Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lao-Tse

| Lao-Tse |
| --- |
|  |
| Hetã |
Dinastía Zhou |
| Hembiapo |
arandupykuaatyhára, kuatiavo'íre omba'apóva, haihára y taoísta |
| Taýra |
Li Zong |
| [editar datos en Wikidata] |

**Lao-Tse**, hérava avei **Lao Tzu** térã **Laozi**, (Chinañe'ẽme: 老子, he'iséva "mbo'ehára tuja"), ha'e akue peteĩ karai arandu Chína ymaguare pegua, ndojeikuaaitéi añetehápe oiko va'ekue térã oñemombe'ugua'únte oikohague. Ojehechakuaa peteĩ arandupykuaatyhára tuichavéva Chína marandekópe. Chína tavarandúpe oje'e oikohague amo sa'ary VI Kirito mboyve aja, hákatu ko'ãga heta oñemoarandúva he'i oiméne oikohague amo sa'ary IV Kirito mboyve aja, ára pukukue ojeheróva Sa mbo'eha akãngeta rehegua ha Tavetãnguéra Oñombohováiva.

Oje'e ohaihague *Tao Te Ching*, aranduka mba'etuichaitéva táo mbo'épe. He'iseháicha ku aranduka, *táo* (térã *dao*, ‘tape’) ha'e upe omboheko peteĩva opa mba'e, ikatu oñemoambuéva, ojapóva teko añeteguaitéva ha omoheñóiva arapy ha opa mba'e oĩva. Oike avei ko ñemongetápe oñe'ẽva oikópa térã oñemombe'ugua'úpa Lao-Tse rekovekue oñeñe'ẽvo ikatu oiko Konfúsio javegua ramo.

## Mandu'apy
# Kuarepotikuaa

Kuarepoti ñemboyku.Oñeñohẽ itaju oñemboykúmava.
**Kuarepotikuaa** ha'e aporeko jaipurúva jaikuaasévo kuarepoti rehegua ha ñaguenohẽsévo yvy guýgui ha itakuágui umi kuarepoti opaichagua. Kuarepotikuaa ñanembo'e avei mba'éichapa ikatu ñambojehe'a ha jaipuru kuarepoti. Kuarepotikuaa oipuru tembikuaaty ha mba'aporekokuaa ikatuhag̃uaicha oguenohẽporãve itakua ha yvykuágui umi kuarepoti, upéicha ome'ẽ tembiapo oĩmbáva, ndahepyitéiva, oñangarekokuaáva tekoháre ha oipuruporãva kuarepoti oñenohẽva.

Kuarepotikuaa aporeko imokõiva: kuarepotikuaa kímika rehegua ha kuarepotikuaa mba'erekokuaa rehegua.

## Mandu'apy
# Jejukaha

| Jejukaha |
| --- |
|  |
| Ñemohenda ha marandu ambuéva |
| CIE-10 |
X60-X84 |
| CIE-9 |
E950 |
| MedlinePlus |
001554 |
| MeSH |
F01.145.126.980.875 |
|  Pohano rehegua  |
| [editar datos en Wikidata] |

**Jejukaha** niko oiko tapicha omanóvo omanoségui ha ojejukaségui. Py'ỹinte ojehecha oĩha pe ojejukase iñapytu'ũ rasyitégui ha ojepy'amongetánte umi mba'e ombopy'apývare hese, taha'e ha'éva ohasa asyitégui isoguévare, térã hasýgui ichupe ojokuaa porã hapichakuérare, heko añoitére térã oĩre hetaite py'ỹinte ojahéi vaíva hese ha omoapañuái iñapytu'ũ. Umi apañuáigui ikatu heñói apytu'ũ mba'e ikatúva oporomoĩ tesaparápe ha umíva niko ikatu ojehechakuaa ha'eha peteĩ apytu'ũ mba'asy, upéicha ojehecha umi hekokangyitéva, heko py'ahetáva, iñapytu'ũ jekáva, hekotee apañuái tembe'yguáva (*TLP* oñemombykyháicha karaiñe'ẽme, he'iségui  *trastorno límite de la personalidad*), oka'u meméva ha *droga* oipuruitereíva. Pe mba'e ohechaukavéva tapicha oĩrõ tesaparápe niko yma oha'ãramo ojejuka ha ndaikatúi, ikatúgui oha'ã jey.

