Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Austin

Austin táva mbytépe.
**Austin** ha'e niko tetãvore Texas itavusu, Tetãvore Joapykuérape. Ko táva ha'e upe irundyha hetavéva tapicha orekóva Texas retãvorépe, oguereko 842.592 tavayguakuéra (ary 2012).

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Austin** rehegua Commons.
# Kuarepoti

Mba'e jeroviaha itajúgui ijapopyre, kyse puku kuarepoti pytãgui, yvymbovoha ha mákina itakanduágui, hasaha asérogui ha vatería lítiogui ijapopyre.
Oĩ eleménto kimikagua ojeheróva **kuarepoti**. Hetave eleménto oĩva eleménto rechaukaha ogykehaípe ha'e kuarepoti. Ko'ã eleménto oguereko jepi ko'ã techaukaha:

1. Ikatu ogueraha tendyry ha jope.
2. Ikatu oñemboysaja hasy'ỹme.
3. Omimbipa.
4. Hasy oñemembe hag̃ua.

Techapyrãme jareko itatĩmembe, kuarepoti pytã, itakandua, ehtáño, itaju, itamembe, itatĩ, titánio, uránio ha sĩko.

## Mandu'apy
# Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1996

**Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1996 táva Atlanta-pe** ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 26ha ojejapóva ára 19 jasypokõi guive 4 jasypoapy peve ary 1996-pe, táva Atlanta (tetãvore Georgia itavusu), Tetã peteĩ reko Amérikagua rendápe.

Ñembyaty ojapo 302 ñeha'ã ha 28 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 10.318 jetepysohára (6.806 kuimba'e kuéra ha 3.512 kuña nguéra) oúva 197 tetãnguéra pegua. Ambue táva kuéra Mbejingo hi'aguĩ ojapo avei jetepyso ha ñeha'ã oimeraẽva. Estados Unidos ojapo avei Ñembosaraipavẽ ambuéva arahakúpe, ary 1904 táva St. Louis-pe, ary 1932 ha 1984 táva Los Ángeles mokõiháme. Umi ñembosarái ojejapo vaekue 100 ary kuéra peteĩha ñembosaraipavẽ guive táva Atena-pe ary 1896-jave.

## Mandu'apy
# Rembrandt

**Rembrandt Harmenszoon van Rijn**(neelándañe'ẽme: [ˈrɛmbrɑnt ˈɦɑrmənsoːn vɑn ˈrɛin]; 15 jasypokõi 1606 – 4 jasypa 1669) ha'e va'ekue peteĩ mopinĩhára ha mbareteyha olandagua.
# Ganges

Ysyry Ganges ohasáva táva Varanasi rupi.
**Ganges** térã **Gánga** ha'e ysyry ojepysóva Vangalande ha Índia rupi. Osyry 2525 km pukukuévo, heñói rire amo yvytyrysýi Himaláia vorekue kuarahyreikeguávape, Índia retãvore Uttarakhand-pe, ha osyry ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo umi ñu guasu rupi Yvate Índia pegua. Oike rire Kuarahyreike Vengálape, oñembovo mokõi rupo: ysyry Hugli, ohasáva heta távare Kuarahyreike Vengálape ha osẽ Vengála parapytépe ypa'ũ Sagar ypýpe; ha ambue katu ysyry Padma, ohasáva Vangalande rupi ha ojoaju ysyry Meghna rehe, ipahápe osẽ avei upe parapytépe. Ko ysyry ñesẽha, osẽhápe avei ysyry Brahmaputra, ojapo Ganges ysyry'a.

Hetaite umi omomba'eguasu ko ysyry Indu jeroviápe, ogueroviáva oñemongarai ha oñemopotĩ ojahu rire ko ysyrýpe.

