Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ypaꞌũ Salomõnguéra

| Ypaꞌũ Salomõnguéra Solomon Islands |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Poyvi |  Ha'erã'i
 |

 |
|
Tetã ñe'ẽ akã: *To Lead is to Serve* (Ingreñeꞌẽme; «Jeiko ruvicháicha hína jeiko tembiguáirõ katu») |
|
Tetã Momorãhéi: *God Save Our Solomon Islands* (Ingreñeꞌẽme: Toipysyrõ Tupa ore Ypa'ũ Salomõnguérare) |
|  |
| Tavusu (ha táva tuichavéva) |
Honiara |
| Ñe'ẽnguéra |
Ingreñeꞌẽ1 |
| Tetãygua réra |
Salomõgua |
| Tekuái reko |
Porokuái peteĩme léi guasúre |
| Mburuvichavete Sambyhyhára pavẽ Sãmbyhyhára peteĩha |
Kárlo III-ha Sir David Vunagi Jeremiah Manele |
| Sãso Ojeikuaauka  • Oñemoañete |
Tavetã Joaju pegua 7 jasypokõi 1978 7 jasypokõi 1978 |
| Yvy apekue |
Ñemoĩha 152.º |
|  • Opaite |
28450 km² |
|  • Y (%) |
3,2 |
| Tembe'y |
n/d km |
| Y rembe'y |
n/d km |
| Yvyty yvatevéva |
Monte Balbi |
| Ava hetakue |
Ñemoĩha 162.º |
|  • Estimación |
642000 hab. (2015) |
|  • Hetakue |
552438 hab. (2006) |
|  • Typy'ũ (est.) |
22.57 hab./km² |
| PIB (PPA) |
Ñemoĩha 180.º |
|  • Opaite (2011) |
US$ 1725 sua |
|  • Per cápita |
US$ 3191 |
| PIB (nominal) |
Ñemoĩha 175.º |
|  • Opaite (2011) |
US$ 840 sua |
|  • Per cápita |
US$ 1553 |
| IDH (2015) |  0,515 (156.º) – **Ivai** |
| Viru |
Ypaꞌũ Salomõnguéra dólar (SBD) |
| Ára |
UTC+11 |
| ISO Jehero |
090 / SLB / SB |
| Tetã renda tee Ñandutíme | `.sb` |
| Tetã pumbyry papapy | `+677` |
| Tetã puhoe papapy | `H4A-H4Z` |
|

AtyveteONU, Tetãnguéra Ñembojoaju, Paraguasu Pyꞌaguapy Ypaꞌũngéra Fóro (PIF)
 |
| **Opaite Tetã Yvýgui** |
|  |
| [editar datos en Wikidata] |

**Ypaꞌũ Salomõnguéra** (Ingreñeꞌẽme: *Solomon Islands*) haꞌe peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue oĩva heta ypaꞌũme Oseaníape. Ko tetã oĩ Tetãnguéra Ñembojoaju. Ypaꞌũ Salomõnguéra ijyvy apekue haꞌe amo 990 ypaꞌũ oñemoha mokõi ypaꞌũaty rupive: ypaꞌũaty héra haꞌetéva, ojejuhúva Papúa Gynéa Pyahu retãgui ñemby kuarahyresẽ gotyo, ha Ypaꞌũ Santa Cruz-kuéra, ojejuhúva Vanuátu retãgui yvate gotyo. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype haꞌe hína Honiara, ojejuhúva upe ypaꞌũ Guadalcanal.

## Manduꞌapy

## Joajuha okapeguándi

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Ypaꞌũ Salomõnguéra** rehegua Commons.
* Departamento del Primer Ministro y Gabinete (Ingreñe'ẽme)
* Departamento de Comercio, Industrias y Empleo (Ingreñe'ẽme)

|  |
| --- |
| **Auhtrália ha Oseanía** |
|
Auhtrália | Fíji | Kiriváti | Mikronésia | Náuru | Paláu | Papúa Gynéa Pyahu | Samóa | Selánda Pyahu | Tónga | Tuválu | Vanuátu | Ypaꞌũ Marshall-kuéra | Ypaꞌũ Salomõnguéra |
# Fíji

| Tavakuairetã Fíji |
| --- |
|
{{{nombre\_común}}} |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Poyvi |  Ha'erã'i
 |

