Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Béisbol

*Béisbol* ñu
Peteĩ ha'ãhára váte oipurúva ojapóvo *swing* (ombojerévo heta ombota porãve hag̃ua apu'apopo).
Béisbol térã baseball (ingleñe'ẽgui *base*, he'iséva 'váse' térã 'pyenda' ha *ball*, he'iséva 'manga' térã 'apu'apopo') ha'e peteĩ jetepyso oha'ãhápe mokõi aty, peteĩteĩ orekóva 9 ha'ãhára.

Ojejuhu umi jetepyso ojehugavéva apytépe heta tetãme: Tavakuairetã Ndominikagua, Panama, Ñemby Koréa, Kúva, Amérika Retãvorekuéra Joaju, Kurasáo, Arúva, Hapõ, Nikarágua, Puerto Rríko, Taiuã, Méhiko ha Venesuéla.

Ojehuga va'erã ñu kapi'ipégui ijaho'íva ári, jepémo ndaipóri kapi'ipe upe hasaha hérava ñanihára rape, ha'ãhára oñanihápe ohupyty hag̃ua umi váse oĩva ñu apýpe. Peteĩ ha'ãhára váte oipurúvo ombota va'erã peteĩ apu'apopo omboveve mombyry hag̃ua ñu rupi upe apu'apopo ha upéi oñani va'erã upe hasaha kapi'ipe'ỹvare oñeha'ãmbávo ohupyty hag̃ua ikatuháicha opa vasekuéra, upéicha ojapórõ ipu'akáta peteĩ 'ñeñani', upe aja ha'ãhára ambuéva oñani va'erã ohupyty hag̃ua upe apu'apopo.

Ohenonde'apáta upe aty ipu'akavéva umi ñeñani oikóvo aja 9 ára vorekue, ojeheróva *innings* (jeikeha), ndaipóriramo peteĩete ohenonde'áva ha ijojáramo ñeñani retakue, ojehuga jey va'erã oĩ meve peteĩ ohenonde'apáva.

*Béisbol* oñepyrũ umi vakapipopo ñembosaráicha, ojehugaraẽ Ingyatérrape ha heñóijoa umi váte ha apu'apopo ñembosarái ambuéva apytépe, oñemoherakuãve Tetãvorekuéra Joajúpe ha upépe ojejapo hembiapoukapyrã.

Ko jetepyso ne'ĩra oreko herarã avañe'ẽ ha ojeipuru héra karaiñe'ẽme térã ingleñe'ẽme, ikatu oñembohasa 'mangapyenda' térã 'mangaváse', jepémo ndaha'éi jetepyso ojehugaitéva oñeñe'ẽhápe guarani ha upévare hera'ỹ gueteri.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Béisbol** rehegua Commons.
# Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2004

**Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2004 táva Aténa-pe** ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 28ha ojejapóva ára 13 jasypoapy guive 29 jasypoapy peve ary 2004-pe, táva Aténa, Gyrésia retã itavusúpe. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.

Ñembyaty ojapo 301 ñeha'ã ha 28 jetepyso, oñeha'ãva 10.625 jetepysohára oúva 201 tetãnguéra pegua. Tekovemi gua'u omohechaukáva ko'ã ñembosarái ha'e vaekue Athenà ha Phèvos (*Αθηνα* ha *Φοίβος*), ombohérava upéicha umi tupãnguéra Atenea ha Apolo herakuãme, oñangarekóva táva Aténa ymaguarépe, ha ha'e akue upe táva jeroviaha.

