Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Epañañe’ẽ

| Karaiñeꞌẽ, ehpañañeꞌẽ, kahtillañeꞌẽ |
| --- |
| **Yvy henda oĩva:** | Amérika, Áfrika ha Európa |
| **Tetãnguéra:** |  Arhentína  Chíle  Ekuator  Epáña  Ginéa Ekuatogua  Guatemála  Kolómbia  Kosta Rrika  Kúva  Méhiko  Nikarágua  Ondúra  Panama  Paraguái  Perũ  Salvador  Tavakuairetã Ndominikagua  Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva  Tetãvore Joapykuéra  Uruguái  Venesuéla  Vorívia  |
| **Máva oñe'ẽva:** | 559 078 890 |
| **Te'ýi reñói:** | Indoeurópa ñeꞌẽaty   Lasioñeꞌẽ     **Ehpañañeꞌẽ** |
| **Aty'i:** | — |
| **ISO 639-1** | es |
| **ISO 639-2** | spa |
| **ISO 639-3** | spa |
| Tendaha ehpañañeꞌẽ oñeñeꞌẽhápe. |
|

 |

**Ehpañañeꞌẽ**, **karaiñeꞌẽ**, térã **kahtillañeꞌẽ** (ehpañañeꞌẽme: *español* térã *castellano*) haꞌe peteĩ ñeꞌẽ Europa pe ojeipurúva ojehesaꞌýijo haguã ambue avakuéra upe rupi guáva. Ha'e avei peteĩ ñeꞌẽ Tetãnguéra Joaju rehegua.

Kuatiahaipyre ypykue karaiñeꞌẽme ojejuhu sa ary XI-hápe.

Ára Mbytegua guýre, Kahtílla jokuairape opuꞌã Ivéria yvy gotyo, upeicha rupi opuꞌã iñeꞌẽ: áravegui oipeꞌavaꞌekue yvýre iñepyrũrã, oparei haguépe mosárave ha aravekuéra ñeꞌẽ, ha upéi ñeꞌẽmboꞌe yvy Leõ ha Aragõ, ápe oñepyrũ omuña karaiñeꞌẽ leõñeꞌẽ ha aragõñeꞌẽme, upéicha rupi koꞌãga oikomíntema ã ñe'ẽ.

Haimete péicha, karaiñeꞌẽ omboguevi vahkoñeꞌẽme, ha avei yvy gotyo, katalã ñeꞌẽme. Sa ary XV-ha pahápe, oñepyrurõ guare avei ñeꞌẽ oñembopyahu, karaiñeꞌẽ isarambive ohupytýgui amerikagua yvy.

Ivérika yvýpe, ojehecha porã mokõi ñeꞌẽjoavy, jepeve ikatupyry hikuái: yvate ha yvy gotyo. Karaiñeꞌẽ ojepurúva Európape oĩ hetaichagua: yvategua, Kahtílla la Viéha gotyo, jepeve Madrípe imbarete iñeꞌẽ, yvategua avei.

## Manduꞌapy

## Joajuha okapeguándi

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Epañañe’ẽ** rehegua Commons.
# Alaváma

Alaváma poyvi.
**Alaváma** niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.

* Tavayguakuéra: 4.863.300 -2016
* Táva guasu: Montgomery
* Ambue táva: Birmingham

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Tetãvore Joapykuéra yvy ñemohenda** |  |
|
Aláka | Alaváma | Arisóna | Arkansas | Connecticut | Dakóta Ñembygua | Dakóta Yvategua | Delaware | Florida | Georgia | Havái | Idaho | Illinois | Indiána | Iowa | Kalifórnia | Kansas | Kentucky | Kolorádo | Kuarahyresẽ Virginia | Luisiana | Maine | Maryland | Massachusetts | Méhiko Pyahu | Michigan | Minesóta | Misisípi | Misúri | Montána | Nebraska | Neváda | New Hampshire | New Jersey | New York | Ohio | Oklahoma | Oregon | Pensilvania | Rhode Island | Tenesi | Texas | Utah | Vermont | Virginia | Washington | Wisconsin | Wyoming | Yvate Karolina | Yvy Karolina
* "Kolumbia Táva"
 |
# Pi