 |
|
Tetã ñe'ẽ akã: *Rerevaka na Kalou ka Doka na Tui* (Fíji ñe'ẽme: «Kyhyje Tupãme ha ñemomba'eguasu Mburuvichavetépe») |
|
Tetã Momorãhéi: *God Bless Fiji* (Ingleñe'ẽme: «Tupã tovasa Fíjipe» *Nerehendúirõ* |
|  |
| Tavusu |
Suva |
| Táva tuichavéva |
Nasinu |
| Ñe'ẽ tee |
Ingleñe'ẽ, Fíji ñe'ẽ ha Indoetã ñe'ẽ |
| Tetãygua réra |
fíjigua |
| Tekuái reko |
Tavakuairetã amandajerapépe |
|  • Tendota |
Wiliame Katonivere |
|  • Sãmbyhyhára peteĩha |
Sitiveni Rabuka |
| Tetã Amandaje |
Parlamento de Fiyi |
| Sãso  • Tetã ambuéva ipoguýpe  • Gólpe ha Tavakuairetã |
Tavetã Joaju pegua 10 jasypa ary 1970 6 jasypa ary 1987 |
| Yvy apekue |
Ñemoĩha 156.º |
|  • Opaite |
18 274 km² |
|  • Y (%) |
0  |
| Tembe'y |
0  |
| Y rembe'y |
1 129  |
| Yvyty yvatevéva |
Monte Tomanivi |
| Ava hetakue |
Ñemoĩha 161.º |
|  • Hetakue |
909 389 hab. (2015) |
|  • Typy'ũ |
46,4 hab./km²\* |
| PIB (PPA) |
Ñemoĩha 156.º |
|  • Opaite (2017) |
US$ 8.798 sua |
|  • Per cápita |
US$ 9.777 |
| PIB (nominal) |
Ñemoĩha 152.º |
|  • Opaite (2017) |
US$ 4.869 sua |
|  • Per cápita |
US$ 5.411 |
| IDH (2015) |  0,736 (91.º) – **Iporã** |
| Viru |
Dólar Fíji pegua (FJD) |
| Ára |
UTC + 12 |
|  • Arahakúpe |
UTC + 12 |
| ISO Jehero |
242 / FJI / FJ |
| Tetã renda tee Ñandutíme | `.fj` |
| Tetã pumbyry papapy | `+679` |
| Tetã puhoe papapy | `3DN-3DZ` |
| COI Jehero |
FIJ |
|

AtyveteONU, OMC., PIF
 |
| **Opaite Tetã Yvýgui** |
| [editar datos en Wikidata] |

**Fíji**, héra tee hína **Tavakuairetã Fíji** (ingleñe'ẽme: *Republic of Fiji*, Fíji ñe'ẽme: *Matanitu Tugalala o Viti*, Indoetã ñe'ẽme: फ़िजी गणराज्य *Fijī Gaṇarājya*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oiko ypa'ũnguéra Oseaníape upe paraguasu Py'aguapýpe ha oporokuái tavakuairetãicha amandajerapépe.

Fíji ypa'ũnguéra ndorekói tetã ijeréva yvýre. Ijerére ojejuhu y rupi Autarália, Selánda Pyahu, Pápua Gynéa Pyahu, Kalendónia Pyahu, Samóa, Tuválu ha Ypa'ũnguéra Salomõ. Fíji retã apekue hína 18 274 *kilómetro cuadrado*, upévare ha'e es el tetã michĩvéva 156ha, ha ha'e tetã 161ha ava hetakuére orekóvo ipype ary 2015-pe amo 909.389 tetãyguakuéra. Itavusu ha'e táva Suva (85.345 tavayguakuéra), hákatu itáva orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e Nasinu (89.522 tavayguakuéra).

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Fíji** rehegua Commons.

|  |
| --- |
| **Auhtrália ha Oseanía** |
|
Auhtrália | Fíji | Kiriváti | Mikronésia | Náuru | Paláu | Papúa Gynéa Pyahu | Samóa | Selánda Pyahu | Tónga | Tuválu | Vanuátu | Ypaꞌũ Marshall-kuéra | Ypaꞌũ Salomõnguéra |
# Tónga

| Tónga mburuvi *Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga* *Kingdom of Tonga* |
| --- |
|
Tónga |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Poyvi |  Ha'erã'i
 |