Tetãnguéra rupive iñambue mba'éichapa tapichakuéra ojejuka ha ojehechami oipuruha mba'ekuéra oĩva hi'aguĩ. Py'ỹinte ojehecha oĩha pe ojejuvýva, pe ho'úva vícho jukaha térã pe oipurúva mboka. Upéicha omano 817 000 tapicha ary 2016 pukukue, hetave niko ñambojojárõ 1990 pukukue, ku arýpe 712 000 upéicha omano.

Ani hag̃ua oĩ ojejukáva ñahesa'ỹijo va'erã mba'érepa tapicha ojejukase ha mba'épa ojehu chupe, upéva ikatu ojejapo apytu'ũ *terápia* rupive. Oñemokañy pe ojejukasévagui umi mba'e ha'e ikatu oipuru –taha'e ha'éva mboka, pohã térã vícho jukaha–, ha ñamomombyry chupe umi mba'e ha'e ikatu oipuru vai, techapyrãme jey'urã oporomonga'úva térã *droga* ambuéva. Ojehechakuaa oñemomichĩha ku oha'ãva ojejuka ñañemongetárõ umi mba'e rehegua ta'angambyrýpe, kuatiañe'ẽme ha mba'e oporomomarandúva ambuévape.

Mba'éichapa jahecha pe jejukaha niko oĩ mba'e jagueroviávare, ñane rerakuãre ha mba'éichapa jahecha ñande rekovére. Islã, hudío jerovia ha Hesu rape niko he'i jejukaha ha'e angaipa, oroviágui hikuái ñande rekove niko mba'e imarangatúva. Oĩ he'íva ojehechave ku ojejukaséva umi ndogueroviáiva Tupãre apytépe ha karai avarekokuaatýre oñemoarandúva Emile Durkheim he'íma jeroviapýpe oĩ mba'e oporoñangarekóva, upéicha ohai iñarandukápe héra "Jejukaha" (1897).

## Mandu'apy

## Joajuha

* Jejukaha rehegua Tesãi Arapygua Atyguasu kuatiaroguépe, karaiñe'ẽme.
# Jey'urã oporomonga'úva

Jey'urã oporomonga'úva opaichagua, techapyrã. Asu guive, akatúa gotyo: kaguy pytã, yteve'ẽ, kaguyjúi, kaguy hyjúi, kaguyjúi *lager*, yvapytãmi kaguy ha kaguy pytã.
Umi **jey'urã oporomonga'úva** (térã **jey'urã oporopiguýva**) niko opa jey'urã oguerekóva etanol, alkoo ojuehegua ojejapóva umi hu'itĩrã, yva, ha asúka mba'eypykue ambuéva raguino. Ñemonga'u niko mba'eguasu avano'õ rekóre hetaite tetãme. Tetãnguéra oguereko apoukapy ha léi ambuéva hekome'ẽva jey'urã oporomonga'úva apopy, ñemu, ha jey'u. Oĩ tetã ombotoveite umi mba'e, hákatu jey'urã oporomonga'úva hekopegua niko haimete opa Yvy pehẽnguéme.

Alkoo hína peteĩ pohã oporomboguejýva, sa'i oje'úrõ oporombovy'ami, oporopy'aguapymi, ha oipytyvõ tapichakuéra oñomoirũ porãve hag̃ua. Heta oje'úrõ, oporomonga'u vai, oporomonge, oporombotavy, térã ikatu oporojuka. Hetaite ára oje'úrõ, ojehecha oĩ alkoo jeporuvai ha ñemonga'u vai. Alkoo hína peteĩ umi pohã ombovy'ávagui ojeporuvéva Yvýpe, amo 33% opa yvypóragui ho'u jey'urã oporomonga'úva. Ary 2015-pe, Tesãi Arapygua Atyguasu (OMS) he'i Paraguái niko upe tetã oje'uvéva jey'urã oporomonga'úva irundyha Latinoamérika-pe. Jey'urã oporomonga'úva oñemohenda mbohapýre upéicha: umi kaguyjúi, kaguy opaichagua, ha umi jey'urã mondykymbyre—alkoo umi jey'urã orekóva niko amo 3% ha 50% mbytépe.

