Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Kóta Rríka

Poyvi Kosta Rrika-gua

*Plaza de la Cultura* oĩ Kosta Rrika tavusu "San José".
**Kóta Rríka** (Karaiñe'ẽme:*Costa Rica*) ha'e peteĩ tetã oĩ Mbyteamérika, ijerére ojejuhu yvate gotyo Nikaragua; ha ñemby gotyo Panama. Ko tetã oñe'ẽ karaiñe'ẽ ha oguereko 4.301.712 tetãyguakuéra, ipukukue ha'e 51.100 km². Itavaguasu ha'e San José.

|  |
| --- |
| **Yvateamérika** |
|
Antigua ha Barbuda | Guatemála | Gyranáta | Haiti | Hamáika | Kanatã | Kosta Rrika | Kúva | Méhiko | Nikarágua | Ndominíka | Ondúra | Panama | Salvador | San Cristóbal ha Nieves | Santa Lucía | San Vicente ha Granadinas | Tetã Ndominikagua | Tetãvore Joapykuéra | Trinidad ha Továgo | Vaamakuéra | Varvado | Velíse
Kyoẽlándia | Martiníka | Guadalúpe | Puerto Rico | Anguilla | Montserrat | Vermúda | Terks ha Kaikos  |
# Para Karíve

Para Karíve
**Para Karíve** ha'e peteĩ para oĩ Paraguasu Atlántiko, ijykére ojejuhu kuarahyreike gotyo Mbyteamérika ha ñemby gotyo Ñembyamérika. Ituichakue niko 2.763.800 km². Ko yguasúpe oĩ heta ypa'ũ ha ypa'ũ aty, hekosãsóva ha tetã ambue ipoguýpe. Opa umi yvy ko yguasu rembe'ýre ha opa umi ypa'ũ ojehero avei Karíve.

## Ambue Henda

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Para Karíve** rehegua Commons.
* Playas de Venezuela hacia el Mar Caribe
* Página oficial Asociación de Estados del Caribe
* Página oficial Secretaría de la Comunidad del Caribe CARICOM
* América Central y el Caribe
# Táva Panama

Umi tenda herakuãvéva Táva Panamáme.
**Táva Panama** (Karaiñe'ẽme: *Ciudad de Panamá*) ha'e Tavakuairetã Panama itavusu. Oiko ko távape 880 691 tapicha ha 2 011 780 oiko umi távape ijerére. Ojejuhu parapyte Panama megua rembe'ýpe, paraguasu Py'aguapýpe, kuarahyresẽ ngotyo pe yrape Panama ñesẽhágui.

## Mandu'apy
# Epáña Mburuvi

| Epáña Mburuvi |
| --- |
|
Epáña Mburuvi |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Poyvi |  Ha'erã'i
 |

 |
|
Tetã ñe'ẽ akã: Plus Ultra |
|  |
| Tavusu |
Madrid (1561-1601) Valladolid (1601-1606) Madrid (guive 1606) |
| Ñe'ẽ tee |
Karaiñe'ẽ |
|  • Hablados |
Avañe'ẽ, Kechuañe'ẽ, Aimarañe'ẽ, Mapucheñe'ẽ, Majañe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ, Ingleñe'ẽ, Poytugañe'ẽ, Alemañañe'ẽ, Itáliañe'ẽ, Áraveñe'ẽ, Katalúñañe'ẽ |
| Tetãygua réra |
Epáñagua |
| Katilla ha Aragón joaju  |
ary 1442 |
| Yvy apekue |   |
|  • Opaite |
23 000 000 km² |
| Ava hetakue |   |
|  • Hetakue |
60 000 000 hab. (1790) |
|  • Typy'ũ |
3 hab./km²\* |
| **Opaite Tetã Yvýgui** |
| [editar datos en Wikidata] |

