavaygua (ary 2010 jave).

## Ta’ãnga

* Poyvi Ciudad Autónoma Buenos Aires-gui (CABA)
* Av. 9 de Julio, Vuenosáire, Argentína-pe
* Puerto Madero, Buenos Aires-pe
* Buenos Aires

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Guenosáire** rehegua Commons.
# 2 jasyporundy

Ára **2 jasyporundy** ha'e ára 245ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 246ha umi ary hekope'ỹme. Umi 120 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete

## Tembiasa

## Teñõi

## Mano

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **2 jasyporundy** rehegua Commons.
# Ñe'ẽpehẽ

Ñeꞌẽ "guarani" ha iñeꞌẽpehẽnguéra.
**Ñeꞌẽpehẽ** haꞌe tyapu oñemoĩjoáva ojapo hag̃ua peteĩ ñeꞌẽ. Ipype ikatu jajuhu taipu opaichagua, haꞌéva umi tyapu peteĩ ñeꞌẽtégui. Opaite ñeꞌẽ ojejapo peteĩ jepe ñeꞌẽpehẽgui.

Ñeꞌẽpehẽteĩva niko umi ñeꞌẽ peteĩnte ñeꞌẽpehẽ oreko, haꞌeháicha guarani ñeꞌẽme "sy", "pe", "nde", "che" ha eꞌpañañeꞌẽme "*no*", "*sí*", "*la*", "*voz*" ha heta ambuéva. Orekóramo hetave ñeꞌẽpehẽ ojehero vaꞌerã ñeꞌẽpehẽitáva ha ikatu jaipory peteĩ kyta (.) térã taiky mbytegua (-) ñambovosévo ñeꞌẽpehẽnguéra, umíva apytépe jajuhu, techapyrãme guarani ñeꞌẽme, "va.ka", "ña.nde", "mba.ra.ka.ja". Guarani ñeꞌẽme jajuhúnte ñeꞌẽpehẽ ojejapóva pundiégui iñepyrũme ha puꞌaégui ipahápe, ndajuhumoꞌãi umi opáva pundiépe, oikoháicha eꞌpañañeꞌẽme (*re.loj*, *pan*, *mar*) térã heta ambuévape.

Oĩ ñeꞌẽte oirekóva ñeꞌẽpehẽnguéra oikuaaukáva mbaꞌéichapa ojeiporúvaꞌerã muanduhekuéra, techapyrã, guarani ñeꞌẽme noñemoĩrivaꞌerã muanduhe puꞌatã ñeꞌẽpehẽ pahápe (techapyrã, ojehaívaꞌerã "vaka", ndahaꞌéi "vaká"), ha oĩramo ñeꞌẽpehẽ tĩgua ojeiporúvaꞌerã muanduhe tĩgua.

Heta ñeꞌẽte yvy ape ári oiporu ñeꞌẽpehẽ ohai hag̃ua, oiporu rangue achegety, haꞌeháicha hapõñeꞌẽ. Añetehápe, upe jehai oiporúva ñeꞌẽpehẽ itujavéva achegetýgui, ojejuhu mbaꞌe ojehai vaꞌekue koichagua amo ary 2800 a. C. táva Úrpe, Suméria mbaꞌéva.

## Manduꞌapy
# Yakã

Yakã Napostá, Buenos Aires Tetãmini.
**Yakã**, ikatúva ojehai **y'akã** ojehaiháicha, (karaiñeꞌẽme: *arroyo*) ha'e oimeraẽ y syryha michĩ, ysyrýicha umi yakã ikatu osẽ ambue rendápe, taha'e ha'éva parápe, ypápe térã ambue ysyrýpe avei. Yakã imichĩve ysyrýgui ha heta ojeiporu oipirakutu ha ojejahu hag̃ua.
# Jasypa

**Jasypa** (karaiñeꞌẽme: *Octubre*) Arapapaha Gyregoriopegua Jasy 10. Oguereko 31 ára.

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Jasypa** rehegua Commons.
# 1950

**1950** - ary

## Oararecha'akue

* Juan Cancio Barreto - 27 jasyapy
* Alfredo Seiferheld - 26 jasypoteĩ

## Omano'akue

* Alfonso Daniel Rodríguez Castelao - 7 jasyteĩ

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **1950** rehegua Commons.

---

...1949-1950-1951...
# Kuãytasã

Kuãytasã *Steinway*
**Kuãytasã** (karaiñeꞌẽme: *piano*) ha'e hína peteĩ mba'e ñambopu hag̃ua, ombopúva ikuã jepokóre ha isã ipype oĩva oryrýi. Oĩ heta kuãytasã puporã porãite, ku karai hérava Ludwig van Beethoven (1770-1827) ojapova'ekue heta mba'epu porã oñembopukatúva kuãytasãme.
# Paraguasu Ñembyvogua

Paraguasu Ñembyvogua ojejuhu Antártida jerekuévo.
**Paraguasu Ñembyvogua** ha'e opaite yguasu ojejuhúva Antártida jerekuévo. Ijapekue hína 20.327.000 km² ha oñemyasãi ohupyty peve 60° ñemby gotyo Yvy ape ári, upépe ojojuhu paraguasu Py'aguapy, Atlántiko ha Índiko ndive.

Y ro'yitéva ojejuhuhápe piraru opaichagua, yperana (techapyrãme: *aptenodytes patagonicus* ha *aptenodytes forsteri*), kyjachuroto, piranare ha heta ambuéva.

## Mandu'apy
# Tendaha

Mbohapy ysaja ha hendaha mbosaꞌypyre.
**Tendaha** térã **ape** ha'e mboýpa ojepyso peteĩ mbaꞌe apejoja.

