Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tekombo'e

Mitãnguéra ha imbo'ehára.
**Tekombo'e** hína oiko tapichakuéra oñemoarandúvo ha oñembokatupyrývo tembikuaa ha mbo'eha rupive. Tekombo'e rupive oñembohasa tapichakuérape tembikuaa yvóra, tekove térã peteĩ tetã rehegua, upéicha tapichakuéra oikuaave ha ikatu oipuru porãve imba'ekuaarã.

Túva ha sy ikatu ohekombo'e iñemoñarekuérape hogaitépe, ohechaukávo ichupekuéra mba'éichapa iñakãporã va'erã, mba'épa ivaíva ha heta mba'e tekoporã rehegua. Mbo'ehára omoarandu hemimbo'ekuérape peteĩ mbo'ehaópe, upépe ombokatupyry ha oipytyvõ ichupekuéra oipuru porã hag̃ua hikuái tembikuaaty opaichagua.

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Tekombo'e** rehegua Commons.
# Mitã tekoiterape

**Mitã tekoiterape**

Ára 20 jasypateĩ ary 1959-pe, 78 tetã oĩva Tetãita Joajúpe omboaje hikuái Mitã tekoiterape ñe'ẽme'ẽ ha'éva avei tetãita rembiecharã ha oñemopyendáva Ginebra ñe'ẽme'ẽ Mitã Tekoiterape rehegua, oñemboajeva'ekue ára 28 jasykõi ary 1924-pe. Ára 20 jasypateĩ ary 1989-pe, Tetãita Joaju omboaje Tetãita Ñe'ẽme'ẽ Mitã Tekoiterape rehegua, oguerekóva 54 akytã.

Mitã rekoiterape ñe'ẽme'ẽ ary 1959 guare niko he'i mitã ha'eha “yvypóra ikatúva oje'apokatu hetépe, iñapytu'ũme, hekohápe, hekopýpe ha hekopytúpe, tekosãso ha tekorechapyrãme”.

Umi 10 akytã oĩva ipype ojeko ko'ã tekoiterapére:

1. Tekoiterape oporomborekojojáva, omboyke'ỹva avavépe ipiresa'y, ijeroviakatu, iñe'ẽ, hetã, imeña ha hemiandu polítika reheguáre.
2. Tekoiterape oñangarekoporãva mitã mongakuaáre: hete, iñapytu'ũ ha hapicha apytépe.
3. Tekoiterape orekóvo peteĩ téra ha peteĩ tetã hi'arareñói guive.
4. Tekoiterape akóinte oguereko hag̃ua hi'upyrã ha pohãnohára ñangarekokatu oikotevẽ jave.
5. Tekoiterape ohupytývo tekombo'e ha ñeñangareko porã tohupyty mitã iñapytu'ũ térã hete marãvape.
6. Tekoiterape ohupyty hag̃ua túva, sy ha hapichakuéra ñembojerovia ha mborayhu.
7. Tekoiterape oñembosarái hag̃ua ha ija hag̃ua tekombo'e ojehepyme'ẽ'ỹvape.
8. Tekoiterape oĩ hag̃ua tenondépe oĩ jave pytyvõ taha'e ha'ehápe.
9. Tekoiterape oñeñangareko hag̃ua hese anítei ho'a jehejarei, teko ñaña ha tembiguái rekópe.
10. Tekoiterape okakuaávo ñeikûmbyrekópe, gueropu'akareko, tekoayhu tetã apytépe ha joyke'yreko opavavéndi.

## Joaju

* Rehechasérõ MITÃ MBORIAHU, ehesakutu ko'ápe
* Remoñe’ẽsérõ “Míralo bien” ehesakutu ko’ápe

## \*\*\*

* Ohai: David Galeano Olivera
# San Diego (California)

Ko táva rendakuéra herakuãvéva.
**San Diego** ha'e peteĩ táva tetãvore Kalifórnia-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe mokõiha hetavéva tapicha orekóva California retãvorépe, oguereko 1.394.928 tavayguakuéra (ary 2010).

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **San Diego** rehegua Commons.
# Kolumbia Vyretañagua

Kolumbia Vyretañagua ipoyvi
Táva Vancouver
**Kolumbia Vyretañagua** (ingyaterrañe'ẽme: *British Columbia*; hyãsiañe'ẽme: *Colombie-Britannique*), ha'e tetãvore opytáva kuarahyreike gotyo Kanatã retãme, paraguasu Py'aguapy yhembe'ýpe. Itavusu ha'e táva Victoria, oĩva ñemby kuarahyresẽ gotyo Ypa'ũ Vancouver-pe. Itáva tuichavéva ha tenondegua ha'e táva Vancouver, ijerére ha ipype oguereko haimete 2.000.000 tavayguakuéra.