**Epáña Mburuvi** ha'e akue aty ojejapóva umi yvy Epañaguágui oisãmbyhýva chupekuéra umi Ñemoñanga Hispanika umi sa'ary XVI ha XX.
# Ekuatóry

| Tavakuairetã Ekuatóry |
| --- |
|
Ekuatóry |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Poyvi |  Ha'erã'i
 |

 |
|
Tetã ñe'ẽ akã: «*Dios, Patria y Libertad*» |
|
Tetã Momorãhéi: *Salve, Oh Patria* |
|  |
| Tavusu |
Kíto |
| Ñe'ẽ tee |
Karaiñe'ẽ |
| Tetãygua réra |
Ekuadorygua |
| Tekuái reko |
Tetã mburuvicharape |
| Presidente Vicepresidente |
Guillermo Lasso Alfredo Borrero |
| Tetã Amandaje |
Asamblea Nacional de Ecuador |
| Ñepyrũ  |
10 jasyporundy 18092 24 jasypo 18223 13 jasypo 18307 |
| Yvy apekue |
Ñemoĩha 73.º |
|  • Opaite |
256 370 km² km² |
|  • Y (%) |
4 % |
| Tembe'y |
2385 km |
| Y rembe'y |
2237 |
| Yvyty yvatevéva |
Volcán Chimborazo |
| Ava hetakue |
Ñemoĩha 73.º |
|  • Hetakue |
17 483 326 hab. (2023) |
|  • Typy'ũ |
69 hab./km²\* |
| PIB (PPA) |
Ñemoĩha 70.º |
|  • Opaite (2006) |
US$ 64 671 mill. |
|  • Per cápita |
US$ 4989 (2006) |
| PIB (nominal) |
Ñemoĩha 66.º |
|  • Opaite (2007) |
US$ 56 402 mill. |
|  • Per cápita |
US$ 4151 (2007) |
| IDH (2007) |
0,807 (72.º) – **Alto** |
| Viru |
Dólar amerikagua 4 |
| Ára |
UTC -5 |
|  • Arahakúpe |
~ |
| ISO Jehero |
218 / ECU / EC |
| Tetã renda tee Ñandutíme | `.ec` |
| Tetã pumbyry papapy | `+593` |
| Tetã puhoe papapy | `HCA-HDZ` |
| COI Jehero |
ECU |
|

AtyveteO.N.U., OEA, BID, BM, FMI, CAN, FLAR, CAF, MERCOSUR6, OLADE, UNASUR, OPEP, CIN, OEI, Grupo de Río
 |
| **Opaite Tetã Yvýgui** |
|  |
| [editar datos en Wikidata] |

**Ekuatóry** (heratee **Tavakuairetã Ekuatóry**) tetã opyta yvatekuarahyreike gotyo Yvyamérikape. Ijykére oĩ yvate gotyo Kolómbia; ñemby ha kuarahyresẽ gotyo Peru ha kuarahyreike gotyo Paraguasu Py'aguapy.

Itavusu héra San Francisco de Kíto. Tetã oñemboja'o 24 tetã'i (*provincia*) oñemohenda 4 yvy pehẽngue tekoha: Amazonia, Costa, Sierra ha Región Insular. Ipukukue 256.370 km² ha tetãguakuéra niko 2.245.567 ava.

Ko tetã oñemosãso Epáñagui 24 jasypo 1822-pe. Osẽ Kolombia Guasúgui ha oñemohenda tetã sãsóicha 13 jasypo 1830-pe.

## Mandu'apy

| Ñembyamérika |
| --- |
|  Arhentína •  Chíle •  Ekuator •  Gujána •  Kolómbia •  Paraguái •  Perũ •  Pindoráma •  Surinã •  Uruguái •  Venesuéla •  Vorívia |
# 1903

**1903** - ary.

## Oararecha'akue

* Josefina Plá - 9 jasypateĩ
* Livio Abramo - 23 jasypoteĩ
* Silvina Ocampo - 24 jasypokõi

## Omano'akue

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **1903** rehegua Commons.

---

...1902-1903-1904...
# 1914

**1914** ary.

Oñepyrũ'akue Peteĩha Ñorairõ Guasu.

## Oararecha'akue

* Carlos Lara Bareiro - 5 jasypo
* Teodoro Salvador Mongelos - 9 jasypateĩ

## Omano'akue

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **1914** rehegua Commons.