## Mandu'apy
# Sudã

| جمهورية السودان *Al-Yumhūriyyat as-Sūdān* *Republic of the Sudan* Sudã Tavakuairetã |
| --- |
|
Sudã |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Poyvi |  Ha'erã'i
 |

 |
|
Tetã ñe'ẽ akã: النصر لنا / *al-Nadir Nila* (áraveñe'ẽ: «*Ñande oguereko Pu'aka*») |
|
Tetã Momorãhéi: نحن جند الله جند الوطن («*Ñande ha'e Tupã Ñuvãha aty, pe Tetã Ñuvãha aty*») |
|  |
| Tavusu |
Kaytũ |
| Táva tuichavéva |
Jartum |
| Ñe'ẽnguéra |
Áraveñe'ẽ, Inglyesñe'ẽ, Tetãygua ñe'ẽnguéra |
| Tetãygua réra |
Sundãygua |
| Tekuái reko |
Tetã Joaty Mburuvicharape |
| Mburuvicha Tekovia Mburuvicha Mokõiha Tekovia Mburuvicha |
Ahmed Awad Ibn Auf Vacant Vacant |
| Tetã Amandaje |
Legislatura Nacional de Sudán |
| **Formación** •Tetãnguéra Nuviagua •Sultanato de Sennar •Sudano Tuykiagua •Tetã Mahdista •Sudano Ingyaterra-Ehipto rehegua •Isãso Ehipto rehe ha Tetã Joaju rehe •Agãgua Léiguasu |
 2500 a.C. 1504 d.C. 1821 d.C. 1885 d.C. 1899 d.C. 1 jasyteĩ 1956 6 jasypokõi 2005 |
| Yvy apekue |
Ñemoĩha 16.º |
|  • Opaite |
1.886.068 km² |
| Tembe'y |
6.751 Km |
| Yvyty yvatevéva |
Deriba |
| Ava hetakue |
Ñemoĩha 36.º |
|  • Hetakue |
34.154.490 hab. |
|  • Typy'ũ |
17.7 hab./km²\* |
| PIB (PPA) |
Ñemoĩha 70.º |
|  • Opaite (2010) |
100 mil millones $ |
|  • Per cápita |
2.300 $ |
| IDH (2011) |
0,408 (169.º) – **Michĩ** |
| Viru |
Livyra sudanogua (SDG) |
| Ára |
UTC+3 |
|  • Arahakúpe |
UTC+3 |
| ISO Jehero |
736 / SDN / SD |
| Tetã renda tee Ñandutíme | `.sd` |
| Tetã pumbyry papapy | `+249` |
| Tetã puhoe papapy | `6TA-6UZ, SSN-STZ` |
| COI Jehero |
SUD |
|

AtyveteONU, LA, UA, OCI, MPNA, IGAD, COMESA
 |
| **Opaite Tetã Yvýgui** |
| [editar datos en Wikidata] |

**Sudã** héra tee Sudã Tavakuairetã (áraveñe'ẽ: جمهورية السودان‎, *Al-Yumhūriyyat as-Sūdān*), ha'e peteĩ joaty hekosãsóva oĩ Áfrika pehẽngue yvate kuarahysẽygua. Itavusu ha itáva orekóveva tapichakuéra ipype niko Kaytũ. Ijykére oĩ yvate gotyo Ehíto, yvatekuarahyresẽ ngotyo para Pytã, kuarahyreike gotyo Tavakuairetã Mbyteafrikagua, ñemby gotyo Yvy Sudã ha kuarahyresẽ ngotyo Erityréa ha Etiopía. Ñemby Sundã ombojei Sundãgui, ha oñemosãso 2011-me, upéicha Sundã yvy apekue oñemomichĩ ha oñemboja'o. Ysyry Nilo ohasa pe tetã ñemby guive yvate peve.

Sundã pukukue niko amo 1.886.068 km2 ha oguereko amo 34.154.490 tetãyguakuéra (ary 2009). Ijerovia mba'eguasuvéva hína Islã.