Heta ñehesa'ỹijo ojuhu mba'etuja ohechauka yvypóra oipuru mba'e haguino ojapo hag̃ua jey'urã oporomonga'úva amo 12.000 ary ko'ãga mboyve. Oĩ mymbanguéra ho'u alkoo avei, ikatúramo ho'u, ha ohasa vai ho'uitérõ, yvypóraicha, hákatu yvypóra añónte ikatu ojapo jey'urã oporomonga'úva oipotaháicha.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Jey'urã oporomonga'úva** rehegua Commons.
# Vúda Gautáma

Vúda ra'anga.
**Siddhārtha Gautama** (térã **Vúda** ha **Vúda Gautáma**) ha'e akue peteĩ mburuvichavete ra'y heñói Nepal retãme, oheja hetã sãmbyhy ha oñepyrũ oheka mba'éichapa ikatu oipe'a pe oporombohasa'asýva, upéicha omboypy ko Vúda rape. Ha'e oporombo'e Índia vore yvate kuarahyreikeguápe 40 ary pukukuévo. Omano rire, umi ohóva hapykuéri omono'õ opaite mbo'epy heta arandukápe ko'ãga peve ojeipuruitéva.

## Mandu'apy
# Ming ñemoñanga

Chína yvy ra'anga Ming ñemoñanga poguýpe.
**Ming ñemoñanga** ha'e va'ekue mburuvichakuéra rogaygua omyakãva'ekue Chína ary 1368 guive ary 1644 peve, ho'a rire pe Yuan ñemoñanga Mongólia Mburuvi pegua. Ko téra ojepuru avei oñeñe'ẽ hag̃ua **Ming Mburuvi** ha'ekuéra omyakãvare ha umi 276 ary Chína rembiasápe hi'are hague. Oisãmbyhy aja, Chína ohasa porãite ha iñakãrapu'ã.

## Tembiasakue

Sa'ary XIII jave ondyry Chína rehe pe Mongólia Mburuvi. Ary 1271-pe mburuvicha mongol Kublai Khan omoheñói Yuan ñemoñanga. Yuan-kuéra ipu'aka pe hembýva Song ñemoñangágui ary 1279. Mongol-kuéra ondyry mboyve Chína rehe tetãyguakuéra hetakue ha'e 120 sua, oñemboguejyve 60 sua-pe ojepapa jeývo ary 1300 jave. Zhu Yuanzhang ipu'aka Yuan rehe ha omoheñói Ming ñemoñanga ary 1368 jave. Ming ñemoñanga poguýpe ojehasa ambue ára pukukue iporãitereíva, omoheñóivo ygarata aty tuichavéva yvy ape ári upe jave. Ko'ã aja, Zheng He oñepyrũ oho ko yvy ape ári ohecha hag̃ua, og̃uahẽvo umi tenda mombyry Áfrika-icha. Umi ary peteĩha tetã rekuáipe, itavusu oñemoambue Nanjing-gui Pekĩ-me.

Ary 1644-pe, Pekĩ ojejapyhy peteĩ joaju ombohováiva tetãre omotenondéva Li Zicheng. Mburuvicha paha Ming, Chongzhen, ojejuka ho'ávo upe táva. Pe Qing ñemoñanga manchu oñembojoaju Ming ñemoñanga ruvicháre Wu Sangui ha omboguejy mburuvicha guasúgui Shun ñemoñanga, oipyhývo ipoguýpe upe mburuvi.

## Mandua'apy
# 15 jasypokõi

Ára **15 jasypokõi** ha'e ára 196ha ary pegua ku Gyregório arapapahápe ha ára 197ha umi ary hekope'ỹme. Amo 169  ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Tembiasa

## Teñói

## Mano

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **15 jasypokõi** rehegua Commons.
# Európa Joaju

Európa Joaju poyvi.
Európa Joaju apekue ra'anga.
**Európa Joaju** ha'e hína 27 tetã hekosãsóva joaty Európape oñemopyenda va'ekue upe Maastricht Jekupytyha rehe, 1992-1993 aja. Európa Joaju apekuépe hetãnguéra oñopytyvõ ha oñoñemu hasy'ỹ, ojejapo avei tekorã ohejáva umi Európa Joaty pegua ova ovaseháicha tetã ambuépe ko joatýpe. Oĩ 19 tetã umi 27 apytépe ipirapire heko peteĩva, oipuru hikuái euro ivirúicha. Európa Joaju oguerahase hetãnguéra jekopyty, tomba'apo hikuái oñondivepa ha toñopytyvõ.

Ko ñe'ẽngue **Európa** ou latinañe'ẽgui *Europa*, ha upe ou Gyresiañe'ẽgui Εὐρώπη, ñe'ẽngue εὐρύς (eurys) he'iséva "tuicha" ha ὤψ (ops) he'iséva "tova".