---

...1913-1914-1915...
# Yrape Panama

Yrape Panama pe ypa Gatún ypýpe.
**Yrape Panama** (Karaiñe'ẽme: *canal de Panamá*) ha'e peteĩ yrape ombojoajúva para Karíve ha paraguasu Py'aguapy. Ojejuhu pe yvyjyva Panama vore ipo'ivévape (82 km).

Ko yrape omba'apo upéicha: heta y mba'yru (*esclusa* oje'eháicha karaiñe'ẽme) ohupi ygakuéra oguahẽ meve ypa Gatún rendápe, peteĩ ypa ojejapo ani hag̃ua ojejo'ove yvy ha ita ojejapo hag̃ua yrape ipukuitereíva, ko ypa oiko hína 27.5 *metro* yguasu ári, ha upéi oguejy jey ygakuéra y mba'yrúpe oguahẽ hag̃ua paraguasúpe, 8 térã 10 aravo hi'are ohasapa hag̃ua. Ojejapopa mboyve ko yrape, umi yga ohasase paraguasu Py'aguapy ha Atlántiko rupive oho va'erã ypo'i Magallanes pegua rendápe, amoite Chíle ha Arhentína vore ñembyiteguápe.

Ojejapopa guive ára 15 jasypoapy 1914, ko yrape tuicha oipytyvõ ombopya'e hag̃ua mba'ekuéra jegueraha y rupi, upéicha ipya'eve oñemu hag̃ua ojeipurúvo ygakuéra ohasa hag̃ua umi mokõi paraguasu rupive (Atlántiko ha paraguasu Py'aguapy), Ary 2012 jave, Tetãvore Joapykuéra, Chína Tetarã Retã, Chíle, Hapõ ha Ñemby Koréa umi tetã oipuruvéva ko yrape. Oñemoporã ha oñembotuicha ary 2016 jave, 10 ary pukukuévo oñemba'apo hese oñemoporãmba hag̃ua.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Yrape Panama** rehegua Commons.
# 1979

**1979** ary.

## Oararecha'akue

* Maria Haukaas Storeng - 3 jasypoapy
* Mauro Lugo - 12 jasykõi

## Omano'akue

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **1979** rehegua Commons.

---

...1978-1979-1980...
# Tahýi

|
Tahýi |
| --- |
|  Tahýi |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetã: |
Animalia |
| Pehẽ'a: |
Arthropoda |
| Jueheguasã: |
Insecta |
| Tekovety: |
Hymenoptera |
| Juehepehẽrusu: |
Vespoidea |
| Juehepehẽ: | **Formicidae** Latreille, 1809 |
| [editar datos en Wikidata] |

**Tahýi** (karaiñeꞌẽme: *hormiga*, lasioñe'ẽ: *Formicidae*) tymbachu'i ikangue'ỹva juehepehẽ, oikoitéva oñondive peteĩ haitýpe. Ñopytyvõme ombyaty hembi'urã.

Oĩ opáichagua tahýi juehegua: tahýi pytã'i tahyine, tahyirẽ, tahýi'i sa'yju'i, tahýi hũ, tahýi revipuku.

Tymbachu'i tahýi rehegua, hete hũ ha oñemboja'o mbohapy pehẽme, oguereko ku'a po'i ha mokõi tatĩ iñakãme, oiko hetakuére oñondive yvy guýpe. Okypota jave katuete osẽ hikuái ojoapykueripa. Oporojopi rasy ha hyakuã vai japokóramo hese.

Ha'ekuéra oñondivepa ojapo peteĩ tahýi raity, upépe ikatu oĩve 10.000 tahýi omba'apojojáva. Umíva hetakue guasuvéva ha'e tahýi kuña ikatu'ỹva omomemby, umíva tahýi omba'apo tembi'u ñemono'õme ha oñangareko haitýpe, oĩmi avei tahýi kuimba'e ha peteĩ téra hetami tahýi kuña mburuvicha, umíva ikatu omomemby.