Kolumbia Vyretañagua ijerére ojejuhu yvate gotyo tetãvore Alaska Tetã peteĩ reko Amérikagua-pegua, tetãvore Yukón ha Tenda Yvatekuarahyreikégua avei, ojejuhu kuarahyresẽ gotyo tetãvore Alberta ha ñemby gotyo Tetã peteĩ reko Amérikagua (tetãvorenguéra Washington, Idaho ha Montana).
# Avapaje

Avapaje urarina
**Avapaje** (karaiñeꞌẽme: *Chamán*) ha'e peteĩ ava oñemomarandu jarýindive, ojeroviáva oñemongetakuaaha tupãnguérare.

## Avapaje henói

Yno’õvu jarýi ymaiteveguare
Yvyra heko’apyra’ỹvagui
Ha ita ypykueguare
Yno’õ ha ysyry jarýi
Peme’ẽmo oréve penembaretekue!
Guarini manombyre angue
Jaguaru ha guasu angue
Pa’i ha Avapaje angue
Peme’ẽmo oréve penembaretekue!
*Wolfsblood - Shaman's Call*
# Gyranáta

| Gyranáta |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Poyvi |  Ha'erã'i
 |

 |
|
Tetã ñe'ẽ akã: *Ever conscious of God we aspire, build and advance as one people* |
|
Tetã Momorãhéi: *Hail Grenada* (ingleñe'ẽme: «Toñemomba'eguasu, Gyranáta!») *Nerehendúirõ* |
|  |
| Tavusu (ha táva tuichavéva) |
Saint George |
| Ñe'ẽnguéra |
Ingleñe'ẽ |
| Tetãygua réra |
Granadino, -a |
| Tekuái reko |
Porokuái peteĩme amandaje guasu rupive |
| Mburuvichavete Sãmbyhyhára guasu Sãmbyhyhára peteĩha |
Isabel II Cécile La Grenade Keith Mitchell |
| Tetã Amandaje |
Parlamento de Granada |
| Sãso  • Tetã hekosãsóva  • Ipoguýpe  • Tetã *socialista*  • Ñembopyahu |
Tavetã Joaju pegua 3 jasyapy ary 1967 7 jasykõi ary 1974 13 jasyapy ary 1979 4 jasypakõi ary 1984 |
| Yvy apekue |
Ñemoĩha 210.º |
|  • Opaite |
344 km² |
|  • Y (%) |
1,6% |
| Tembe'y |
0 km |
| Y rembe'y |
121 km |
| Yvyty yvatevéva |
Monte Saint Catherine |
| Ava hetakue |
Ñemoĩha 181.º |
|  • Hetakue |
109.590 hab. (2013) |
|  • Typy'ũ |
259 hab./km²\* |
| PIB (PPA) |
Ñemoĩha 169.º |
|  • Opaite (2016) |
US$ 1.457 sua |
|  • Per cápita |
US$ 13.599 |
| IDH (2015) |  0,754 (79.º) – **Iporã** |
| Viru |
Dólar Caribe-Este (EC$, `XCD`) |
| Ára |
UTC-4 |
|  • Arahakúpe |
UTC-4 |
| Tetã renda tee Ñandutíme | `.gd` |
| Tetã pumbyry papapy | `+1-473` |
| COI Jehero |
GRN |
|

AtyveteONU, Mancomunidad de Naciones, OEA, CARICOM, ALBA, OECS, AEC.
 |
| **Opaite Tetã Yvýgui** |
| [editar datos en Wikidata] |

**Gyranáta** (*Grenada* ingleñe'ẽme) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva ypa'ũme ha opyta Amérika-pe, upe para Karíve-pe. Ijapekuépe oĩ avei ypa'ũnguéra Granadinas ñemby pegua, tetã ambuéva San Vicente ha Granadinas ijapekuépe oĩ ypa'ũnguéra yvate pegua. Ary 2013-pe ojeipapa amo 109.590 tapichakuéra oikóva ko ypa'ũme.

Ha'e tetã hekosãsóva michĩvéva mokõiha opaite Yvy pehẽngue kuarahyreike (tetã San Cristóbal ha Nieves rire), ijapekue ohupytýgui amo 344 km2. Gyranáta ypa'ũ ojejuhu para Karíve pehẽngue ñemby kuarahyresẽ pegua, umi ypa'ũ Trinidad ha Tobago ojejuhu ñemby gotyo Gyranáta pegua, tetã Venesuéla ojejuhu ñemby kuarahyreike gotyo, ha yvate goyto ojejuhu ypa'ũnguéra San Vicente ha Granadinas. Itavusu ha'e táva Saint George.

