Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ndéli

Táva Ndéli Pyahu ojejuhu tetãvore Ndéli-pe.
**Ndéli** (hindi ñe'ẽme: दिल्ली, urdu ñe'ẽme: دیلی, ingleñe'ẽme: *Delhi*), héra tee hína **Tetã Tavusu Rekoha**, ha'e niko peteĩ Índia retãvore, ojejuhuhápe ko tetã itavusu, Ndéli Pyahu. Amo ary 2011 pukukue ojehecha oikoha ko távape 16.787.941 tapicha.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Ndéli** rehegua Commons.
# Mumbái

Mumbái.
**Mumbái** (marati ñe'ẽme: मुंबई, ingleñe'ẽme: *Mumbai*) ha'e niko Índia retãvore héra Maharastra tavusu. Ko táva hína táva orekovéva tapichakuéra Índia retãme, ha upéi ou tetã tavusu, Ndéli Pyahu, ha táva tuichavéva irundyha opa Yvýgui amo 14 475 568 tavaygua oikovégui ipype.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Mumbái** rehegua Commons.
# Hindi ñe'ẽ

| Hindi ñe'ẽ |
| --- |
| **Yvy henda oĩva:** | India retã ha henondépe. |
| **Tetãnguéra:** | — |
| **Máva oñe'ẽva:** | Haimete 337.272.114 |
| **Te'ýi reñói:** | — |
| **Aty'i:** | — |
| **ISO 639-1** | hi |
| **ISO 639-2** | hin |
| **ISO 639-3** | hin |
| Hindi ñe'ẽ renda. |
|

 |

Hindi ñe'ẽ hechaukarã.
**Hindi ñe'ẽ** ha'e peteĩ ñe'ẽ India retãme, Inglyesñe'ẽ ndie ha 22 ambue ñe'ẽnguéra.

Híndi oĩ umi ñe'ẽnguéra aty urdu ñe'ẽ reheguápe ha ko'ã mokoĩ ñe'ẽnguéra ñe'ẽhára ojukupyty oñondive, jepémo tuicha ojoavy iñarandukuaápe (híndi-kuéra haimete opavave ha'e indu, ha urdu-kuéra katu ha'e musulman).

## Ñe'ẽ tee

Ñe'ẽ tee tetã tuichakue javeve India ha Íslas Fiji retãme, ñe'ẽatýre ñangareko Nepal retãme.

Hindi ha inglyesñe'ẽ ha'e ñe'ẽnguéra tee Índia-pe; hindi ha'e avei, ñe'ẽ tetã mba'éva ojeiporúva tetã sãmbyhyhárupi. Tekome'ẽrusu ohechakuaa 22 ñe'ẽnguéra (oñembohérava "ñe'ẽnguéra tekome'ẽrusugua", ñe'ẽ tee ambue ñe'ẽndi (sánskrito ndoikéi ijapytépe) umi 28 tetãvorekuéra oĩva India Tavakuairetã ryepýpe: asames, vengali, vodo, dogri, ha ambueva guyarati, hindi, kanares, kachemiro, konkani, maitili, malavar, meitéi, marati, nepali, oriya, urdu, penyabi, sánskrito, santali, sindi, tamil ha telugu.

Nepali ha'e ñe'ẽ tee ha tetã ñe'ẽ Nepal-pe. Ambue ñe'ẽnguéra ypykuegua oguereko avei techakuaa ñe'ẽnguéra tetã Nepal-guáramo, hákatu apoukapy ñe'ẽ rehegua sa'i mba'e ikatu ojapo, ha, añeteháme, aimete ndojejapói he'iháicha.

Hindi ha'e avei ñe'ẽ tee ambue ndive Íslas Fidji-pe, ingles ha fidjiáno ykére. pytyvõharakuéra.

## Tembiasakue

Híndi ojeikuaa okápe tenda oñeñe'ẽhágui (ojeikuaáva híndi korápe), ojehechakuaave tenda tavusuháre Mumbai (Vombái), Kalkuta, Vengaluru (Vangalore), Chandigarh, Ahmedavad ha Hyderavad-pe. Ha'e umi ñe'ẽnungakuéra aty kharivoli rehegua (urdu ñe'ẽguaicha), ha ãvagui oñemoha'eño ohóvo sa ro'y X Kirito rire aja. Umi su ary ipahagua ohasava'ekuépe, hindi ñe'ẽ rehe ojehe'a mbarete pérsa ha, pérsa rupive, áraveñe'ẽ og̃uahẽ rupi Islã. Jehairãme, hindi-kuéra oiporuva'ekue ymaite guive India ñe'ẽ ymaguare sánskrito, ha sa ro'y XVII ñepyrũ meve oñeguenohẽ ypyramoguare haipyre oñemomba'eguasúva ojehaíva'ekue hindi ñe'ẽme.