## Mandu'apy

## Ehecha avei

* Ysyrykuéra rysýi pukukuére
# Tembiapo vaikuére ñemano

Ndaiporihára tembiapo vaikuére ñemano: 106 tetã
     Oĩ tembiapo vaikuére ñemano oikóramo mba'e vaietéva, ha'éva ñorairõ techapyrãme: 7 tetã
     Iléi guasúpe oĩ tembiapo vaikuére ñemano hákatu ndoipurúi: 28 tetã
     Oĩ tembiapo vaikuére ñemano: 54 tetã

**Tembiapo vaikuére ñemano** oiko Tetã ojukávo peteĩ tapicha oñekondenámava, tapicha hembiapo vaikuéva ojapo'ỹva hetã reko me'ẽ he'iháicha.

## Paraguái

Tembiapo vaikuére ñemano ndaipóri Paraguáipe. Léi guasu he'i ndikatúi ojukauka pe hembiapo vaikuévape ary 1992 guive. Paraguáipe ojejuka hembiapo vaikuévape ipaháva ary 1928-pe, upe guive ndojejapovéima.

> "Mayma yvypóra oguereko ijeheguiete voi derecho oikovévo. Ko derecho iñañetéva'erã, ikatúma guive, maymávape oikove ypy guive isy ryepýpe. Juez ndaikatúi **ojukauka avavépe hembiapo vaikuére**. Estado oñangarekóva'erã mayma tekovére oñembyai'ỹ hag̃ua hete ha iñakãme, héra ha herakuã porãme. Léipe oĩva'erã moõ mevépa peteĩ tapicha ojapokuaa ojaposéva hetégui oipytyvõmbotávo mba'ekuaaverã térã tesãirã."
>
>
>  Paraguái Léi guasu. Artículo 4, 1992.

## Mandu'apy
# Pólio

| Poliomielitis |
| --- |
|  Kuimba'e hetyma ijapáva ohasa'asýgui póliore. |
| Ñemohenda ha marandu ambuéva |
| CIE-10 |
A80, B91 |
| CIE-9 |
045 138 |
| CIAP-2 |
N70 |
| DiseasesDB |
10209 |
| MedlinePlus |
001402 |
| PubMed |
Buscar en Medline mediante PubMed (en inglés) |
| Sinónimos |
| * Heine-Medin mba'asy
* Mitã mba'asy vai
* Poliomielitis
 |
|  Pohano rehegua  |
| [editar datos en Wikidata] |

**Pólio** (héra mbykymi oúva ñe'ẽnguégui **poliomielitis**) ha'e mba'asy poliovíru oguerúva ombyaikuaáva yvypóra ypykatu hajyguéva. Tuichaitépe umi ohasa'asýva ko mba'asýre ningo mitãnguéra, upévare hína oje'e hese ha'eha mitã mba'asy. Peteĩ tapicha hasy ramo, ikatúma oguerova ha ombohasy ambue yvypórape juruaysy rupive, hu'úrõ térã iñatĩárõ.

Pólio katuete ombohasa'asy mitã'i ha mitãkuña'i orekóva 4 amo 15 ary, umi tetãme ndahakuitereíva ha ndaro'yietéva, tuichaitépe arahaku jave. Ko mba'asy niko pya'eite oñemyasãi, hákatu ojejoko porã vakúna rupive. Ivaírõ ko mba'asy, omboruru umi tajyapỹi yvypóra retépe, umíva omomba'apóva pujase'o karaku ha apytu'ũ, upéicha hete ijapa ha ikechẽ. Ivaietérõ, ikatu omboapa asy yvypóra rete térã oporojuka.

Ára 24 jasypa ojegueromandu'a pólio ára.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Pólio** rehegua Commons.
# Joseph Haydn

| Joseph Haydn |
| --- |
|  Joseph Haydn, ta'anga ojapo Thomas Hardy ary 1792 jave. |
| Hetã |
Archiducado de Austria y Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu |
| Hembiapo |
Pupotyhára ha pupoty apohára |
| Jokuaikuaa rape |
Katóliko |
| Omendáva |
Maria Anna Keller |
| Jopói |
honorary citizen of Vienna |
| Firma |
| [editar datos en Wikidata] |

**Joseph Haydn** (Rohrau, Viéna ypýpe; 31 jasyapy 1732 - Viéna; 31 jasypo 1809), ojeikuaáva avei **Franz Joseph Haydn** ramo, ha'e akue peteĩ pupoty apohára Áuteria pegua. Ojehechakuaa chupe peteĩ umi pupoty hekoporãitéva apohára tuichavéva, upéicha avei herakuãva «sinfonía túva» ramo.