 |
|
Tetã ñe'ẽ akã: *Ko e Otua mo Tonga ko hoku tofi'a* (Tónga ñe'ẽ: «Tupã ha Tónga niko che rembirejakue») |
|
Tetã Momorãhéi: *Koe Fasi Oe Tu'i Oe Otu Tonga* (Tónga ñe'ẽ: «Tónga ypa'ũnguéra Ruvicha Purahéi»)  |
|  |
| Tavusu (ha táva tuichavéva) |
Nukualofa |
| Ñe'ẽnguéra |
Tónga ñe'ẽ ha ingleñe'ẽ |
| Tetãygua réra |
Tongano, tongana |
| Tekuái reko |
Oporokuái peteĩme amandajére |
|  • Rey |
Tupou VI |
|  • Primer ministro |
Pōhiva Tu'i'onetoa |
| Tetã Amandaje |
Asamblea Legislativa de Tonga |
| Sãso  • Arange |
Tavetã Joaju pegua 4 jasypoteĩ ary 1970 |
| Yvy apekue |
Ñemoĩha 186.º |
|  • Opaite |
747 km² |
|  • Y (%) |
4 % |
| Tembe'y |
0 km  |
| Y rembe'y |
419 km  |
| Yvyty yvatevéva |
Kao |
| Ava hetakue |
Ñemoĩha 197.º |
|  • Hetakue |
100651 hab. (2016) |
|  • Typy'ũ |
139 hab./km² |
| PIB (PPA) |
Ñemoĩha 179.º |
|  • Opaite (2012) |
US$ 788 sua |
|  • Per cápita |
US$ 7600 |
| PIB (nominal) |
Ñemoĩha 185.º |
|  • Opaite (2012) |
US$ 321 sua |
|  • Per cápita |
US$ 3098 |
| IDH (2017) |  0,726 (98.º) – **Iporã** |
| Viru |
Pa'anga (TOP) |
| Ára |
UTC+13 |
|  • Arahakúpe |
UTC+13 |
| ISO Jehero |
776 / TON / TO |
| Tetã renda tee Ñandutíme | `.to` |
| Tetã pumbyry papapy | `+676` |
| Tetã puhoe papapy | `A3A-A3Z` |
| COI Jehero |
TGA |
|

AtyveteMancomunidad de Naciones, ONU, PIF, OMC
 |
| **Opaite Tetã Yvýgui** |
| [editar datos en Wikidata] |

**Tónga**, héra tee hína **Tónga Mburuvi**, (Tónga ñe'ẽme: *Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga*; ingleñe'ẽme: *Kingdom of Tonga*) ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva Oseaníape, ojejuhúva ypa'ũ aty Polinésiape ha heko rekuái oporokuái peteĩme amandajére. Ijapekue yguasúpe rupive oñemohembe'y yvate gotyo upe Hyãsia retãvore hérava Wallis ha Futuna ha Samóa retã; yvate kuarahyresẽ ngotyo Samóa Amérika pegua; kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Niue ha ypa'ũnguéra Cook, oĩva Selánda Pyahu poguýpe; ha kuarahyreike gotyo Fíji retã ojejuhu. Ñemby gotyo, ypa'ũnguéra hi'aguĩvéva ha'e niko ypa'ũnguéra Kermadec, Selánda Pyahu ipoguýpe. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ha'e Nukualofa.

Ijyvy apekue niko 747 km², upéicha Tónga niko tetã tuichavéva 186ha opa umi tetã ambuéva apytépe. Amo 177 ypa'ũ ha'e niko ko tetã yvy apekue, umívagui 36 ypa'ũme añónte ojehecha oĩ tapichakuéra rekoha. Ko mburuvípe oikove amo 100 000 tetãygua. Tónga retãyguakuéra hetakue tuichavéva ijerovia Hesu rapére ha iñe'ẽ ingleñe'ẽ ha Tónga ñe'ẽ.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Tónga** rehegua Commons.
* El Reino de Tonga Photo-Banco (ingleñe'ẽme)
# Vangúve

| Vangúve  *Vancouver*  |
| --- |
|  |
|  *Vangúve* |
| Tetã |  Kanatã |
| Tetãvore | Kolumbia Vyretañagua |
| Avaitakue | 603.502 ava |
| Aperaꞌã | 114,97 km² |
| ISO |  |
| Yvatekue | 0-152 m |
| Koordinasiõ |  |

**Vangúve** (ingyaterrañe'ẽme: Vancouver) ha'e peteĩ táva oĩva Kolumbia Vyretañagua, Kanatã retã yhembe'y paraguasu Py'aguapýpe. Oreko ipype 603.502 tavayguakuéra ary 2011-pe, oñe'ẽ ingyaterrañe'ẽ.