Pi niko papay ijapyra'ỹva.
Ko papapy  **WIKINIUM\_MATH\_PH\_0**  (oje'e ha ikatu ojehai **Pi** ramo) ohechauka pe ombojojáva mba'e apu'a jerepy ha pe mbyterasaha (mombyrykue ohasáva mba'e apu'a apyteitépe). Pe ombojojávagui osẽ ko papapy ha araka'eve naiñambuéi. Ko papapy niko oñepyrũ upéicha 3.141592653589793... ha ndopái.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Pi** rehegua Commons.
# Kuã

Po ha Kuãnguéra.
**Kuã** ha'e yvypóra ha mymba okambúva ipo apýra. Yvypóra oguereko 10 kuãnguéra, 5 porehe. Peteĩ kuã oñandukatu pe jepoko andu ha mba'e ysaja.

* Kuãngusu: Kuã peteĩha ha guasuve, peteĩva ombohováiva umi kuã ambuéva ha oporopytyvõva ojejopy hag̃ua.
* Kuãmbo'e: Kuã mokõiha, ohechauka mba'ekuéra.
* Kuãmbyte: Oĩ po mbyte ha ijyvateve.
* Kuãirũgua: Oraha menda kuãirũ.
* Kuã'i: Kuã po yke paha ha imichĩvéva.
# Suméria

Mesopotámia Ymaguare tavakuéra.
**Suméria** ha'e peteĩ tetã ymaitéva Kuarahyresẽ Mbyteguápe, Mesopotámia ymaguare vorekue yvyvogua, ojejuhu va'ekue ñu guasúpe oĩva ysyry Éufrates ha Tigris mbytépe. Oje'e Suméria ha'eha pe peteĩha omopu'ã va'ekue tekoarandu teéva, upe he'ise tapichakuéra ojapo joa hekorã ha ijekupytyrã, tavarandu, jerovia ha teko me'ẽ rupive, ojapo haguéicha umíva Ehíto Ymaguare ha Índo avano'õ megua. Jepémo ndojeikuaa porãite ramo moõgui ou umi Sumeriagua, haimete opavave he'i ndaipytaguaiha hikuái, ijyvy teégui ou.

Suméria oñepyrũ amo ary 3500 Kirito mboyve ha oñemyasãi ysyry Éufrates ha Tigris rembe'ýre, yvy porãitéva oñemitỹ hag̃ua. Suméria arandupy herakuãite ojehaígui oipurúvo kuneira'ãnga - ohai hikuái ojopývo kapi'i ñay'ũre. Ojehechakuaa avei ojapo'ypyhague hikuái pe apajere, omoñepyrũhague omboja'o ára 24 aravópe, ha peteĩ aravo 60 aravo'ípe.

Umi kuatia ymaguarevéva oñe'ẽva Suméria rehegua ojekuaáva ko'ágã ojejuhu va'ekue umi táva Uruk ha Jemdet Nasr-pe ha ojehai va'ekue amo ary 3300 Kirito mboyve. Kuatiakuéra ojehai va'ekue ojeipurúvo kuneira'ãnga ojejapo amo ary 3000 Kirito mboyve.

Umi Sumeriagua oiko va'ekue táva-tetãme, tavakuéra oñesãmbyhýva pa'i térã mburuvichavete rupive, omoĩmba peve ichupekuéra tetã Akádia ipoguýpe. Peteĩ táva herakuãitéva Sumériape ha'e Ur.

## Mandu'apy
# Pirapire Ryru Hetatetãgua

Pirapire Ryru Hetatetãgua hóga guasu táva Washington D. C.-pe.
**Pirapire Ryru Hetatetãgua** (Ingleñe'ẽme, *International Monetary Fund* térã *IMF*) ha'e peteĩ tetãnguéra atyvete oñangarekóva viru rehe, Tetãnguéra Joaju (ONU) mba'éva, hóga guasu ojejuhu táva Washington D. C.-pe (Amérika Retãvorekuéra Joaju). Oñepyrũ ary 1944-pe, tuichaitépe oñemono'õ rire Harry Dexter White ha John Maynard Keynes remimo'ã, peteĩ atyguasúpe oikohápe 730 tapicha oúva 44 Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũvakuéra retãgui, oñemboguata hekópe ára 27 jasypakõi 1945 ojoajúvo 29 tetã ohekáva oñemyatyrõ jey hag̃ua viru remimono'õ opa rire Ñorairõ Guasu Mokõiha. Ary 1976 rire oñepyrũ ome'ẽ pirapire tetãnguérape oiporukaséva. Ko'ágã oĩ ko atýpe 190 tetã.