Hekove pukukuévo oiko Áuteriape ha heta omba'apo mburuvichavete róga pupotyhára ramo umi Esterházy-pe guarã, Hungyria ruvichakuéra. Oñemoha'eño ha oñemomombyry umi pupoty apohára ambuévagui, omano meve, he'iháicha: «oiko va'erã ijojaha'ỹ». Omanokuévo, ojehechakuaa chupe umi pupoty apohára herakuã porãitéva ramo oparupi Európape.

Ityvýra kuri Michael, omba'apo va'ekue avei pupoty apohára ramo, ha Johann Evangelist, opurahéiva *tenor*. Iñangirũ Wolfgang Amadeus Mozart, oje'e avei Haydn ombo'ehague chupe, ha omba'apo Ludwig van Beethoven mbo'ehára ramo.

## Mandu'apy
# Karl Popper

| Karl Popper |
| --- |
|   |
| Tetãgua |
Austro-británico |
| Mba'apo |
Arandupykuaaty |
| Ñe'ẽme ojehaíva |
Ingyaterrañe'ẽ |
| Movimientos |
Liberalismo, racionalismo crítico |
| Hembiapokue poguasu | *Avano'õ jepe'a ha umíva ja'e'ỹva hese* *Tembikuaaty kundaha ikuaa rape* |
| [editar datos en Wikidata] |

**Karl Raimund Popper** (Viéna, 28 jasypokõi ary 1902 - Londres, 17 jasyporundy ary 1994) ha'e akue karai arandupykuaaty rehe ha jokuaikuaa rehe oñemoaranduitéva, heñói va'ekue Auteria tetãme, ohóramo jepe Ingyatérrape oikove hag̃ua upépe.

Hetaite tapicha he'i ichugui ha'eha peteĩva umi karai aranduite saro'y XX pegua omba'apo akue tembikuaaty rehe . Ha'e omba'apoite akue avano'õ arandupykuaaty rehe avei, ha ojapo heta jehaipy ha aranduka jokuaikuaa rehe, oipysyrõite ha oñorairõite jekopytyjoja rehe ha ombohovaite umi tetã ojokuáiva hatãme, ojepytaso pe porokuái milíko rehe.

> "Aimo'ãramo jepe, opa tapicha ojepy'amongetáva ojesarekóne peteĩnte arandupykuaaty apañuái rehe ha ojepy'amongeta hese: upe apañuái arapy pegua, *apañuái oikuaávo mba'éichapa oiko ko Yvy... ñandeite avei ha opa mba'e jaikuaa, joaju, ko Yvýpe*. Opaite tembikuaaty omba'apo ko arapy rehe, ha, aimo'ãháicha, arandupykuaaty ojesarekónte, ha tembikuaaty avei, pe ñepytyvõ rehe ha'o ojapo hese; chéve guarã, taha'e ha'éva arandupykuaaty térã tembiakuaaty naiporãvéine ha'ekuéra ohejáramo ku jesareko."
>
>
>  Karl Popper. *La lógica de la investigación científica* (Tembikuaaty kundaha ikuaa rape, karaiñe'ẽme). México, Rei, 1991.

Popper ohechauka hembiapokuépe mba'éichapa ha'e ohecha tembikuaaty arandupy, aranduka hérava *Tembikuaaty kundaha ikuaa rape*, osẽ peteĩháme alemañañe'ẽme (*Logik der Forschung*) ary 1934-pe. Ha'e ohechaukase mba'éichapa tembikuaaty ndojuehéi umi mba'e ijysajakuaa'ỹva.