Ary 2010-pe ojejapo pe Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe ku távape ha táva Whistler, Vangúve hi'aguĩ.
# San Francisco (California)

Ko táva rendakuéra herakuãvéva.
**San Francisco** ha'e peteĩ táva tetãvore Kalifórnia-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe irundyha hetavéva tapicha orekóva California retãvorépe, oguereko 884.382tavayguakuéra (ary 2010).

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **San Francisco** rehegua Commons.
# Unesco

Unesco Poyvi
**Unesco** (ingleñe'ẽme: **United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization**, ha karaiñe'ẽme:**Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura**) (UNESCO) ha'e Tetãnguéra Joaju atyvete oñemoheñoiva'ekue 16 jasypateĩ ary 1945-pe, ombohape hag̃ua pytyvõ tetãnguéra apytépe yvy tuichakue javeve tekombo'e, kuaaty, tembikuaa arandu ha momarandúpe. UNESCO hína peteĩ pa'ũ heñoihápe apytu'ũroky opaichagua; avei oheka tape omog̃uahẽvo peteĩ ñe'ẽme tetãnguérape teko porãrã ko'ág̃a rupiguáre.

Unesco ombyaty avei marandu opaichagua ha ombohasa opárupi ohechauka ojekuaave, upéichante avei oipytyvõ tetãnguéra omopyenda ha omboha'evévo hetãyguakuéra. Ary 2017-pe oreko 195 tetãnguéra ipype.

## Mandu'apy

## Ehecha avei

* Tembiejakue Yvypóra reko pegua

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Unesco** rehegua Commons.
* Unesco renda tee Internet-pe
* Bioética en la Unesco
# Ysajarekokuaa

Tembiporukuéra ysajarekokuaa ñemoarandúpe guarã.
**Ysajarekokuaa** ha'e pe papapykuaa vore ohesa'ỹijóva mba'ekuéra tuichakue, ysaja ha moõitépa oñemohenda hikuái apejojápe térã pa'ũme. Pe ysajarekokuaa ojejapóva apejoja ári ikatu jaipuru jaikuaa hag̃ua mbovýpa oha'ã mba'ekuéra apekue ha ijerekue, pe ysajarekokuaa ojejapóva pa'ũme rupive ikatu jaikuaa mbovýpa mba'ekuéra tuichakue, mbovy mba'épa oikekuaa peteĩ mba'e ambuévape. Upéicha, ko tembikuaaty mba'e tenondeguáva ñemoarandúpe, tuichaitépe ko'ãva tembikuaatýpe: mba'erekokuaa, mekánika, jogapokuaa, yvyapekuaa ha mbyjakuaa.

## Mandua'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Ysajarekokuaa** rehegua Commons.
# Pitágora remimoañeterã

**Pitágora remimoañeterã**
Oñembojoapývo umi mokõi irundykejoja hendaha oĩva umi katéto rehe (*a* ha *b*) ojapóta irundykejoja hendaha oĩva ipotenúsa rehe (*c*).
**Pitágora remimoañeterã** térã **Pitágora teoréma** ha'e mba'e omombe'úva ykekuéra rehegua takambyapy ijykejojávape.

Peteĩ umi takambyapy ijykejojáva hakamby akóinte ha'éta 90° (porundypa kokatu). Ko takamby ha'e upe "takamby ijykejojáva". Umi mokõi yke ojoykéva upe "takamby ijykejojávare" ojehero katéto ha upe yke ambuéva oñembohéra ipotenúsa. Ko ipotenúsa ha'e yke oĩ takamby ijykejojáva hovái ha akóinte ipukuve.

Pitágora remimoañeterã he'i jaikuaasérõ mbovýpa irundykejoja hendaha oĩva ipotenúsa ári, ñambojoapy va'erã umi mokõi irundykejoja hendaha oĩva katéto ári. Upéicha, oje'érõ katéto pukukue ha'e *a* ha *b*, ha ipotenúsa pukukue ha'e *c*, upéarõ:

>
>  WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
>
>
>

Ha upe guive oñenohẽ ko'ãva:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  WIKINIUM\_MATH\_PH\_2  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_4  |  WIKINIUM\_MATH\_PH\_6  |

## Mandu'apy
# Mborevi Rape

Mborevi Rape
**Mborevi Rape** hérava avei **Tapekue** (Karaiñe'ẽ: *Vía Láctea*) ha'e ñande mbyjaraity oĩhápe ñande Kuarahy, ñande Yvy ha ambue yvorakuéra, oĩ avei hetaiterei mbyja apesã. Mborevi Rape niko mbyjaraity tuichavéva mokõiha arapýpe, Andrómeda mbyjaraity ituichave añónte.