## Mandu'apy

|  |
| --- |
| **Áfrika** |
|
Angola | Arhélia | Cháde‎ | Ehíto | Erityréa | Eswatini | Etiopía | Gámbia‎ | Gána | Gavõ‎ | Ginéa | Ginéa Ekuatogua‎ | Ginéa Mbisáu‎ | Jimbúti‎ | Kamerũ | Kávo Véyde‎ | Kéña‎ | Komóra‎ | Lesóto‎ | Livéria‎ | Lívia | Maláui‎ | Mali | Mandagaka | Marfil Rembe'y‎ | Marruéko‎ | Maurísio‎ | Mauritáña‎ | Mosambíke | Mbenĩ‎ | Namívia‎ | Nihéria | Níher‎ | Rruánda‎ | Sámbia | Santo Tome ha Príncipe‎ | Séichele‎ | Senegal | Siérra Leõ‎ | Simbávue | Somália | Sudano | Tavakuairetã Kóngo | Tãsáña | Tetã Jekopytyjoja Kongo | Tetã Mbyteafrikagua | Tógo | Tunísia | Ugánda | Votusuana | Vukína Fáso | Vurundi | Yvyáfrika‎ | Yvy Sundã |
# San Antonio (Texas)

Ko táva rendakuéra herakuãvéva.
**San Antonio** ha'e peteĩ táva tetãvore Texas-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe mokõiha hetavéva tapicha orekóva Texas retãvorépe, oguereko 1.327.407 tavayguakuéra (ary 2010).

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **San Antonio (Texas)** rehegua Commons.
# Pohã

Pohã mba'yru'i ha pohã ñana ijyképe.
**Pohã** (karaiñeꞌẽme: *medicamento*) mba'e okuerava mba'asygui, oporomongueráva, ikatu jaipuruva hogukue, ipotykue, ipirekue térã hapokue. Ikatu ojajapóva lavoratóriope. Oĩ avei pohã ñana, ka'avo pegua.

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Pohã** rehegua Commons.

Wikcionario

* Vikiñe'ẽndýme ikatu rehecha mba'épa he'ise **pohã**.
# Mba'aporekokuaa

Sa'ary XX mbytépe, yvypóra ohupyty peteĩha jey mba'aporekokuaa iporãva ohejávo Yvy ha ohesa'ỹijóvo arapy.
**Mba'aporekokuaa** ha'e pe tembiapo tuichakue oñeme’ẽ hag̃ua mba’erepy oñeikotevẽva yvypóra rekove oikove ha oñemohenda porã hag̃ua.

Yvypóra oiporúva mba'aporekokuaa oñepyrũ omoambuévo umi hekoha mba'e hembiporurãme. Umi mba'e ojejuhúva marandeko-mboyve aja ikatuha ojapo tata ombohetave tembi'u, péicha ojejapo rire apajere oipytyvõ yvypórape oviaha ha omoporã hag̃ua hekoha. Umi mba'e ojejapóva mba'aporekokuaa rupive nda'areguasúi, umíva apytépe pe kuatiajopyha, pumbyry ha Internet, omboguejy umi mba'e ojokóva chupekuéra oñekomunika hag̃ua ha oheja yvypórape oñekomunika hag̃ua sãsõme ko yvy tuichakuére. Hákatu ndaha'éi opaite mba'aporekokuaa ojeporúva ojeiko hag̃ua py'aguapýpe. Pe mboka oporojukáva ojejapo tembiasakue pukukue javeve, umi takape guive umi tembipu mboka guasu oipurúva tumingue'a rendyry peve.

Mba'aporekokuaa oiko heta hendáicha avano'õme ha ijerére. Heta yvypóra atýpe, mba'aporekokuaa oipytyvõ oñemyatyrõ hag̃ua virurekokuaa ha ikatu oñembohetave jehasa porã. Heta mba'aporekokuaa rembiapokue ojapo umi mba'evai ndojeipotavéiva hérava tekohatyai ha ombogue umi tekoha mba'e, ombyai Yvy ha ñande rekoha. Opaichagua tembiapo ojejapóva omoporãve hag̃ua mba'aporekokuaa ombotuichave peteĩ avano'õ rekopýpe ha mba'aporekokuaa pyahu omoheñói jepi porandu pyahúva tekotee rehegua.