## Joaju

* Biografia da Stanford Encyclopedia of Philosophy
* The Karl Popper Web
* Instituto Karl Popper
* Entrevista audio à BBC

## Mandu'apy
# Étika

**Étika** térã **tekoporã rembikuaa** ha'e arandupykuaapy vorekue oipyguaráva avareko, mba'e ojehechakuaáva hekokatuha ramo ha umi ojehechakuaáva hekope'ỹha ramo, iporãva ha ivaíva, tekoporã (jepokuaa ha tembiapoukapy ojehechakuaáva iporãha ramo), tekomarangatu, vy'apavẽ ha umi mba'e jajapo va'erã jaiko oñondivepa hag̃ua.

Ko étika javegua oñemohakã mbohapýre: metaétika ha'e upe oipyguaráva mba'éichapa oñepyrũ ha mba'épa he'ise opamba'e étika reheguáva, étika ohekome'ẽva ha'e upe ohekáva mba'épa ikatu ohechaukaite mba'épa hekokatúva ha hekope'ỹva avarekópe ha upe étika purupyrã katu oipyguara mba'e oñombohováiva ha apañuái ikatu jajuhu jaikóvo étika he'iháicha.

Sapy'ánte oĩ ombojehe'áva térã oiporu ñe'ẽ he'isejojáva ramóicha ko'ã étika ha tekoporã, jepémo étika ha'e tekoporã ikatu ojehechakuaáva heta avano'õme térã oparupi yvy ape ári, tekoporã katu ojehecha peteĩ avano'õntepe, upe rire étika ha'e avei tembikuaaty oipyguaráva tekoporã. Étika nomoheñóiri umi apañuái ikatúva ou tekoporãgui, opy'amongeta katu hese. Étika ojesareko umi tembiapo tekoporã rehegua, ha'éva mba'e jajapóva jajaposégui, taha'e ha'éva ñane'añórõ, jaikojoapárõ térã jaikórõ opavave renondépe. Étika ndaha'éi omombe'umínte térã omañamínte umi tembiapo rehe, oñeha'ãmba katu ohekávo iporãrõ térã ivaírõ, ojepy'amongetávo ha oñemongetávo avareko rehe.

Étika ñehesa'ỹijo oñepyrũ oikoraẽ oipyguaráva arandupykuaaty Gyrésia Ymaguarépe, ha oñemyasãi opaichaguápe marandeko pukukuévo, ikatu jahecha hembiasakue rupive iñambueitehague mba'éichapa oñemyesakã ha oñeikũmby étika ha tekoporã opaichaguáva oñemoĩva yvypóra rekove apytépe.

Jepémo akóinte étika ojehecha arandupykuaaty rakã ramo, oñemyasãi avei heta tembikuaa rupi, umíva apytépe jajuhu avakuaaty, tekovekuaaty, virurekokuaa, marandeko, jokuaikuaa, avarekokuaa ha tupãkuaaty.

## Mandu'apy
# Tave'ỹ

**Yvy tave'ỹ**, **yvy ojeiko'ỹha** térã **yvyku'ipasu** ha'e yvy iñapekãmbáva ha iperõva oikógui ijapére hetaite yvysyry, ndokyihápe. Heta mymba ha ka'avo oikomeméva ko yvýre, techapyrãme urumbe, mbói, ñandu, teju ha heta ambuéva. Ko tenda ha'e peteĩ yvy ijapekue ysaja.

Ikatu oĩ yvy ojeiko'ỹha rypy'a, Antártida ha Kyoẽlándia rupi ojehecha. Tave'ỹ tuichavéva oĩ Áfrika yvyrusúpe, upe hérava Saára, ha mokõiha oĩ Ásia yvyrusúpe, upe hérava Góvi.

Peteĩ Yvyku'ipasu, Tetã peteĩ reko Amérikaguape.