Supukukue irundykejojáva (km²) ikatu ojepuru oñehaꞌã hag̃ua mbaꞌekuéra tendaha.

Mboyraiha (karaiñe'ẽme: *fórmula*) rupive ikatu ojekuaa mbovýpa ysajakuéra rendaha, techapyrã:

* Apyirundy rendaha ojejuhu oñe⁠mbohetavévo mokõi ijyke ojoykéva, heꞌise oñembohetavévaꞌerã hopyta ijyvatekue rehe. Upéicha:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0 .

* Takambyapy rendaha haꞌe hopyta mbyte oñembohetavévo ijyvatekuére. Upéicha: WIKINIUM\_MATH\_PH\_2 .
* Apuꞌa rendaha ojekuaa upéicha: WIKINIUM\_MATH\_PH\_4 .

Mbaꞌekuéra rendaha ojehai ojepurúvo tai WIKINIUM\_MATH\_PH\_6 .

## Mandu'apy
# Napoleón Bonaparte

Napoleón Bonaparte ra'ãnga, 1812.
**Napoleón Bonaparte** ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva ha ñorairõhára aty ruvicha Hyãsia retãygua oisãmbyhy hetãre 1799 guive 1814 peve ha upéi sapy'ami ary 1815 aja ("Sa Ára"). Oiko chugui Hyãsia mburuvihára (*emperador*) ha Itália mburuvichavete (*rréi*), upe aja ojehero chupe **Napoleón I**. Omoinge ipoguýpe, ipu'akaveite aja, Európa vore tuichavéva, ha hembiapokue omoambue Európa ñesãmbyhy amo sa'ary XIX oñepyrũvo.

Bonaparte heñói Kóysega ypa'ũme, hogagua ipoguasúva. Oñe'ẽkuaa ra'ẽ Kóysega ñe'ẽ ha upéi Hyãsiañe'ẽ. Ova Hyãsiape ha upépe oñembosako'i oiko hag̃ua chugui ñorairõhára aty ruvicha. Imba'eguasuite oñorairõ oipytyvõvo Hyãsia Tavakuairetã Peteĩha rehe, ohenonde'a hag̃ua umi tetã ojokoséva Hyãsia Ñepu'ã. Ary 1799-pe, ha'e oity hetã ñesãmbyhy ha oñembojára ojehe Hyãsia rehe (ojapo ha'e *golpe de Estado*). Oñepyrũvo oñembohéra chupe *Consul*, ohasa po ary rire, oiko chugui Mburuvihára Hyãsiare. Ary 1800 guive 1810 peve, Hyãsia Mburuvi oñeha'ã tetãnguéra ijykeguáre, upéicha oiko ñorairõ vai ko'ãga ojehero Napoleón ñorairõnguéra, ha'e katu oisãmbyhy hetã upe aja. Opaite tetã mbaretete Európape oike ko ñorairõme. Ipu'aka py'ỹi rire, oiko Hyãsiagui tetã poguasuite Európape. Napoleón ipokatuve oñemoirũgui heta tetã ruvicha ambuévare. Ha'e katu oity heta tetã ruvicha ha omoĩ hendápe ombuekoviarã ichupekuéra irũnguéra térã umi hogaguáva.

Hyãsia ondyrýrõguare Rrúsiare 1812 aja, Napoleón ndaipu'akái ha tuichaite ho'a. Iñorairõhára aty oñembyai ha araka'eve oñembosako'i porã jey. Ary 1813 aja, tetãnguéra oñomoirũ ohenonde'a hag̃ua Hyãsia upe Leipzig ñorairõme. Upe ary rire, ondyry hikuái Hyãsia rehe ha ipu'aka. Umi tetã oñomoirũ va'ekue omosẽ Napoleón ha omoka'irãi chupe Elba ypa'ũme. Ndohasapai gueteri peteĩ ary, osẽ kañyhápe ypa'ũgui ha sapy'ami oiko chugui jey Hyãsia mburuvicha. Hákatu, ndaipu'akái Waterloo ñorairõme jasypoteĩ ary 1815-pe. Upe guive Napoleón ohasapa hekove omano meve Marangatu Eléna ypa'ũme, ka'irãime, upe aja oime ko ypa'ũ Tavetã Joaju poguýpe, upépe omano ha'e 51 ary orekóvo. Peteĩ pohanohára he'i ha'e omanoha ipy'a akytã'aígui. Oĩ umíva he'i oñeme'ẽha chupe ho'urã mba'e oporojukáva, hákatu heta avei umíva he'i ndaha'eiha upéicha.

Ojegueromandu'a Napoleón peteĩ mburuvicha ñorairõháraicha ipu'akaitéva, oñehesa'ỹijo hembiapokue ñorairõme oparupi mbo'ehao milíkope. Heta umi he'íva ha'eha mburuvicha iporãva, hákatu heta avei umíva he'i ivaiha. Ha'e oguereha umi tetãme ha'e ondyry va'ekue Hyãsia Ñepu'ã mba'e oñemopyenda va'ekue: tekosãso reka, tekosãso jeroviapýpe, oñembopyahuséva tekombo'e ha tetã rekuái. Umi hese ija'e'ỹva ogueromandu'a chupe peteĩ mburuvicha iñañáva oñemomba'eguasúnteva ha ambuéva he'i ha'e ojapoha heta ñorairõ.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Napoleón Bonaparte** rehegua Commons.
# 20 jasypoapy

Ára **20 jasypoapy** ha'e ára 232ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 233ha umi ary hekope'ỹme. Umi 133 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete

## Tembiasa

## Teñõi

## Mano

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **20 jasypoapy** rehegua Commons.