Oguahẽvo karai Cristóbal Colón ko ypa'ũme ary 1498-pe omoĩ hérarã «Concepción». Oñemoambuéramo jepe ary 1523-pe, umi karai Espáña pegua omoĩ hérarã «Granada», umi yvyty ko ypa'ũme ojoguaitereígui umi yvyty oĩ táva Gyranáta ijerére.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Gyranáta** rehegua Commons.
* Gyranáta rekuái
* Gyranáta marandu

|  |
| --- |
| **Yvateamérika** |
|
Antigua ha Barbuda | Guatemála | Gyranáta | Haiti | Hamáika | Kanatã | Kosta Rrika | Kúva | Méhiko | Nikarágua | Ndominíka | Ondúra | Panama | Salvador | San Cristóbal ha Nieves | Santa Lucía | San Vicente ha Granadinas | Tetã Ndominikagua | Tetãvore Joapykuéra | Trinidad ha Továgo | Vaamakuéra | Varvado | Velíse
Kyoẽlándia | Martiníka | Guadalúpe | Puerto Rico | Anguilla | Montserrat | Vermúda | Terks ha Kaikos  |
# Sãso jaiporavo hag̃ua

Mitã ýpe ojeitýva. Oĩ he'íva ojeityhague ko mitã ýpe isãsógui oiporavo hag̃ua ojaposéva.
**Sãso jaiporavo hag̃ua** ha'e ñeimo'ã he'íva yvypóra hekosãsoha oiporavo hag̃ua ojapóvo ojaposéva. Upéva he'ise ikatu jaiporavo mba'épa jajapóta, jajepy'amongetára ha ñañandúta, oĩ'ỹre ñanemboligáva ha oike'ỹre mba'eve ñande rehe.

Yma guive, hetaite oñemongeta ko ñeimo'ãre, tuichaitépe arandupykuaatýpe ha jeroviapýpe. Oĩ he'íva oĩha mba'e ambuéva ñanemboligáva ha oikéva ñande rehe, techapyrã ha'éva ñande rekoha, ñande rembiasa térã ñane reñoi'ypy, upéicha ikatu jaiporavo mba'e ndaipotáiva. Oĩ katu ambue he'íva ñanesãsoha ha jaiporavokuaaha.

Sãso jaiporavo hag̃ua ndaha'éi tekosãso, ñanesãsógui jaiporavo hag̃ua ikatu jaiporavo avei jajapóta térã japytáta jajapo'ỹre.

## Ñemongeta

### Arandupykuaaty

Mba'e puku ha rypy'ũ ko ñemongeta oĩva arandupykuaatýpe ha oñe'ẽva sãso jaiporavo hag̃ua rehegua, upéicha heta temimo'ã ha jepy'amongeta opaichagua oipyguara ko mba'e, umíva apytépe oĩ *determinismo*, kóva ko he'íva ñande arapy rekorã rupive opamba'e ojehu oikógui mboyve peteĩ mba'e, upéicha oĩ mba'e ñande rapykuéri ha ñande jerére ikatu oike ñande rehe.

Ambuéva katu ko *compatibilismo* he'íva ikatuha oikojoa "sãso jaiporavo hag̃ua" ha "*determinismo*", oñeimo'ãgui natekotevẽiha jaiko oike'ỹre mba'eve ñande rehe, jaiko va'erã oĩ'ỹre ñanemboligáva jajapo hag̃ua pe ndajaposéiva.

### Jeroviapy

Jeroviapýpe oñemongetaite avei sãso jaiporavo hag̃ua rehegua, tuichaitépe oñeñe'ẽvo mba'éichapa Tupã ha mba'épa hembipota rehegua, jepivénte avei ojepy'amongétavo mba'éichapa jahecha va'erã ñande rekove ha iporãmbárõ piko ho'árõ ñande rehe opamba'e jajapóva.

Hesu rapépe oĩ ogueroviáva Ñandejára omoĩmbáma ñandéve ára jajapo hag̃ua opamba'e ojehu va'erãta ñande rehe, techapyrã *Calvinismo*-pe. Heta ambuéva, Hesu rapépe, Hudío jeroviápe ha Islãme he'i ndaha'éi upéicha, ogueroviágui hikuái yvypóra isãsoha ha ikatu oiporavo iporãva ha ivaíva, oikuaapaitéramo jepe Tupã mba'épa oiporavóta yvypóra.