## Mandu'apy
# Ñe'ẽte

Ñe'ẽ
**Ñe'ẽte** (karaiñeꞌẽme: *Idioma, lengua, charla*), térã **ñe'ẽ**, ha'e pe mba'epu oipurúva tekovekuéra oñemongeta hag̃ua oñondive peteĩ atýpe.

* TEKOVETY REMIMBA'E. Ñe'ẽ jára ha'e avano'õ, tekovety, pe "*sociedad*" ja'éva karaiñe'ẽme. Oñeñe'ẽ hag̃ua, tekotevẽ pe ñemongeta. Ñemongeta ha'e upéicha, pe tembiapo oĩva ñe'ẽ apyteretépe ñemogeta rehe oñepyrũ ñe'ẽ.

Ha ñemongetápe, ñaikotevẽ mokóĩ tekove: pe máva opoíva ñe'ẽ ha'e oñe'ẽva: ha ku ojapysakáva, ohendúva, tenduhára. Jareko upéicha ñe'ẽpoihára ha ñe'ẽrenduhára. Mombykýpe, jareko poihára ha renduhára.

Ha ndaha'éi niko peteĩ mba'epu ñónte, ha'e katu peteĩ Mba'epù osẽva peteĩ tekovégui ambue tekovépeg̃uarã. ha'e ava-rembiapo, tekove rembiapo. Ha pe mba'epu oroja ipypé peteĩ te'ise (significado): upéva rehe ha'e peteĩ ñe'ẽ.
oreko'ỹramo he'iséva, ha'eramo peteĩ mba'epu reínte, nda ha'ei ñe'ẽ. Ha'e katu upeicha, Ferdinand de Saussure he'iháicha, peteĩ mbokuaukaháva (signo) orekóva Te'isepy (significado) ha te'isepu (significante), peteĩ ta'anga ipúva (imagen sonora), ha peteĩ temimo'ãpy akãreñóiguáva (concepto mental).

Téra opáichagua oñehenói hag̃ua yvypóra, mymbakuéra mba'ekuéra, temi'andu ha mba'eikóva térã ojejapóva.
Ñe'ẽita aty jaipurúva ñañemongeta ha jahai hag̃ua peteĩ tetãme térã tavayguakuéra apytépe.

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Ñe'ẽte** rehegua Commons.
# Connecticut

Connecticut poyvi
**Connecticut** ha'e niko peteĩ Tetãvore Joapykuéra apytépe.

* Tavayguakuéra: 3.576.452 (2016)
* Táva guasu: Hartford
* Ambue táva: Bridgeport

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Tetãvore Joapykuéra yvy ñemohenda** |  |
|
Aláka | Alaváma | Arisóna | Arkansas | Connecticut | Dakóta Ñembygua | Dakóta Yvategua | Delaware | Florida | Georgia | Havái | Idaho | Illinois | Indiána | Iowa | Kalifórnia | Kansas | Kentucky | Kolorádo | Kuarahyresẽ Virginia | Luisiana | Maine | Maryland | Massachusetts | Méhiko Pyahu | Michigan | Minesóta | Misisípi | Misúri | Montána | Nebraska | Neváda | New Hampshire | New Jersey | New York | Ohio | Oklahoma | Oregon | Pensilvania | Rhode Island | Tenesi | Texas | Utah | Vermont | Virginia | Washington | Wisconsin | Wyoming | Yvate Karolina | Yvy Karolina
* "Kolumbia Táva"
 |
# 15 jasypateĩ

Ára **15 jasypateĩ** ha'e ára 319ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 320ha umi ary hekope'ỹme. Umi 46 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.

## Arete

* Véyhika: Mburuvicha guasu ára.

## Tembiasa

* 1889: Pindorama ha'e peteĩ tavakuairetã mburuvicharapépe.

## Teñõi

## Mano