## Tahyikuéra

* Ysau
* Akekẽ
* Tahyne
* Tukandi

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikiespecies oguereko peteĩ kuatiarogue **Tahýi** rehegua. Wikispecies
* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Tahýi** rehegua Commons.
* Hormigas.org, web sobre hormigas, con claves de identificación.
# Itavera

Itavera
**Itavera** (karaiñeꞌẽme: *Vidrio*) niko mba'e hesatĩva ha hatãva itáicha, ijysaja opaichagua, oĩ overáva ha ijekareíva. Ikatu jajuhu itavera yvýpe ha ikatu jajapo avei. Itavera yvypóra ojapóva niko ojeipuru ojejapo hag̃ua ovetã, tesairũ, liméta ha mba'e ambuéva opaichagua.

Ojehecha itavera oñembyakúvo 1500 °C *arena de sílice* (SiO2), *carbonato de sodio* (Na2CO3) ha *caliza* (CaCO3).

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Itavera** rehegua Commons.
# Fóto

Peteĩ fóto ymaguare oipurúva *daguerrotipo* aporeko.
**Fóto** (oúva karaiñe'ẽgui: *fotografía*) ha'e ta'anga heko aréva ojejapóva kámara rupive, peteĩ mba'e oipurúva tesape omoha'anga hag̃ua.

Kámara ha'e peteĩ mba'yru ikuára peteĩva, kuára reikehápe oĩ itavera hekoambuéva ojeheróva lénte. Pe lénte omoha'anga tesape rupive mba'ekuéra oñemoĩva kuára renondépe.

Yvypóra oikuaa ñemoha'anga tesape rupive ymaite guive, hákatu amo sa'ary XIX jave oñemoherakuã fóto apo.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Fóto** rehegua Commons.
# Mbarakaja

|
Mbarakaja |
| --- |
|  Mbarakaja opaichagua |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetã: |
Animalia |
| Pehẽ'a: |
Chordata |
| Pehẽ'aguy: |
Vertebrata |
| Jueheguasã: |
Mammalia |
| Subclase: |
Theria |
| Jueheguasãmi: |
Placentalia |
| Tekovety: |
Carnivora |
| Tekovetyguy: |
Feliformia |
| Juehepehẽ: |
Felidae |
| Juehepehẽguy: |
Felinae |
| Jueheguaty: | Felis |
| Juehegua: | F. silvestris |
| Subespecie: | **F. s. catus** Schreber, 1775 |
| Ñe'ẽjueheguareko |
| *Felis silvestris domesticus* |
| [editar datos en Wikidata] |

**Mbarakaja** (karaiñeꞌẽme: *Gato*), ha'e peteĩ mymba okambúva ha so'o ho'úva havijupáva oikóva ambue ojeguerekóva ichupe óga pype yvypórandive. Ko'ã mymbakuéra oñemohenda mbarakajarundi atýpe. Mbarakaja oiko yvypóra ndive amo 9500 ary guive.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Mbarakaja** rehegua Commons.
* Wikiespecies oguereko peteĩ kuatiarogue **Mbarakaja** rehegua. Wikispecies
* NCBI Taxonomy Homepage Clasificación taxonómica del *National Centre of Biotechnological Investigation*
# San Maríno

| *Serenissima Repubblica di San Marino* Serenísima República de San Marino |
| --- |
|
San Marino |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Poyvi |  Ha'erã'i
 |

 |
|
Tetã ñe'ẽ akã: *Libertas* (latín: *«Libertad»*) |
|
Tetã Momorãhéi: *Inno Nazionale della Repubblica* |
|  |
| Tavusu |
Ciudad de San Marino |
| Ñe'ẽnguéra |
Italiano |
| Tetãygua réra |
Sanmarinense |
| Tekuái reko |
República |
| Capitanes Regentes |
Matteo Rossi ha Lorenzo Bugli |
| Tetã Amandaje |
Gran Consejo General de San Marino |
| Independencia  • Fecha |
 3 de septiembre de 301 |
| Yvy apekue |
Ñemoĩha 230.º |
|  • Opaite |
61,9 km² |
|  • Y (%) |
despreciable |
| Tembe'y |
39 km |
| Y rembe'y |
0 km |
| Yvyty yvatevéva |
Monte Titano |
| Ava hetakue |
Ñemoĩha 191.º |
|  • Hetakue |
34.042 (2025 est.) hab. |
|  • Typy'ũ |
556 hab./km²\* |
| PIB (PPA) |
Ñemoĩha 174.º |
|  • Opaite (2005) |
US$ 900 millones |
|  • Per cápita |
US$ 34.600 (2001) |
| IDH (2023) |
0.915 (14.º) – alto |
| Viru |
Euro² (€, `EUR`) = 100 cent |
| Ára |
CET (UTC+1) |
|  • Arahakúpe |
CEST (UTC+2) |
| ISO Jehero |
674 / SMR / SM |
| Tetã renda tee Ñandutíme | `.sm` |
| Tetã pumbyry papapy | `+378¹` |
| Tetã puhoe papapy | `T7A-T7Z` |
| COI Jehero |
SMR |
|

