Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1918

Alemáña yvy oñemboja'o.
**1918** (MCMXVIII) ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue ara'apýpe he'iháicha gyregório arapapaha.

Ko arype opa pe Ñorairõ Guasu Peteĩha, ko ñorairõ ojuka 15-22 sua yvypóra, ha avei ombyaipa Európape.

Avei ko arýpe oñepyrũ pe Epáña mba'asypararã, kóva katu ojuka 50-100 sua yvypóra, hetaitereive ojuka pe Ñorairõ Guasu Peteĩhágui.

―1917-*1918*-1919―
## Oiko va'ekue

### Jasyteĩ

2 jasyteĩ: Segovia-pe (Epáña) okái pe *Palacio Real de La Granja de San Ildefonso*, oñehundi heta ta'anga.

4 jasyteĩ: Rrúsia oikuaa Suómi isãsoha.

6 jasyteĩ: Alemáña oikuaa Suómi isãsoha.

6 jasyteĩ: Kóta Rríka-pe, tetãygua ombohováivove pe mburuvicha Pelico Tinono rehe, pe yvyrata Irasu osẽmba.

23 jasyteĩ: Rróma-pe, pápa Benedicto XV omomarangatu Nuno Álvares Pereira-pe.

### Jasykõi

1 jasykõi: Táva Gotha ñorairõhára aty ombokapu Parĩ. 45 tapicha omano ha 207 hasy.

1 jasykõi: Tetãvore Jukatán-pe (Méhiko), Salvador Alvarado osẽ ñesãmbyhýgui.

2 jasykõi: Rrúsia oikuaa Etóña isãsoha.

4 jasykõi: Berlin-pe, umi *huelga* ojapóva ndohejái umi mba'apohakuérape oike umi apopyhápe.

6 jasykõi: Madrid-pe ojehechauka ñoha'ãngápe pe *zarzuela* hérava "mitã judío", ohai Paso y García Álvarez.

7 jasykõi: Alemáña ha Suómi ojapo peteĩ kuatia py’aguapy ha angirũ.

10 jasykõi: Pe empresa Alemáñagua Hugo Junkers oichaka peteĩ Aviõ ipepo yvype.

13 jasykõi: Chínape peteĩ yvyryrýi 7,2° ombyai heta oga ha heta ava poyta hasy tetãvore Guangdong-pe ha umi tetãvore ikotape oĩva.
# Tarragona

Tarragona
**Tarragona** táva Epañape, Tarragona provincia-pe. Oikovéva: 132.199 (2014) - 37,83 km2

## Ambuére joaju

* Sitio web de Tarragona {es}

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Tarragona** rehegua Commons.
# Ñemyatyrõ protestante

Martin Lutéro oĩvo upe Ausburgo Amandajépe, tendota guasu Kalo V Alemáñagua ha karai kuéra ohenói chupe ha'e ombotove hag̃ua umi mba'e ha'e ohaiva'ekue, ojeiségui Katóliko jeroviágui, hákatu Lutéro ombohovái chupekuéra ha oñorairõ opa mba'e ha'e ohai rehe.
**Ñemyatyrõ protestante**, térã hérava mante **Ñemyatyrõ** ha **Lutéro Ñemyatyrõ**, upe mba'e guasuete jeroviapy rehegua jerovia Hesu Kiritóre rehegua oñepyrũva'ekue Alemáñape amo saro'y XVI-pe, Martin Lutéro ogueroguatava'ekue, ojeívo jerovia katóliko atýgui ha omoheñóivo Lutéro jerovia, heta tupão ambuéva oñembohérava tupãonguéra oñemoĩva térã tupãonguéra Lutéro ra'y. Ojeikuaa ku Ñemyatyrõ oñepyrũite Martin Lutéro ohaívo ha ombokuatiávo hembiapokue *Umi 95 techaukapyrã* ary 1517-pe, ohechaukáva mba'érepa oñemoambue arã Katóliko jeroviapy.

Ku ñemyatyrõ iñepyrũ ojejuhu umi karai arandu Európagua ñeimo'ã apytépe, ha'ekuéra ohekáva'ekue jeroviapy ñemoambue Tupão Katólikope, ñemoambue iñembo'épe ha hekoteépe, ha'ekuéra avei nomboajéi ha noneĩri Pápa rekuái ha hembiapo Kirito jeroviapýre.

Ko'ãga hína, oiko amo 300 sua umíva ijeroviapy tupão oñemoĩva pegua, ha heta tupão ambuéva oñepyrũkuri ku ñemyatyrõgui.

## Mandu'apy
# Tekohatyai

Kuimba'ekuéra omopotĩ tekoha oñeñohẽ itakyrágui.
Yty hína apañuái guasu ojehechaháicha Gujána yrembe'ýpe, ary 2010-jave.
Planta de carbón Australia-pe. Carbón jehapy rupive ojejapo dióxido de carbono, ha avei opaichagua dióxido de azufre.
**Tekohatyai** (karaiñeꞌẽme: *contaminación*) ha'e hína oimeraẽ mba'e oñemoingéva tekoha rendápe omongy'áva ha naipotĩva. Tekoha ikatu ha'e taha'e ha'éva tenda, mba'e térã tekove, oikovéva ha ndoikovéiva. Mba'e oñembyaíva ikatu ha'e taha'e ha'éva mba'e omongy'áva ha oiko ombyai hag̃ua (mba'epu, tesape, yty ha ambuéva).

