Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mongoraha Guasu Chinagua

Tuicha Mongoraha Chinagua.
**Mongoraha Guasu Chinagua** hérava avei **Mongoraha Guasu** (chinañe'ẽme: 長城) ha'e peteĩ mongoraha mbarete ymaguare ojejapóva China Tekoha Tetãme. Ojejapo oñangareko hag̃ua pe *Mburuvi China* pe Mburuvi Mongolia pegua. Oguereko amo 21.196,18 Km pukukuére ha ha'e ta'ãnga'ita herakuãvéva China Tekoha Tetãme.

Ary 1987 guive, Mongoraha Guasu Chinagua ha'e niko peteĩ Tembiejakue Yvypóra rekogui ha ary 2007 guive ha'ehína peteĩva umi Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua mbytépe.

* Mongoraha Guasu Chinagua
*
*
*
*
*
# 1949

**1949** - ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue

* Emiliano R. Fernández - 15 jasyporundy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **1949** rehegua Commons.

---

...1948-1949-1950...
# Petỹ

|
Petỹ |
| --- |
|  Petỹ, Köhler's Medicinal Plants-pe, 1887. |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetã: |
Plantae |
| Pehẽ'a: |
Magnoliophyta |
| Jueheguasã: |
Magnoliopsida |
| Tekovety: |
Solanales |
| Juehepehẽ: |
Solanaceae |
| Juehepehẽguy: |
Nicotianoideae |
| Tribu: |
Nicotianeae |
| Jueheguaty: | *Nicotiana* L. |
| Juehegua: | Nicotiana tabacum L., *Sp. Pl.*, vol. 1: 180, 1753 |
| [editar datos en Wikidata] |

**Petỹ** (karaiñe'ẽme: *tabaco de Virginia*, *petén*, *hierba santa*) (**Nicotiana tabacum**) ha'e peteĩ ka'a oikovéva mokõi aryve, ogaygua solanáseape, oúva Amérika vorekue hakuvévagui ha hoguekuéragui osẽ petỹngue ojepita haguã.

## Joapyete

* Glusidokuéra (40%), juky kuarepotikuéra (15-20%) ha ásido fenolekuéra (kaféiko, klorohéniko).
* Principios activos: Alkaloide piridinikonguéra (2-15%). Nikotína, ñemoñandyrý, volátil, omboykúva ýpe ha omboykúva tekove rehegua.

## Mboja'o

Petỹ oñepyrũ Ándes-pe, Perũ ha Ekuator apytépe. Kokue peteĩhanguéra oiko 5000 a.C. guive 3000 a.C. peve.

## Ñemohenda

Kalo Linnéo ohai *Nicotiana tabacum, Species Plantarum*-pe 1: 180. 1753

Ojueheguakuéra:

* *Nicotiana alba* Mill.
* *Nicotiana alipes* Steud.
* *Nicotiana attenuata* Steud.
* *Nicotiana capensis* Vilm.
* *Nicotiana caudata* Nutt.
* *Nicotiana chinensis* Fisch. ex Lehm.
* *Nicotiana crispula* Steud.
* *Nicotiana florida* Salisb.
* *Nicotiana frutescens* Lehm.
* *Nicotiana fruticosa* Moc. & Sessé ex Dunal
* *Nicotiana gigantea* Lehm.
* *Nicotiana gracilipes* Steud.
* *Nicotiana guatemalensis* Bailly
* *Nicotiana havanensis* Lehm.
* *Nicotiana lancifolia* Willd. ex Lehm.
* *Nicotiana latissima* Mill.
* *Nicotiana lingua* Steud.
* *Nicotiana macrophylla* Spreng.
* *Nicotiana marylandica* Schübl. ex Dunal
* *Nicotiana mexicana* Schltdl.
* *Nicotiana mexicana var. rubriflora* Dunal
* *Nicotiana pallescens* Steud.
* *Nicotiana pilosa* Dunal
* *Nicotiana serotina* Steud.
* *Nicotiana tabaca* St.-Lag.
* *Nicotiana verdon* Steud.
* *Nicotiana ybarrensis* Kunth
* *Tabacum latissimum* Bercht. & Opiz
* *Tabacum nicotianum* Bercht. & Opiz
* *Tabacum ovatofolium* Gilib.

Hetaichaguakuéra:

* *Nicotiana tabacum var. fruticosa* (L.) Hook. f.
* *Nicotiana tabacum var. loxensis* (Kunth) Kuntze
* *Nicotiana tabacum var. virginica* (C. Agardh) Comes
# Lituáña

Oĩ ko **Lituaña** Europape tetã.

* Ñe'ẽ: lituañañe'ẽ.
* Itavaguasu ha'ehína: Vilñus.

|  |
| --- |
| **Európa** |
|
Alemáña | Andorra | Aservaijã | Ayméña | Áuteria | Aváña | Avekásia | Chekía‎ | Chípere | Elovákia | Elovéña | Epáña | Etóña | Georgia | Gyrésia | Hĩlándia‎ | Hungyria | Hyãsia‎ | Irilánda | Itália‎ | Ilándia | Kosovo | Kyoásia | Letóña | Liechytenteĩ‎ | Lituáña | Luxemburgo | Yvate Masendóña | Malta | Mónako‎ | Montenégyro‎ | Moyndávia‎ | Noruéga | Ndinamáka | Polóña‎ | Poytuga‎ | Rrumáña‎ | Rrúsia‎ | San Maríno | Sévia | Suésia | Suísa | Táva Vatikáno | Tavetã Joaju | Tetãnguéra Yvýi | Tuykía | Ukyáña | Véyhika | Vielorrúsia | Vónia ha Hesegovína | Vugária |
# Qing ñemoñanga

Qing ñemoñanga poyvi.
Chína yvy ra'anga Qing ñemoñanga poguýpe ary 1765 jave.
**Qing ñemoñanga** ha'e peteĩ ñemoñare mburuvichakuéra Chína pegua oisãmbyhy ary 1644 guive 1912 peve, ho'a rire pe Ming ñemoñanga, omoñepyrũkuri umi Manchu ha upévare ambue héra ha'e **Manchu ñemoñanga**. Oiko chugui Tavakuairetã Chína ary 1912-pe, oiko rire pe Ñemopu'ã Xinhai ary 1911-pe.