## Tetãnguéra

Ko tysýipe ojehecha Európa Joaju retãnguéra, upéicha avei umi omoñepyrũ 1957-pe ko joaty ha umi osẽ va'ekue atýgui.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Omoñepyrũ 1957-pe* Véyhika
* Hyãsia
* Alemáña
* Itália
* Luxemburgo
* Tetãnguéra Yvýi

Oike 1973-pe* Ndinamáka
* Irilánda
* Tavetã Joaju

Oike 1981-me* Gyrésia

Osẽ 1985-pe* Gyroẽlándia

Oike 1986-me* Poytuga
* Epáña
 | Oike 1995-pe* Áuteria
* Hĩlandia
* Suésia

Oike 2004-pe* Chípere
* Chekía
* Etóña
* Hungyria
* Letóña
* Lituáña
* Malta
* Polóña
* Elovákia
* Elovéña
 | Oike 2007-pe* Vugária
* Rrumáña

Oike 2013-pe* Kyoásia

**Osẽ 2020-pe Tavetã Joaju
 |

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Európa Joaju** rehegua Commons.
* European Union online portal
# Tetãma

**Tetãma** (lasioñe’ẽme, *populus*) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeipurúva oñembohéra hag̃ua upe yvypóra atýpe oikóva peteĩ tetãme.

*Sãso oisãmbyhývo tetãmápe (La Liberté guidant le peuple)*, Eugène Delacroix rembiapokue
## Mandu’apykuéra
# 7 jasypakõi

Ára **7 jasypakõi** ha'e ára 341ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 342ha umi ary hekope'ỹme. Umi 24 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete

## Tembiasa

## Teñõi

## Mano

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **7 jasypakõi** rehegua Commons.
# Maltañe'ẽ

**Maltañe'ẽ** (Maltañe'ẽme il-Malti térã l-ilsien Malti) ha'e peteĩ ñe'ẽ Európa pegua, oñeñe’ẽva Malta-pe, ha ambue tetãme ha’eháicha Itália, Hyãsia, Autarália, Amérika Retãvorekuéra Joaju, Kanada ha Tunísia. Kóva ingleñe'ẽ ndive ha'e Malta ñe'ẽtekuéra.

Maltañe'ẽ
## Ehecha avei

* Malta
* Európa Joaju
* Európa

## Mandu'apy
# Dánte Aligiéri

| Dánte Aligiéri |
| --- |
|  Ta'anga Dánte Aligiéripe, Sándro Votichéli-pe |
| Héra tee |
Dante di Alighero degli Alighieri |
| Teñói |
c. 29 jasypo 1265-pe Florẽsia |
| Mano |
14 jasyporundy 1321-pe (56 ary) Rrávena |
| Mba'apo |
Sãmbyhyhakuaa, ñe'ẽporãhaipyre, kuaara'ã ñe'ẽ rehegua |
| Hembiapokue poguasu | *Pukarã Tupãrehegua* |
| Oñemendáva |
Gemma, Messer Manetto Donati rajy |
| [editar datos en Wikidata] |

**Durante di Alighiero degli Alighieri** (1265–1321), ha'e'akue peteĩ ñe'ẽpapára Italiagua Ára Mbyteguápe. Iñaranduka "Pukarã Tupãrehegua", (héra va'akue ijypykuépe *Comedìa*, ha upéi Vokácho omongarai chupe *Divina)*, ojekuaa aranduka italiañe'ẽme ituichavéva ha peteĩ tembiapoporã ñe'ẽporãhaipyréme arapýpe.

## Mandu’apykuéra
# Sung Jae-gi

|  |
| --- |
| **Sung Jae-gi** |
|  |
| **Téra teñõikua** | Sung Jae-gi |
| **Teñõi** | 11 jasyporundy 1967 Daegu, Yvykorea |
| **Mano** | 26 jasypokõi 2013 Mapo am Seúl, Yvykorea |
| **Nacionalidad** | Yvykorea |

**Sung Jae-gi**(koreañe'ẽ:성재기 成在基, 11 jasyporundy 1967, Daegu, Yvykorea - 26 jasypokõi 2013, Mapo am Seúl, Yvykorea) ha'e akue peteĩ karai omba'apóva kuimba'ekuéra ikatu ojapoteére, ndomoneĩva kuña rembiapo tee, omba'apóva arandupykuaaty kuimba'enterembiapo rapépe ha jokuaikuaa ombohekojojáva rapépe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Grabación de un suicidio en Corea del Sur abre el debate sobre la ética de los medios de comunicación (español)
* Activista Sung Jae-ki se suicidó frente a las cámaras de televisión (español)