Opa jey oñemoambue tekoha reko ha ivaivéva, oiko chugui tekohatyai, yvypóra ojapo meméva.

Heta mba'e ikatu ojejapo ojoko hag̃ua tekohatyai, ha oĩ avei heta jekupytyha tetãitaguigua omoĩva teko me'ẽ ani hag̃ua oñembyai tekohápe. Avano'õ jekakuaa ou meme tekohatyai ndive.

## Ehecha avei

* Yvy ñembyaku

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Tekohatyai** rehegua Commons.
# Olánda

Yvy Holanda umi Tetãnguéra Yvýi ra'angápe.
**Olánda** (neelándañe'ẽme: *Holland*) ha'e peteĩ yvy ha tetãvore umi Tetãnguéra Yvýi pegua (*Países Bajos*), opytáva para Yvate rembe'ýre, yvate kuarahyreike gotyo. Ary 1840 guive, Olánda oñemboja'o mokõi tetãvoreme, Yvate Olánda ha Ñemby Olánda.

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Olánda** rehegua Commons.
* Sitio web oficial de la Oficina de Turismo
* Sitio web oficial de la provincia de Holanda Septentrional (neelándañe'ẽme)
* Sitio web oficial de la provincia de Holanda Meridional (neelándañe'ẽme)
# Aleksandr Pushkin

| Aleksandr Pushkin |
| --- |
|  Pushkin ra'anga Orest Kiprenski ojapo (1827). |
| Teñói |
Moscú, Rrúsia Mburuvi |
| Mano |
10 jasykõi 1837 (37 ary) San Petersburgo |
| Tetãgua |  Rrúsia |
| Mba'apo |
Haihára |
| Ñe'ẽ haipy reko |
Ñe'ẽpoty, ñoha'ãnga ha tembiasagua'u |
| Movimientos |
Romanticismo |
| [editar datos en Wikidata] |

**Aleksandr Serguéyevich Pushkin**(Moscú, 6 jasypoteĩ 1799-San Petersburgo, 10 jasykõi 1837) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára ha tembiasagua'u apohára Rrúsia pegua, pe omboypýva Rrúsia ñe'ẽporãhaipyre javeguaite.

Herakuãite oipurúgui hembiapokuépe pe ñe'ẽ oñe'ẽháicha hapichakuéra, noipuruséi pe ñe'ẽ ymaguare oĩva aranduka añónte. Jepive oiko iñe'ẽpotýgui purahéi herakuãva. Heta umi omomba'e hembiapokue ha ombohesegua chugui, techapyrãme Dostoyevski, Gógol, Tiútchev ha Tolstói, oipytyvõ avei umi puraheiapohára Rrúsia pegua Chaikovski ha Músorgski hembiapokuépe.

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Aleksandr Pushkin** rehegua Commons.
# Wuhan

Táva Wuhan ra'anganguéra.
**Wuhan** (Chinañe'ẽme: 武汉市 térã 武漢市) niko peteĩ táva Chína Tetarã Retãme, tetãvore Hubei tavusu ha upe tetã pehẽngue mbytegua táva orekovéva tapicha, oikógui ko távape amo 11 sua tavaygua ha ijyvy apekue ohupyty amo 8467 km². Ko táva ojejuhu ysyry Yangtze ha ysyry Han ojoajuhápe.

Wuhan niko hembiasa puku, ojeikuaa oñepyrũ ojapo amo 3500 ary ha heta mba'eguasu Chína retãme ojehu ko távape.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Wuhan** rehegua Commons.
* Wuhan táva rekuái
# Carl Friedrich Gauss

| Carl Friedrich Gauss |
| --- |
|  |
| Hóga renda |
Reino de Hanóver |
| Hetã |
Confederación del Rin y Reino de Hanóver |
| Alma máter |
Universidad de Helmstedt |
| Hembiapo |
papapykuaahára, geofísico, mbyjakuaahára, escritor de ciencia, tekoharekokuaahára, agrimensor, mbo'ehaorusu mbo'ehára, estadístico y geodesta |
| Empleador |
Universidad de Gotinga |
| Ojeikuaa chupe |
Teoría de números Magnetismo Función gaussiana
Construcción del Heptadecágono, Eliminación de Gauss-Jordan |
| Omendáva |
Johanna Osthoff Mina Waldeck |
| Taýra |
Eugene Gauss, Joseph Gauß, Wilhelmine Gauss, Therese Gauss, Wilhelm Gauß |
| Jopói |
Orden del Mérito de las Ciencias y las Artes, miembro de la Royal Society, Medalla Copley, Orden bávara de Maximiliano para la Ciencia y las Artes, Premio Lalande, Miembro de la Academia Estadounidense de las Artes y las Ciencias, Pour le Mérite y  |
| Firma |
| [editar datos en Wikidata] |