Pirapire Ryru Hetatetãgua hembiapokuéra niko ko'ãva:

* Oñangareko tetãnguéra rekóre ha oheka mba'e ikatu omoĩ tesaparápe tetãnguéra viru remimono'õ.
* Ombo'e tetãnguérape mba'éichapa ikatu omoporãve hekohápe viru remimono'õ.
* Oipytyvõ ome'ẽvo pirapire tetãnguérape oiporukaséva ani hag̃ua ojehecha hikuái jejopýpe.
* Oma'ẽ iporãpa umi pirapire opaichagua ñemoambue.
* Oheka toñemoporã hag̃ua ñemu sãso.

## Mandu'apy
# Porãngue

Tupão guasu Notre Dame (Parĩ), oñemopu'ã va'ekue gótiko rekópe.
Yvotyty táva Keukenhof okarusúpe.
Oikévo kuarahy peteĩ yrembe'ýpe, Tailándia.
**Porãngue** ha'e mba'e horýva ha jukýva ñanembovy'áva jahechávo térã ñañandúvo. Ko'ã mba'e apytépe ikatu oĩ tenda ñanembojurujáiva, osẽvo térã oikévo kuarahy, yvága pyharekuévo, yvypóra, mymba, ka'avo, tembiapoporã ha ambuéva. Porãngue ha'e temimo'ã ndaikatúiva japoko ha naipeteĩchaguái tapichakuérape guarã. Porãngue avei heko ijysajakuaa'ỹva ha ojoaju yvypóra reko rembiasakuére, oñehesa'ỹijóva upe arandupykuaaty rembikuaa hérava porãgua rekokuaa térã *estética*, jepémo ikatu jaikuaave chugui marandeko, avarekokuaaty ha avareko apytu'ũkuaaty rupive.

Ikatu jajuhu porãngue mba'ekuéra hekópe térã ysajápe, avei oku'évo térã ipu porãvo, jepémo sapy'ánte oĩ oje'éva iporãha mba'e hetereíva térã hyakuã porãitéva. Techapyrã, karai arandu Tomás de Aquino he'i porãngue ha'eha mba'e ombovy'áva ñande rechaha (*quae visa placet*).

Jaikuaárõ iporãpa térã naiporãipa peteĩ mba'e, jepivénte jahecha hekopetehápa térã hekojojaitépa ñambojojávo chupe ñande rekohapýre, umi mba'e iporãva ñandéve ikatu ñanembopy'aguapy, ñanembohory térã ñaneñanduporãuka. Oĩ he'íva porãngue naipeteĩchaguaiha ha upévare oje'e «ñande resáre oĩ iporãva». Jepémo, heta mba'e iporã opavavépe ha oĩ mba'e móda reheve ohóva ha ikatu ombovy'a heta tapichápe.

Techapyrã, mba'e iporãva heta tapichápe apytépe oĩ ko'ãva:

* Ijojáramo peteĩ mba'e añetetéva ha ha'anga. Techapyrã, oĩrõ omoha'angáva ha hembiapokue ojoguaporã mba'e omoha'anga va'ekue.
* Ijojáramo peteĩ mba'e rehecháva ha mba'éichapa nde reimo'ã hese. Techapyrã, reimo'ãrõ yvyramáta porã hovyũmba ha yvateite va'erã, yva henyhẽmba va'erã.
* Mba'éichapa ñaneñandukáva peteĩ mba'e: ñanembojurujái, ñanemopirĩmba, ñanembopy'aguapy. Techapyrã, oĩ purahéi ñanemopirĩva iporãitégui ñandéve.
* Ojejapo hekopetéramo peteĩ mba'e. Techapyrã, óga oñemopu'ã porãva ha ñanembojurujáiva jahechávo térã peteĩ mombe'upy ojehai porãva ñanembovy'áva ñamoñe'ẽvo.