AtyveteONU, OSCE, COEk
 |
| **Opaite Tetã Yvýgui** |
|  |
| [editar datos en Wikidata] |

Oĩ ko **San Marino** Europape tetã.

* Ñe'ẽ: italiañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Táva San Marino
* Tavayguakuéra: 34.042 ava.

|  |
| --- |
| **Európa** |
|
Alemáña | Andorra | Aservaijã | Ayméña | Áuteria | Aváña | Avekásia | Chekía‎ | Chípere | Elovákia | Elovéña | Epáña | Etóña | Georgia | Gyrésia | Hĩlándia‎ | Hungyria | Hyãsia‎ | Irilánda | Itália‎ | Ilándia | Kosovo | Kyoásia | Letóña | Liechytenteĩ‎ | Lituáña | Luxemburgo | Yvate Masendóña | Malta | Mónako‎ | Montenégyro‎ | Moyndávia‎ | Noruéga | Ndinamáka | Polóña‎ | Poytuga‎ | Rrumáña‎ | Rrúsia‎ | San Maríno | Sévia | Suésia | Suísa | Táva Vatikáno | Tavetã Joaju | Tetãnguéra Yvýi | Tuykía | Ukyáña | Véyhika | Vielorrúsia | Vónia ha Hesegovína | Vugária |
# 17 jasypokõi

Ára **17 jasypokõi** ha'e ára 198ha ary pegua ku Gyregório arapapahápe ha ára 199ha umi ary hekope'ỹme. Amo 167  ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Tembiasa

## Teñói

## Mano

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **17 jasypokõi** rehegua Commons.
# Qin Shi Huang

| Qin Shi Huang |
| --- |
|
Chína mburuvihára |
|  Qin Shi Huang ra'anga ojejapo heta ary omano rire (sa'ary XIX) |
| Chína Mburuvihára |
|
221 a. C. - 210 a. C. |
| Sucesor |
Qin Er Shi |
| Qin Mburuvichavete |
|
247 a. C. - 221 a. C. |
| Predecesor |
Zhuangxiang |
|  |
| Hekove rehegua |
| Héra tee |
Yíng Zhèng 嬴政 |
| Heñói |
Jasykõi 259 a. C. Handan,  Tetã Zhao |
| Omano |
Jasypoapy 210 a. C. (49 ary) Shaqiu,  Qin Mburuvi |
| Entierro |
Xi'an |
| Hogaygua |
| Ñemoñare oporokuáiva |  Qin ñemoñanga |
| Itúva |
Zhuangxiang |
| Isy |
Reina viuda Zhao |
| Hembireja jára |
Qin Er Shi |
| Ñemoñarekuéra |
Karaiguasu Fusu Karaiguasu Gao Karaiguasu Jianglü Qin Er Shi |
| Hembiapo Ñorairõme |
| Jehero |
Mburuvihára Peteĩha (始皇帝) |
| Lealtad |  Qin ñemoñanga |
| Conflictos |
Chína ñorairõnguéra ñemopeteĩrã |
|

---

 |
| Heraguapy |  |
| [editar datos en Wikidata] |

**Qin Shi Huang** (Handan, Tetã Qin, jasykõi 259 Kirito mboyve- Shaqiu, Qin Mburuvi, jasypoapy 210 Kirito mboyve), héra tee va'ekue **Zheng** (政), ha'e akue tetã Qin Chína pegua mburuvichavete ary 247Kirito mboyve guive amo ary 221Kirito mboyve peve ha upéi oiko Chína oñemopeteĩmava mburuvihára ramo ary 221 Kirito mboyve guive 210 Kirito mboyve peve, upekuévo oisãmbyhy **Shǐ Huángdì** réra ramo (he'iséva Chína mburuvihára peteĩha), ha'ete voi ojapo ko iñemboherarã ha upéi heta sãmbyhyhára oipuru.