**Johann Carl Friedrich Gauss**; (Braunschweig, 30 jasyrundy 1777-Gotinga, 23 jasykõi 1855) ha'e akue peteĩ papapykuaahára, mbyjakuaahára ha mba'erekokuaahára Alemáña megua. Hembiapokue mba'eguasuitéva heta tembikuaápe, tuichaitépe papahakuéra mba'ekuaarã, papapykuaa ñehesa'ỹijo, ysajarekokuaa ojoavýva, papyrekokuaa, *álgebra*, yvyapera'ã, *magnetismo* ha tesapekuaa apytépe. Ojehechakuaáma ichupe oikove aja *Papapykuaa Ruvicha* ramo, Gauss hembieja tuichaite heta papapykuaa mba'ekuaarãme ha tembikuaatýpe.

Imitãrõ guive, ojehechakuaáma ichupe aranduitéva ramo, jepémo hogagua imboriahúva ha hekombo'e mbykýva: isy omoñe'ẽkuaa, ndohaikuaái jepénte; itúva ohai ha omoñe'ẽkuaa, hákatu mbykymínte oikuaa papapykuaa. Heta oñemombe'u ha oje'e hese iñaranduitégui imitã guive. Imitãrusu ramo, tuichamba'e ohupyty ha oikuaauka, ojapopa hembiapokue tuichavéva, *Disquisitiones arithmeticae*, orekóvo 21 ary (1798), jepémo oikuaaukapa hembiapokue amo ary 1801 javénte. Constituye un trabajo fundamental como consolidación de la teoría de los números y ha moldeado esta área hasta ary los días presentes.

## Marandumi

## Mandu'apy
# Arequipa

| Arequipa   *Villa de la Asunción de Nuestra Señora del Valle Hermoso de Arequipa*  |
| --- |
|  |
|  *Arequipa* |
| Tetã |  Perũ |
| Tetãvore | Tetãvore Arequipa |
| Avaitakue | 749 291 ava |
| Aperaꞌã | 2 923,53 km² |
| ISO |  |
| Yvatekue | 2 335 m |
| Koordinasiõ | 16°23′0″S, 71°32′0″W  |

**Arequipa** (*Villa de la Asunción de Nuestra Señora del Valle Hermoso de Arequipa*) runa simi: Ariqipa, ha'ehína táva Perũ, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 749 291 ava.

## L

* Mariano Melgar
* Mario Vargas Llosa

### M

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Arequipa** rehegua Commons.
* Municipalidad Provincial de Arequipa
* Gobierno Regional de Arequipa
* Arequipa, Patrimonio Cultural de la Humanidad
# Apartheid

Ko ta'angápe ikatu ñamoñe'ẽ heta ñe'ẽme «umi ipiretĩva añónte oipuru va'erã», ta'anga koichagua ojehecha oparupi Yvyáfrika-pe *apartheid* rekópe, umi naipiretĩriva ndaikatúi oiko ko'ã tendápe (1989).
Apartheid ha'e akue oñesãmbyhyháicha ha oñemboguataháicha Yvyáfrika ha Namívia retãygua oisãmbyhykuévo umi ipiretĩva, ary 1948 guive 1992 meve, omboykérõguare tetãyguakuérape ipiresa'ýre. Ko ñe'ẽ *apartheid* he'ise "ñemomombyry” Afrikáans ñe'ẽme. Yvyáfrika rembiasakuépe, ymaite guive heta umíva omboyke akue umívape ndaipire morotĩri, pe aty hérava *National Party* oñepyrũ oisãmbyhy upépe ohenonde'a rire jeporavo guasúpe ary 1948 pegua, mbeguekatúpe oñepyrũ ohekome'ẽ *apartheid* rekópe. Umi tekorã ojapo hikuái oporomboyke ha omomombyry umi ipirehũva ha umi ipiretĩva.

Ko ñesãmbyhy rekópe, umi Yvyáfrika retãygua oñemohenda va'erã ipiresa'y ha iñemoñare rupive, ndaikatúi hikuái ojoaju ha oiko oñondivepa (techapyrãme, peteĩ ipirehũva ndaikatúi omenda peteĩ ipiretĩvare). Ojejapóvo léi guasu ipyahúva Yvyáfrika-pe, opa ko ñesãmbyhy. Yvyáfrika mburuvicha pahague oisãmbyhýva *apartheid* rekópe ha'e akue Frederik Willem de Klerk; ha'e oho oñemongeta Nelson Mandela ndive, oiméva ka'irãime omoambueségui hetã ñesãmbyhy, opa hag̃ua *apartheid*. Oñemongeta rire hikuái ha osẽ rire ka'irãigui Nelson Mandela, ojeporavo ichupe Yvyáfrika mburuvicha ramo pe jeporavo guasúpe ary 1994 pegua, upéicha oiko ichugui pe ipirehũva peteĩha oisãmbyhy hetãre, upe aja oreko 75 ary. Umi mokõi karaípe oñeme'ẽ kuri Jopói Nobel Py'aguapyguigua, hembiapo porãgui.

## Mandu'apy