Hindi ñe'ẽ oñemohendapyva'ekue India isãsoramoguare (ary 1954-pe). Ha'e peteĩ tembiapo hasýva'ekue ojejapo hag̃ua, ojejapova'ekue ñe'ẽtekuaa, ñe'ẽndy jeiporavo (oñeguenohẽva'ekue hetaiteve sánskrito-gui ñe'ẽndy ikatevahápe g̃uarã ha oñemopotĩ umi ñe'ẽnguéra ojeiporúva pérsa ñe'ẽ, áraveñe'ẽ ha inglyesñe'ẽ-gui) ha haingatu (oñemopyendáva achegety devanágari rehe, ojeiporúva sánskrito-pe oñemohenda rire). Hindi ñe'ẽ hendapýva tuicha ojoavy urdu ñe'ẽ hedapývagui, urdu ndoiporúi rupi sánskrito ñe'ẽ-gui umi ñe'ẽnguéra ikatéva ha ndomboykéi umi ñe'ẽnguéra oiporúva pérsa ha árave-gui, upéi avei, urdu ojehai achegety nastaliq-pe. Opaite ko'ã mba'ére heta hendápe ikateháre ndaikatúi ojukupyty híndi ha urdu-kuéra, hákatu ñomongetahápe peichareínte ojukupyty porã hikuái.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Hindi ñe'ẽ** rehegua Commons.
# Sánskrito

| Sánskrito |
| --- |
| **Yvy henda oĩva:** | India retã ha henondépe. |
| **Tetãnguéra:** | — |
| **Máva oñe'ẽva:** | Haimete 200.000 |
| **Te'ýi reñói:** | — |
| **Aty'i:** | — |
| **ISO 639-1** | sa |
| **ISO 639-2** | san |
| **ISO 639-3** | san |
| Sánskrito ñe'ẽ |
|

 |

**Sánskrito** (संस्कृतम् *saṃskṛtam*) ha'e peteĩ Indoeuropa ñe'ẽ, ha'e India-guakuéra ñe'ẽ ymaguare ha, péicha rupi, ndoguerekói ñe'ẽharakuéra teéva, jepe ñe'ẽ rehegua jepapa ojejapova'ekue ary 1991-pe ohupyty 49.736 ñe'ẽharakuérarupi tetãvore Uttar Pradesh-pe. Opáichante, hetaiterei Índia-guakuéra oikuaa ha oiporu sánskrito ñe'ẽ ikatéva, ojeiporúva gueteri ñe'ẽporãhaipyrépe.

Tupã jeroviapýpe, sánskrito ha'e ñe'ẽ ojeiporúva ñembo'ehápe hinduísmo, vudísmo, sijismo ha jainismo-me. Yma raka'e, sánskrito jeiporu Índia ha Asia ñemby-kuarahyresẽme ikatu ñambojoja latinañe'ẽ ha gyresiañe'ẽ rehe Europa-pe. Sánskrito ou peteĩ ñe'ẽporãhaipyre hendapýmava ñe'ẽ índika ymaguarégui ha oipytyvõ mbarete haguépe ikatupyrýva ñe'ẽtekuaápe Pánini (saryty V térã IV a.C). Opáichagua ñe'ẽnguéra índika ypykue ymaguaréva, ojeheróva prákrita, ko'ãvagui ou ñe'ẽnguéra índika ko'agãgua hindi ñe'ẽ, nepali ñe'ẽ, asames, marati, konkani, urdu ñe'ẽ, vengali ñe'ẽ, ha ambuevéicha.

Sánskrito ha'e peteĩva Indoeuropa ñe'ẽ apytépe oñembokuatiáva hetave ha oipytyvõvéva okakuaa haguã ñe'ẽrekokuaa indoeuropéa saryty XIX guive.

## Sánskrito haipyrã

Oikoháicha India retãme heta ambue tenda oñe'ẽháme peteĩ ñe'ẽ, haipyrã ojejapo ikatu haguãicha oñeipysyrõ, jokupytyrã ha oñembohasa haguã kuatiañe'ẽnguéra Tupã jerovia ypykue rehegua, ko'ápe hinduísmo. Devanágari ñe'ẽpehẽndy, achegety vrahmi ymaiteguare oñemyatyrõva'ekuégui, ojeiporu upe guive sánskrito achegetýramo, ohasávo heta ára, heta umi ñe'ẽnguéra Índia-gua ojapyhy avei ko haipyrã. Sánskrito ymaguarépe ojehai kuatiañe'ẽ heraguasúva Índia ñe'ẽporãhaipyre rehegua, oikova'ekúegui haipy arapyguáva oñembohasarupi hetaiterei ñe'ẽnguérame, ñe'ẽpoty omomba'eguasúva tembiasakue térã tapichápe Mahabharata i Ramayana ha tembiasagua'u Kalidasa.