Ha'e omopeteĩmba retãnguéra ha ojapo chugui mburuvi guasu, upe rire omboguata Sãmbyhyhára Tenondeguándi Li Si heta mba'e hetã tuichakuévo omoporã ha omombarete hag̃ua hetã reko peteĩ. Oisãmbyhy aja, oñemopu'ãraẽ va'ekue mongaraha ojapóta heta ary rire upe Chína Mongoraha Guasu, ojejapo avei umi tetera'ãnga herakuãitéva ojeheróva Terrakóta ñorairõharakuéra. Oisãmbyhy mbaretépe ha ha'eño, umi mba'e vai ojapo va'ekue apytépe oĩ ohapyuka arandukakuéra ha ojukaukárõguare heta karai arandu, jepémo ko'ágã meve ojehechakuaa Qin Shi Huang karai mba'eguasuitéva ramo Chína marandekópe. Ndahi'aréi ramo jepe ñemoñanga ha'e omoheñói va'ekue (oguete ko ñemoñanga ha'e omano rire), hembiapokue rupive heñói Chína Mburuvi, tetã guasuite hi'are 2. 000 ary ho'a peve Qing ñemoñanga amo ary 1912 aja.

## Mandu'apy
# Tavusu

Karáka, Venesuéla itavusu.
Peteĩ **tetã táva guasu** térã, oje'ememéicha **tavusu** (táva ha guasu) ha'e upe táva térã tekoha ojeporojokuaihápe, oĩhápe opaite umi Tetã remimoĩmby ha ñasãmbyhy. Tetãnguéra oiporavo itavusurã, ipeteĩva ramo térã hetáva.

Ojeipuru ko ñe'ẽ avei oñeñe'ẽvo peteĩ tava guasúre itenondeguáva peteĩ tembiapóre (techapyrãme oje'e Paraguái retãme táva Ka'aguasu ha'eha "yvyra tavusu", ha oje'e Bella Vista ha'eha "ka'a tavusu").

Ikatu oiko ko tetã tavusu ha'e avei tetã táva tuichavéva ha oikohápe hetave tetãyguakuéra, techapyrãme ko tetã Paraguái itavusu ha itáva tuichavéva hína Paraguay, hákatu oĩ tetã itavusu ndaha'éi itáva tuichavéva, techapyrãme Brasília, tetã Pindoráma itavusu, ha itáva tuichavéva hína São Paulo.

## Mandu'apy
# Konfúsio

Konfúsio
**Confucio** térã **Konfúsio**, ningo ha'e China avare ojehaíva chino ñe'ẽme kóicha: 孔子, Karaiñe'ẽme oñembohasa Maestro Kong ramo. Ko karai aranduete heñói ary 551 H. m. (Hesús ou mboyve yvy ape ári) ha ombojoja pysapẽ ary 479 pe. Konfúsio ningo ha'e va'ekue filósofo ha omoñepyrũ ypy upe "*confusianismo*" oje'eha. Ko jerovia kóva ningo ikatu ñamoñe'ẽ ko ára rupi umi Analectas rupive, upépe ohechauka mba'éichapa Konfúsio oñemongeta va'ekué umi hembiguáikuéra ndive.
# Delta

Nilo delta ha Sinai ta'ãnga yvate guive
Nilo delta mapa
**Delta** térã **ysyry juru rakãnga** ha'e peteĩ yvy oĩva ysyry juru-pe, moõ ysyry oñemoheta heta ysyry'íramo oguahẽ mboyve para térã y guasúpe.