## Mandu'apy
# Tembikuaaty purúva

**Tembikuaaty purúva** (karaiñeꞌẽme: *Ciencias aplicadas*) ha'e umi tembikuaaty oñeha'ãva ombohovake apytu'ũ kuaa opa hendápe, ha upekuévo oipuru arandu, ohekávo ava rekokatu. Techapyrã: Tekovekuaaty (*Biología*), Avarekokuaaty (*Sociología*), Ñe'ẽkuaaty (*Lingüística*), Virurekokuaa (*Economía*), Avarekokatukuaa (*Política*), Tembiasakue (*Historia*), ha Avakuaaty (*Antropología*).
# COVID-19

**Koronavíru mba'asy 2019** térã **Paraguamborave** péva niko peteĩ mba'asy ivaíva pyahu peteĩva pe koronavíru atýgui ome'ẽva. Ko mba'asy ojehecha ramo jasypakõi 2019-pe tetã Chína retãvore héra Wuhan, ohasámava Europa rupi, oikémava Amérikape ha og̃uahẽmava avei Paraguáipe. Heratee niko *Covid-19*. Ko'ag̃aite peve ndorekói pohã.

Orekóva koronavíru ikatu ombohasa hapichápe, ojaitereírõ hese, hu'ũ ha iñatĩarõ hese. Pe mba'asy oikesapy'árõ nde retépe niko oñeñanduka mokõi ára rire 14 ára peve. Ome'ẽ akãnundu, hu'u, pytuhẽ asy ha juku'a. Ombohasykatuve umi karai ha kuñakarai ohasáva 65 ary ha avei ijetu'uve umi hasy tapiáva ndive: huguyasukáva, ikorasõrasýva, hasykatúva ipyti'ápe, hamba'e.

Sapy'arei ne akãnundu, nde ru'u, ne pytuhẽ asy ha ndejuku'árõ:

* Ani resẽ nde rógagui reho hag̃ua pohãnohára rendápe térã tasyópe.
* Ehenói pohãnohárape ha tou nde rendápe, nde rógape, neandu hag̃ua.
* Oiméramo resãjepe ñane retãgui, remombe'uva'erã upéva pohãnohárape (moõpa reho, araka'éva reho ha reju, máva ndive).
* Peichahágui reguerekórõ koronavíru ha resẽ nde rógagui katuete embohasáta ambue tapichápe ha upe mba'e nahi'ãi ojehu.

Mba'éichapa ikatu ñañeñangareko:

* Py'ỹi jajoheiva'erã ñande po, ñane kuã pa'ũ ha ñane pyapẽ, havõ ha ýre.
* Aníke jajehe'aiterei ambue tapichakuérare. Naiporãi jajopopyhy térã ñañohetũ.
* Ñanderu'ũ térã ñaneatĩata jave tekotevẽ ñamo'ã ñande juru ñande jyvangápe térã jaipuru tĩ ao.
* Aníke japoko ñande resa, ñane tĩ ha ñande juru jajohéi mboyve ñande po. Upevarã tenondete tekotevẽ ñamopotĩ porã ñande po.
* Aníke reñemboja ha repoko koronavíru orekóvare.
* Aníke jakaru ha jay'u heta tapicha apytépe peteĩ tembipurumíre térã ja'u terere heta tapicha ndive jajapoháichajepi. Ág̃a guive peteĩteĩ jaguerekova'erã ñande terere ñandéve g̃uarãnte ha aníke ñaikuave'ẽ ñande rapichápe.
* Ñamopotĩ porã ha py'ỹiva'erã ñande róga ha umi mba'e ñande térã ambuéva opokova'ekue.
* Ikatu ñasẽ tekotevẽrõ. Nañande'aréi'arã tapicha hetahápe.
* Pe iñakãnundu, hu'u, ipytuhẽ asy ha ijuku'áva nosẽiva'erã hógagui, ndohóiva'erã omba'apo térã mbo'ehaópe.

## \*\*\*

* KORONAVÍRU, Ohai: David Galeano Olivera.
# Marandu'asãi

Heta marandu'asãihára omba'apo oikuaaukávo marandu kuatiañe'ẽ rupi, ary 1940 jave.
**Marandu'asãi** ha'e tembiapo hekopete ohekáva, oipyguaráva, ohesa'ỹijóva ha oikuaaukáva marandu ha mba'ekuaarã oipurúvo peteĩ marandu myasãiha, ha'éva kuatiañe'ẽ, puhoe, ta'angambyry, Internet, ha ambuéva.

Marandu'asãi hupytyrã ha'e oguerahaséva mba'ekuaarã añetetéva ha oporombojesarekóva tapichakuérape ikatuhag̃uaicha omyesakãporã mba'éichapa ojehu térã ohechaukase opavavépe mba'épa oimo'ã umi iñarandúva ha mba'épa he'i hikuái peteĩ mba'e ojehúvagui.

Umi hekopete oikuaaukáva marandu añetete peteĩ marandu myasãiha rupi ojehero "marandu'asãihára".

## Mandu'apy