Mborevi Rape ra'ãnga guasu.
## Mandu'a
# Mbyjakuaa Joaju Tetã Apytepegua

Mbyjakuaa Joaju Tetã Apytepegua|  |
| --- |
| Herateete | *International Astronomical Union* |
| Herambyky | MJTA, IAU, UAI |
| Heko | Tembikuaaty Aty Tetã Apytepegua |
| Ro'y oñepyruhague | 1919 |
| Hekoha | Pari, Hyãsia |
| Tetãnguéra | 85-rupi |
| Mburuvichaguasu | Willy Benz |
| Kuatia webpegua | www.iau.org |

**Mbyjakuaa Joaju Tetã Apytepegua** (**MJTA**, Inglatérra ñe'ẽme: **IAU**; Fráncia ñe'ẽme: **UAI**) ha’e peteĩ aty noĩriva tetã poguýpe (ANTP) omongu'eséva mbyjakuaa opa mba’épe: oñemba'ereka, oñeñe'ẽ ha ojeporombo'ehaguã mbyjakuaárehe ha oñemoporãvehaguã mbyjakuaa opa Yvýrupi. Oñemoñepyrũ ára 28 jasy po peteĩ 1919-pe, Brusélas, Bélgicape. Ko ãga katu oĩ Parĩ, Hyãsiape.

## MJTA-gua

MJTA-guápe oike atykuéra oĩva 82 tetãme (hérava tetã MJTA-gua).
Ára 1 jasy po irundy 2019-pe, MJTA-guápe oike 13.701 tapicha. Omba'apo hikuái mbyjakuaápe ha oĩ 102 tetãme opaite Yvýpe; umívagui 81,7% kuimba'e ha 18,3% kuña.

## Ojeleeva'ekue

## Joaju okagotyogua

* Kuatiateete webpegua
* XXVIth General Assembly 2006
* XXVIIth General Assembly 2009
* XXVIIIth General Assembly 2012 Oñemoingeva'ekue 28 jasy po 2019-pe *Wayback Machine*-pe
* XXIXth General Assembly 2015
* XXXth General Assembly 2018
* XXXIst General Assembly 2022
* XXXIIst General Assembly 2024
# Mbokapĩ

Mbokapĩ M1903 Springfield saro'y XX iñepyrũ pegua.
**Mbokapĩ** (karaiñeꞌẽme: *fusil*) ha'e peteĩ mboka, ikañõmi mbuku, ijejapiha ikatu oho mombyryete ha imbarete. Ojejapo oñorairõ hag̃ua, saro'y XVII guive ha'e mboka ojeipuruvéva ñorairõhára atýpe ha milíko mba'e atýpe, ojeipuruha oporoñongatu téra oporojuka hag̃ua.

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Mbokapĩ** rehegua Commons.
* Evolución del sistema de disparo hasta el sistema de percusión
* Fusiles de pedernal
# Ñorairõ Ro'y Pyahu

Mapa ojuhúva umi mbohapy superpotencia hipotética Ñorairõ Ro'y Pyahu: Amérika Retãvorekuéra Joaju, Rrúsia ha China.
**Ñorairõ Ro'y Pyahu**, **Ñorairõ Ro'y Mokõiha** térã **Ñorairõ Ro'y 2.0** (Ingleñe'ẽme: New Cold War terã Cold War II, Cold War Redux, Cold War 2.0, Second Cold War; Rrusiañe'ẽme: Вторая холодная война; Chinañe'ẽme: 第二次冷战) ha'e umi ñe'ẽ ojeipurúva ―ikatu haguã oñemomandu'a pe Ñorairõ Ro'y 1947 guive 1991 meve― ohechauka haguã umi ñorairõ jokuaikuaápe, ñesãmbyhy remimo'ãme, maranduha, avano'õme ha ñorairõme oikóva sa'ary XXI jave, kóva omohu'ã kuri pe ára pukukue ojeheróva "Ñorairõ Ro'y rire". Ko jehechapyrãgui ojehecha umi tetãnguéra imbaretéva oñembohováirõ; peteĩ ha'e Yvy vorekue Kuarahyreikegua ha OTAN (Amérika Retãvorekuéra Joaju ha Tavetã Joaju poguýpe, ape Európa Joaju ndojapoi mba'eve), umi ombohováivape Yvy vorekue Kuarahyresẽyguáre, Chína ha Rrúsia poguýpe.
# Ysyry Índo