## Mba'éichapa oiko

Ysyry ogueraha yvy, yvykuarahy ha mba'e ambue hendaguére. Oguahẽvo para rendápe, ysyry oñemboapu'a ha iñaranduka. Upépe ysyry ombotyva umi mba'e oguerúva ha oñemoheta heta ysyry'íramo. Ko yvy pyahu ojogua peteĩ abaniku térã peteĩ "Δ" (Gyrésiañe'ẽme létra *delta*, upévare héra "delta").

## Techapyrã

* Nilo ysyry delta (Ehípto-pe): Delta ojekuaavéva yvy ape ári
* Vístula ysyry delta (Polóña-pe): Upépe oiko va'ekue umi menonita ruso

## Jehechakuaa avei

* Ysyry
* Para
* Yvy
# Vakúna

Jonas Salk 1955 jave, ojokóvo mokõi liméta moheñoigua ojeipurúva ojejapo hag̃ua pe vakúna pólio rehegua.
**Vakúna** (epañañe’ẽgui: *vacuna*) ha’e opa guypegua ombosako’íva ñanderetépe ombohovái hag̃ua mba’asykuérape. Oñemoĩ ñanderetére ju hakuáva (herínga), pohãkutu térã juru rupive (vakúna oje’úva); heta kundaha ohechauka upe vakúna ñemoĩ omombareteha ñanderete.

Vakúnape oje’e avei **tasymombiaha** ha **pohãkutu** (*inyección*).

Vakúna réra ou "*variolae vaccinae*" ñe’ẽnguéragui (vaka mbiru’a), Edward Jenner omboherava’ekue upéicha, otopahaguére mba’éichapa ikatu omo'ã yvyporakuérape mbiru’águi, ary 1798 jave.

Peteĩ vakúna, Koronavíru rehegua.
## Mandu’apykuéra
# Parapaha

Ysyry La Plata parapaha.
**Parapaha** (karaiñeꞌẽme: *estuario*) ha'e peteĩ ysyry vore y ndahypýiva, ysyry'áicha, hákatu jahechávo yvateite guive ha'anga ojogua kaguáicha. Kóva niko ysyry oguahẽhápe parápe, ypa guasúpe téra paraguasúpe, upéicha ikatu ja'e parapaha ha'eha avei ysyry'a.
# Yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha

World map representing the inequality-adjusted Human Development Index categories (based on 2018 data, published in 2019).

|  |  |
| --- | --- |
|      0.800–1.000 (very high)
     0.700–0.799 (high)
     0.550–0.699 (medium) |      0.350–0.549 (low)
     Data unavailable |

**Yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha** (karaiñeꞌẽme: *Índice de desarrollo humano*) ha'e peteĩ techaukaha oha'ã omorysýi opaite tetã oĩva, oipapávo "tekove porã ha hesãi", "tekombo'e porã" ha "tekove rekoite" yvypóra pegua, oipapa avei pe tekove porãngue tetãre, iporãpa peteĩ tetã ojeikove hag̃ua.

## Mandu'apy
# Ysyry Yangtze

Ysyry Yangtze táva Nankin-pe.
**Ysyry Yangtze** (chinañe'ẽme: *长江/長江*) ha'e peteĩ ysyry puku ha ojepuruitáva, ipukukuére, 5520 kilómetro, ha'e ysyry pukuve 5ha, ha ysyry pukuvéva Asia pegua ha China Tekoha Tetã pegua, umi ysyry ambuéva osẽva chupe omohe'õ heta yvy.

Osyry kuarahyresẽ gotyo ha osẽ Para Kuarahysẽ China. Ysyry Yangtze omohe'õ ñemityỹ ha ojepuruita hu'itĩrã ñotỹme.

## Mandu'apy

## Ehecha avei

* Ysyrykuéra rysýi pukukuére
# Y syryha

Y syryha (Ysyry).
**Y syryha** (karaiñeꞌẽme: *curso de agua*) ha'e y guasu osyrymeméva, ikatu ha'e opaichagua ysyry, ysyrymi, yakã térã opaichagua yhape ambuéva. Y syryha osẽ va'erã ambue rendápe, taha'e ha'éva parápe, ypápe térã ambue ysyrýpe avei.