## Mandu'apy
# Léi guasu

Tetãvorekuéra Joaju léi guasu ha'e léi guasu tujavéva tetãvorekuéra ombojoajúva ojeipurúva gueteri ko ára peve, ijypýpe oguereko mokõi vorekue ha'éva: tetã ñesãmbyhy ñemohenda ha tekoiterape ñemombe'u.
**Léi guasu** ha'e tetã (térã tetãvore) kuatia tee ohekome'ẽva ha omombe'úva mba'éichapa omba'apo va'erã tetã sãmbyhyha. Omombe'u mba'éichapa ojeporavo va'erã tetã ruvichakuéra ha mboy árapa opyta hag̃ua omba'apóvo hetãme guarã, mba'éichapa ojejapo va'erã léi ha tembiapoukapy pyahu ha oñemoambue térã oñemboguete va'erã léi oĩmava. Ko kuatiápe jepivénte oĩ avei mávapa ikatu ovota ha mba'épa umi tekoiterape.

Léi guasu rupive avei ojeikuaa va'erã mba'épa tetã ñesãmbyhy rembiapo ha moõitépa ohupyty ipu'aka, omoheñóivo umi tetã remimoĩmbyre ha'éva Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje ha Tetã Tekojoja Ruvicha. Oĩrõ tetã ndoguatáiva iléi guasúre térã iléi guasu kangyite ha nohekome'ẽ porãi, ikatu ja'e oisãmbyhyha hatãme térã mbaretépe, oiméne oñemomba'e hese kapaju rekuái térã oisãmbyhýva peteĩme.

Léi guasu rupive ikatu oiko peteĩ joaty, ha'éva tetãvorekuéra oñembojoajúvo peteĩ tetãme. Oĩ léi guasu opaichagua, umi ipukuitéva omombe'upáva tetã ñesãmbyhy ha tekoiterape rehegua, Índia, Paraguái ha Brasil mba'éva techapyrã, umi mbykymíva omohendávante tetã reko, Tetãvorekuéra Joaju mba'éva techapyrã, umi ndaipóriva peteĩ kuatiápe añónte, Tavetã Joaju mba'éva techapyrã, umi léi guasu ikuave'ẽmbýreva, oikóva oĩrõ mburuvichavete ome'ẽva léi guasu tetãyguakuérape, ha ambuéva.

## Ehecha avei

* Paraguái léi guasu

## Mandu'apy
# Otaku

Otaku kuña ojapóvo *cosplay*
Otaku (おたく, オタク, ヲタク) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeiporúva Hapõ ha ambue tetãme oñembohéra hag̃ua peteĩ kuña térã kuimba’épe iñakãrakúva anime térã mángare.

## Mandu’apykuéra
# Sake

**Sake** (酒?) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeipurúva Európa ha Amérikape oñembohéra hag̃ua peteĩ jey’urã oporomonga’úvape herakuãva Hapõme, ojejapóva arro haguinógui.

Sake kaguakakuéra.
Hapõme, opa jey’urã oporomonga’úvape oje’e sake.

## Mandu’apykuéra
# Parapyte Péysia pegua

The Arabian Gulf
The Arabian G
**The Persian Gulf** ha'e peteĩ parapyte guasu paraguasu Índiko pegua. Yguasu ndahypýiva, amo 30 metro ohupyty, ojejuhúva tetã Irã ha upe Arávia Yvyapy mbytépe. Ijapekue hína amo 251 000 km².

Ko parapyte oñembojoaju yguasu Arávia pegua rehe upe ypo'i Ormuz rupive ha parapyte Omã pegua rupive.

Parapyte Péysia pegua hembe'ýre oiko tetã Irã, Iráke, Kuáite, Aravia Saudíta, Varéĩ, Katára, Aravia Emiryvy Joaju ha Omã.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Parapyte Péysia pegua** rehegua Commons.
# Faraõ

Faraõ Tutangamõ hova ra'anga.
**Faraõ** niko ojeheroháicha Ehíto Ymaguare mburuvichavete. Ehíto Ymaguare retãyguakuéra he'i faraõ peteĩha ha'e akue Narmer, ha'e oisãmbyhy va'ekue hesekuéra amo ary 3150 Kirito mboyvépe. Faraõ pahague niko Cleopatra, ijypykuéva Gyrésia Ymaguare pegua, oisãmbyhy ary 51 guive 30 peve Kirito mboyve.

Ehíto Ymaguare retãyguakuéra oimo'ã imburuvichavete niko Tupã ra'y ha omomba'eguasu chupe omano rire, omopu'ã hikuái óga guasu pirámide oiko hag̃ua ityvýicha.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Faraõ** rehegua Commons.