Ysyry Índo táva Skardu-pe.
**Ysyry Índo** ha'e niko peteĩ ysyry puku Ásiape oĩva, oñepyrũ Chína Tetarã Retã ipehẽngue kuarahyreikeguápe, ohasa Índia ipehẽngue yvateguáre ha upéi osyry Pakitã retã mbytére osẽ meve para Áravepe, paraguasu Índiko. Ko ysyry rembe'ýpe ojehecha akue Índo avano'õ ñepyrũ (tekovekuéra oiko va'ekue 3300 Kirito mboyve guive 1300 Kirito rire peve ysyry Índo jerekuévo), upéicha avei ko ysyry ome'ẽ Índia retã herarã heta ñe'ẽme. Ysyry Índo pukukue ohupyty hína amo 3.180 km, upéicha niko pe ysyry ipukuvéva 21ha opa Yvýgui.

## Mandu'apy

## Ehecha avei

* Ysyrykuéra rysýi pukukuére
# James Cook

| James Cook |
| --- |
|  |
| Mba'érepa omano |
herida por arma blanca |
| Hetã |
Reino de Gran Bretaña |
| Hembiapo |
explorador, cartógrafo, oficial naval, marino, botánico y descubridor |
| Omendáva |
Elizabeth Cook |
| Taýra |
James, Nathaniel, Elizabeth, Joseph, George, Hugh |
| Jopói |
miembro de la Royal Society, Medalla Copley y Person of National Historic Significance |
| [editar datos en Wikidata] |

**James Cook** (Ingyatérra, 7 jasypateĩ 1728 - Haguáii, 14 jasykõi 1779) ha'e akue peteĩ ygarata sãmbyhyhára, yvyra'anga apohára ha kapitã *Royal Navy* pegua (ygarataty ñorairõha Tavetã Joaju pegua). Cook ojapo yvyra'anga oĩmbaitéva ojehechahápe pe ypa'ũ Terranova oho mboyve mbohapy jey paraguasu Py'aguapýpe, upe aja oiko ichugui pe Europagua ohecha raẽ Autarália rembe'y kuarahyresẽygua ha ypa'ũnguéra Haguáii, upe aja avei ojere raẽ ygarupápe Selánda Pyahu rehe.

Cook imitãrusu aja oike ygarata oñemúva atýpe ha upéi oho omba'apo Tavetã Joaju ygarataty ñorairõhápe 1755 jave. Oikokuévo pe Pokõi Ary Ñorairõ (1756-1763), ha'e omoha'anga kuatiápe ysyry San Lorenzo ñesẽha tuichakue, ku hembiapokue rupive imburuvichakuéra ohechakuaa ichupe. Upévare ary 1766 jave oñeme'ẽ ichupe oisãmbyhy hag̃ua pe ygarata hérava *HMB Endeavour* ha upéicha oho raẽ paraguasu Py'aguapýpe.

Ohasa aja paraguasu Py'aguapy rupive, Cook oguahẽ tenda araka'eve ni peteĩ Europagua ambuéva ndohupytyihápe, omoha'anga porãite kuatiápe Selánda Pyahu ha Haguáii yvy, upe peve ndaijojahái hembiapokue. Ombohéra ohokuévo yvykuéra ha ypa'ũ héra ndojeikuaáiva. Upe rupi ojehechakuaa Cook ikatupyryiteha ygarata ñesãmbyhýpe ha yvyra'anga apópe, ipy'aguasuiteha ha iñaranduha oisãmbyhykuaágui iñirũnguéra jehasa'asýre paraguasúpe.

Cook omano 1779 jave, ohokuévo mbohapy jeýpe paraguasu Py'aguapýpe, ojejuka ichupe ondyrykuévo peteĩ Haguáii ypa'ũre, oñemomba'eségui pe ypa'ũ mburuvichavete rehe, Kalaniʻōpuʻu, peteĩ yga'i imba'éva oĩgui upe ypa'ũme. Hembiejakue ituichaite ha heta oipytyvõ tembikuaatýpe ha yvyapekuaápe.

## Mandu'apy