Ára ha tembiasa pukukue aja, ñe'ẽnguéra ypykue Índia-gua (taha'e índika térã dravídika) omoheñóiva'ekue peteĩ ñe'ẽporãhaipyre imba'e teéva, ojapova'ekue ojeporekávo katuete ñe'ẽnguéra ymaguarére, taha'e ñe'ẽrekokuaápe (ñe'ẽndy, ñe'ẽ reko) ha achegety ojehai haguã (vrahmi térã devanágari) ha avei ombohape haguã haipy ñe'ẽporãhaipyrépe. Sánskrito heraguasu rupive, ha'e peteĩva ñe'ẽ ojehechakuaáva Tekome'ẽrusu Índia-guápe.

Sánskrito jehai: pe *Devi-mahatmia* ‘Ñandesy Devi Ñemomba'eguasu’ (Bihar pegua térã Nepal pegua, sa ro'y XI).
## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Sánskrito** rehegua Commons.
* ¿Qué es el Sánscrito y porqué es importante?
# Índo avano'õ

Índo avano'õ ha itavakuéra ra'anga.
**Índo avano'õ** niko opa tekovekuéra oiko va'ekue 3300 Kirito mboyve guive 1300 Kirito rire peve ysyry Índo rembe'y jerekuévo, Ñemby Ásia ipehẽngue yvate kuarahyreikeguápe, umi tetãme ko'ãga ojehero Ahyganitã, Pakitã ha Índia.

Ojehechakuaa ko avano'õ ikatupyryite ha itávakuéra ituicha, hogakuéra ita ijapopyre, oñemitỹkuaa ha oipurukuaa ysyry Índo y oñemitỹ porãve. Ko avano'õ tava tuichavéva niko Mohenjo-daro ha Harappa, oñeimo'ã orekoha amo 30.000 térã 60.000 tavaygua.

* Índo avano'õ rembiako ikatúva ko'ãga jahecha
* Mba'yru
* Ta'anga'i
* Ita ijapopyre
* Táva Lothal ko'ãga

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Índo avano'õ** rehegua Commons.
# Vijay (ñoha'ãngahára)

| Vijay |
| --- |
|  |
| Hetã |
India |
| Alma máter |
Loyola College |
| Hembiapo |
ojokuaikuaáva, actor de cine y cantante de playback |
| Jokuaikuaa rape |
Hesu rape, Indu jerovia |
| Omendáva |
Sangeetha Sornalingam |
| Taýra |
Jason Sanjay, Divya Saasha |
| Jopói |
Kalaimamani, doctor honoris causa, Tamil Nadu State Film Awards, Vijay Award for Best Actor, SIIMA Award for Best Actor, Edison Awards, Behindwoods Gold Medal, Ananda Vikatan Cinema Awards, Asianet Film Awards, Cinema Express Awards, Mathrubhumi Film Awards, International Achievement Recognitions Awards, National Film Awards UK y Zee Cine Awards |
| [editar datos en Wikidata] |

**Joseph Vijay Chandrasekhar** (heñói 22 jasyporundy ary 1974 -pe ), ojekuaáva hembiapópe **Vijay** ramo, ha'e peteĩ ñoha'ãngahára ha puraheihára and politician as founder and president Tamilaga Vetri Kazagam Indiagua omba'apóva hetave ta'angamýi tamil-pe. Oĩ umi ñoha'ãngahára ojehepyme'ẽvéva apytépe índia retãme ha oike 7 jey kuatiañe'ẽ *Forbes* rysýipe orekóva umi 100 Indiagua ojekuaavéva. Oiko "ava tenondegua" 66 ta'angamýipe ha *International Business Times* ombohero ichupe "ñoha'ãngahára jepivegua". Oje'e hese **Talapatía** (he'iséva "Ruvicha"), Vijay oreko heta tapicha oparupi ohayhuitéva hembiapo. Ohupyty heta jopói, umíva apytépe peteĩ Jopói Osaka Ñoha'ãngahára Katupyryvéva ha peteĩ Ñemby Índia Jopói Ta'angamýipe Hetatetãgua. Ary 2023-pe, oiko chugui ñoha'ãngahára ojehepyme'ẽvéva Índia-pe ha peteĩva umi ñoha'ãngahára ojehepyme'ẽvéva ko yvy ape ári.

## Mandu'apy
# Tekojojahára

Peteĩ tekojojahára oñe'ẽvo ñembojovakehápe.
**Tekojojahára** ha **yvyraja** niko tapicha oporombojovakéva ha tekojoja ohekáva. Teko me'ẽ rupive ohecha va'erã iporãpa térã ivaípa upe oñemoĩva henondépe, oheka va'erã tekoiterape rupive ani hag̃ua umíva henondépe oñomoĩ vai, upéicha he'i va'erã pe ojejapo va'erãha.

