Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Poytugañe'ẽ

| Poytugañe'ẽ |
| --- |
| **Yvy henda oĩva:** | Európa, Amerika, Afrika ha Ásia |
| **Tetãnguéra:** |  Angóla  Ginéa Mbisáu  Kávo Véyde  Mosambíke  Pindoráma  Poytuga  Santo Tome ha Príncipe  Kuarahyresẽ Timor  |
| **Máva oñe'ẽva:** | 263.638.850 |
| **Te'ýi reñói:** | Indoeuropañe'ẽ   Lasioñe'ẽ     Galisia-poytugañe'ẽ       **Poytugañe'ẽ** |
| **Aty'i:** | — |
| **ISO 639-1** | pt |
| **ISO 639-2** | por |
| **ISO 639-3** | por |
| Poytugañe'ẽ |
|

 |

**Poytugañe'ẽ** ha **peroñe'ẽ** (*português*) ha'e peteĩ ñe'ẽ Európa-pe ojeipurúva, ha ko'ág̃a oñeñe'ẽ opa yvy ári. Ha'e lasioñe'ẽ peteĩva, oúva lasioñe'ẽ-gui, karaiñe'ẽ, italiañe'ẽ, hyãsiañe'ẽ ha rrumañañe’ẽ ramo avei. Ha'e avei peteĩ ñe'ẽ Tetãnguéra Joaju rehegua.
Pohtugéñe'ẽ oñeñe'ẽ 260 tapicha sa'i rõ, ha upévare ha'e ñe'ẽ 6 térã 7 tuichavéva arapýpe. Pindoráma-pe oĩ hetavéva oñe'ẽva pohtugéñe'ẽme: 210 tapicha sa'i rõ.

## Tembiasakue

Poytugañe'ẽ oñepyrũ Ivéria yvýpe, ko'ág̃a Poytuga ha Epaña oĩhápe. Rróma Mburuvi ohekýi ko yvy ary 218 m.K.r. guive, ha omombe'u lasioñe'ẽ vulgar upe tendápe. Ary ohasa rire, ko lasĩ oñemoambue ha oiko ñe'ẽ pyahu: galaiko-poytugañe'ẽ.

Sa ary IX ha XII pa'ũme, galaiko-poytugañe'ẽ oñemomba'e joajúpe Galizia ha yvate Poytuga gotyo. Ary 1139-pe, Poytuga oiko tetã independiénte, ha iñe'ẽ oñepyrũ oñemomba'e joajúpe epañañe'ẽ-gui.
Sa ary XV ha XVI-pe, pohtugé navegánte ohasa opa yvy ári, ha upéicha rupi omombe'u iñe'ẽ Pindoráma-pe, Áfrika-pe, Índia-pe, Chína-pe ha Hapõ-pe. Upévare ko'ág̃a pohtugéñe'ẽ oñeñe'ẽ tetã hetápe.

## Mba'éichapa oñeñe'ẽ

Oĩ mokõi ñe'ẽjoavy tuichavéva:

**Poytugañe'ẽ europeogua**: oñeñe'ẽ Poytuga-pe, ha avei Áfrika-pegua tetãkuérape (Angola, Mozambique, ambue). Iñe'ẽryapu itavy ha ikatu iñañetegua oñeñandu hag̃ua.
**Poytugañe'ẽ vrasiléño**: oñeñe'ẽ Pindoráma-pe. Iñe'ẽryapu ipya'evéva ha iñe'ẽpehẽ oĩ ambue tupíñe'ẽ, afrikaña ñe'ẽ ha italiaño ñe'ẽ-gui oúva.

Ñe'ẽjoavy oĩ avei Áfrika-pegua tetãkuérape, Kuarahyresẽ Timor-pe ha Makáu-pe.

## Tetã oñeñe'ẽhápe

Poytugañe'ẽ ha'e ñe'ẽ oficial ko'ã tetãkuérape:

* Angóla
* Ginéa Mbisáu
* Kávo Véyde
* Mosambíke
* Pindoráma
* Poytuga
* Santo Tome ha Príncipe
* Kuarahyresẽ Timor

Poytugéñe'ẽ ha'e avei ñe'ẽ oficial (CPLP) (Tetãnguéra Joaju Poytugañe'ẽ Oñeñe'ẽhápe) ha Mercosur-pe.

## Pohtugéñe'ẽ ha karaiñe'ẽ

Pohtugéñe'ẽ ha karaiñe'ẽ ha'e ñe'ẽ ñemoñarekõi, mokõive oúgui lasĩ-gui. Oñembojoja heta oĩgui, jepémo oĩ avei ñe'ẽjoavy:

Karaiñe'ẽme "buenos días", poytugañe'ẽme "bom dia"
Karaiñe'ẽme "gracias", poytugañe'ẽme "obrigado/obrigada"
Karaiñe'ẽme "yo hablo", poytugañe'ẽme "eu falo"

Epañañe'ẽ oñe'ẽva ikatu oikũmby pohtugéñe'ẽ jehaipyre, jepémo iñe'ẽryapu ha'e ambuéva.

| Peroñe'ẽ | Avañe'ẽ |
| --- | --- |
| Guarani | Avañe'ẽ |
| Eu | Che |
| Você, tu | Nde |
| Ele, Ela | Ha'e |
| Nós | Ñande, Ore |
| Vocês | Peẽ |
| Eles | Ha'ekuéra |
| Zero | Mbe'eve |
| Um | Peteĩ |
| Dois | Mokõi |
| Três | Mbohapy |
| Quatro | Irundy |
| Cinco | Po |
| Seis | Poteĩ |
| Sete | Pokõi |
| Oito | Poapy |
| Nove | Porundy |
| Dez | Pa |

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Poytugañe'ẽ** rehegua Commons.
# São Páulo (tetãvore)

Poyvi São Paulo
Tape Tetãvore São Paulope
**São Paulo** ha'e peteĩ tetãvore gui Vrasilpe.

* Tavayguakuéra: 41 252 160
* Távayguakuéra: 248 209,426 Km
* Táva guasu: São Paulo
* Ambue táva: Guarulhos, Campinas, Osasco, Mogi das Cruzes, São José dos Campos, Ribeirão Preto, ha ambue.

|  |  |
| --- | --- |
|    | **Jesareko! Oñemboguéta ko kuatia naiporãigui.** Ndereipotáirõ, ñanemomarandu ko kuatiápe. |
# Hasyrerekua

**Hasyrerekua** (karaiñe'ẽme: *enfermera*) ha'e pe tapicha omba'apóva hasýva ñangarekohápe ha oipytyvõva pohãnohárape.

Hasyrerekua oñangarekóvo peteĩ kunumíre.
Hasyrerekuápe oje'e avei **pohãnohára pytyvõha**.

## Mandu'apykuéra