## Tembiasakue

Pe Qing ñemoñanga, oisãmbyhýva ary 1644 guive ary 1912 peve, ha'e China retã paha. Sa'ary XIX-pe, Qing ñemoñanga ombohovái va'erãkuri Kuarahyreikegua *imperialismo* mokõive Ñorairõ Ópio rehegua (1839-1842 ha 1856-1860) Tavetã Joaju rehe. Ojeity tetã Europagua rehe, Chína oiko va'erã umi kuatia jekupytyha hekope'ỹva poguýpe, opaga va'erã tepyme'ẽ ñorairõre ha ome'ẽ ygarupa Hong Kong umi Vyretañaguápe.
Pe Ñorairõ peteĩha Chína-Hapõ (1894-1895) omboyke Qing pu'aka Koréagui, ome'ẽvo avei ypa'ũ Taiwán Hapõ poguýpe.
Oñemokangy haguére Qing ñemoñanga ombohetave apañuãi tetã ryepýpe. Ára 1850 ha 1860 mbytépe, ñorairõ ojekuaáva Taiping Ñemopu'ã ramo ohundi China ñemby gotyo, ambue ñemopu'ã ha'eháicha Ñorairõ Punti-Hakka (1855-1867), Nian Ñemopu'ã (1851-1868), Miao Ñemopu'ã (1854-1873), Panthay Ñemopu'ã (1856-1873) ha Dungan Ñemopu'ã (1862-1877) ojapo sarambi tetã tuichakue javeve.

Oñepyrũ sa'ary XIX jave pe Chína jerova guasu. Hetaite umi oheja hetã ha ova ambue tetãme pe ñorairõ rupive ha mba'e vai ha'éva pe ñembyahýi guasu oiko va'ekue Chína yvatevogua (1876-1879), omanórõguare 9 ha 13 sua tapicha.
Ary 1898-pe, Mburuvicha Guangxu ojapo tetã ñemyatyrõrã omopyendávo peteĩ tetã rekuái oporokuái peteĩme léi guasu rupive, hákatu omosẽ chupe pe Kuñamburuvicha Ci Xi, peteĩ *golpe de estado*-pe, jepémo omoheñói avei tembiapo omyatyrõséva tetãme, oikuaaukáva *telégrafo* ha *ferrocarril* ha omboykéva umi mba'e ymaguare guive ojejapóva ha'eháicha kuña py jejokua.
Pe Bóxers ñemopu'ã ary 1899-1901 jave, peteĩ ñemopu'ã guasu ombotovéva pytagua mbaretekue tetãme, omokangyve Qing ñesãmbyhy. Ipahápe Xinhai ñemopu'ã ary 1911-pe omohu'ã Qing ñemoñanga ha upéicha opa mburuvi, upe guive omoheñói Tavakuairetã Chína.

## Mandua'apy
# Ópera

Ojapo Giovanni Paolo Pannini, ópera guasu ojapouka pa'i François de La Rochefoucauld
Rrómame ára 15 jasypokõi 1747 jave omboarete hag̃ua Luis, Luis XV ra'y, ha María Josefa Sahóña megua ñemenda*.*
**Ópera** térã **purahéi karai** ha'e pupoty oñoha'ãngáva. Umi ñoha'ãngahára opurahéi omombe'úvo pe tembiasa ha oñembopujoávo tembipukuéra opaichagua. Py'ỹinte ojehechauka umi ópera ñoha'ãngaópe, ipúvo mbopuvaaty. Ko tembiapoporã oike Európa arandupýpe, oñepyrũ Ára Mbytegua jave ha hetave Varróko ára pukukuévo.

Ko ñe'ẽ ópera ou Italiañe'ẽgui *òpera* ha he'ise "tembiapokue pupoty rehegua". Umi ópera purahéi jepínte oĩ Italiañe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ, Alemañañe'ẽ, Ingleñe'ẽ térã Rrusiañe'ẽme.

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Ópera** rehegua Commons.
# Araro'y

Ára 21 jasypoteĩ jave oike arajere hérava **araro'y**, oguerúva hendive ro'y ha ama. Ipukukue javeve maymávante jaipurujoa ao aku ha ñaimeve ñande rogapýpe ha ñañandu jajoajuveha. Upéicha avei, ñane retãygua he'iháicha, umi ára mbykyve ha yvága katu oñemo'ã araípe. Okaháre, ka'arupytũvo, ro'y reheve, pehênguekuéra ijaty tataypýpe, tata jerére, oguapy apykape ári, okay'u aku porã, ombojy ha ho'u chipa kavure ha upe aja oñemombe'u káso póra, pombéro, pláta yvyguy, jasy jatere terã luisõ rehegua.

## \*\*\*

* ARARO'Y – INVIERNO Ohai: David Galeano Olivera