## Ehecha avei

* Ñe'ẽngára‎

## Mandu'apy
# Tuguyasuka

Tuguyasuka Yvype
**Tuguyasuka** niko peteĩ mba'asy vai (heko'aréva, ndojekuaáiva araka'etépa opáta ha ndaikatúiva oñepohanõ), ha'éva apañuãi guasu ko yvy ape ári; ombyai, omomarãva ñande rete reko. Tembi'úgui -oikéva ñande retépe- oikova'erã teteasuka, ha'éva ñande rete mongu'eha. Pe teteasuka ohasa ñande ruguýpe, ha upépe teteasukary oipytyvõ oike hag̃ua umi tekoveapỹipe. Umi huguyasukáva retépe, peteĩva ko'ã mokõi mba'égui ndoikói: teteasukarupa nomoheñói térã sa'i omoheñói teteasukary (Tuguyasuka 1); térã umi tekoveapỹi ñande retepegua o'apo'i teteasukary heñóiva ñande retépe (Tuguyasuka 2).

Ko mba'asy rupive ñande rete ndaikatúi omoheñói térã ndaikatúi oipuru hekopete pe teteasukary ha upehaguére ñande rete ndaikatúi ojapo asuka ha aramirõ omoingovéva ñande retépe. Mba'asyapypẽ apytépe jajuhukuaa: kuaru py'ỹi, y'uhéi, ñembyahýi py'ỹi, tete pohyikue guejy, tete kane'õ ha jesareko meg̃ua. Avei ikatu ome'ẽ po ha py jehýi, gue'ẽ ha py'arasy, hechaporã'ỹ, ai reipa ha kuera mbegue mba'asykuéragui. Ko'ã mba'asyapypẽ ojoavy ombaretekuépe.

Tuguyasuka ñemohenda. Oĩ mokõichagua tuguyasuka. Tuguyasuka 1, oikotevẽva teteasukarýre oñembohéra avei Mitãrusu tuguyasuka, oñepyrũgui mitã'ikuéra apytépe (jepémo oipyhykuaa kakuaávape). Ñande rete nomoheñóigui teteasukary, kóvagui hasykatúva ojekutúva'erã ára ha ára ome'ẽ hag̃ua hetépe upe teteasukary oikotevẽva. 10%-gui sa'ive umi orekóva koichagua tuguyasuka. Tuguyasuka 2 katu ojapyhy kakuaávape, omoheñóiva teteasukary, ág̃a katu sa'i térã ndo'aporãiva ñande retépe. Teteasukary ndaikatúi oipytyvõ teteasukápe oike hag̃ua umi tekoveapỹipe. Kóva oipyhýjepi tapichakuérape ohupytývo 40 ary.

Eñeñangarekóke hi'upyrãme. Ikatug̃uáicha jareko pe teteasuka hendaitépe tekotevẽ jakarukuaa ha jakaru porã ha ñañangarekova'erã asuka, aramirõ ha mba'eñandy ñamoingéva ñande retepýpe hi'upy rupive. Upéicha avei tekotevẽ ñañeñangareko guari mboy'úpe ha avei juky purúpe. Ñane rembi'úpe oĩva'erã hi'upyrã hesãiva, yva ha umi mba'e oipytyvõtava ñande py'ápe omboguapy porã hag̃ua ha pya'e umi tembi'u; upéicha avei ñamongu'eva'erã ñande rete ani hag̃ua ñandekyra.

OMS he'i ko'ag̃aite oĩha haimete 220 sua tapicha huguyasukáva, ikatúva hetave ndojejapóiro mba'eve ha 2030 ikatúva oñembojo'a. Haimete 80% omanóva tuguyasukágui oikókuri tetã imboriahu térã imboriahu ryg̃uatãvape.

14 Jasypateĩ - Tuguyasuka Ára. Ko jeromandu'a ñavõ arygua ojejapójepi ikatuhag̃uáicha opavavéva ñaikũmby porã umi apañuãi oguerúva hendive tuguyasuka, avei jaikuaa hag̃ua ára ha ára hetaiteveha umi hasykatúva upévagui ha mba'éichapa ñamboykekuaa upe mba'asy. Tuguyasuka Ára Arapýpe, heñóiva Tuguyasuka Tetãita Aty ha Tesãi Arapygua Atyguasu (OMS) rupive, ojegueromandu'a ára 14 jasypateĩ jave ojehecharamóvo Frederick Banting ara reñói, omba'apova'ekue kane'õ'ỹre Charles Best ndive ha 1922-pe ojuhuva'ekue teteasukary, oipytyvõmbaretéva umi huguyasukáva pohãnóme.