Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Evréo ñe'ẽ

| Evréo ñe'ẽ |
| --- |
| **Yvy henda oĩva:** | Israel retã ha henondépe. |
| **Tetãnguéra:** | — |
| **Máva oñe'ẽva:** | Haimete 6.000.000 |
| **Te'ýi reñói:** | — |
| **Aty'i:** | — |
| **ISO 639-1** | he |
| **ISO 639-2** | heb |
| **ISO 639-3** | heb |
| Evréo ñe'ẽ achegety. |
|

 |

**Evréo ñe'ẽ** ha'e peteĩ ñe'ẽ semítika oñe'ẽêva umi te'ýi oĩva Israel yvy ymaguarépe. Tupã ñe'ẽngue ryru ára pukukuépe, evréo ñe'ẽ ha'e oiporúva Israel ñomongeta ha ñe'ẽporãme, ága katu sa roy VII Kirito mboyve guive oike mberekatu araméo ñe'ẽ. Imyengovia ipya'eve ojeity rire Herusalẽ tupão mokõiha, ary 70 K.r. ha oñepyrũme isarambi hudeokuéra tava'i oikégui Império Rrománo. Evréo ndojeiporuvéi ñomongetahápe sa ro'y II ñande árapegua guive, ága katu oikove ñe'ẽ jehai ha tekopýpe mayma hudéo aty pa'ũme Europape.

Ko'ãga oĩ haimete 5.600.000 oñe'ẽva evréo, Israel retãme (5.000.000) ha Palestína retãme (600.000).

Evréo ñe'ẽ ñemombarete oñepyrũ sa ro'y XIX pahápe, oñepyrũme hudéo oho jevy Palestínape, Eliezer ben Yehuda, tenonderã, ñepia'ã rupive, sionimohára heñoiva'ekue Rrusiape, ojapóva ñe'ẽ jehai oĩva upérõgui ha oĩva ko'ága peve ñe'ẽ oñeñe'êva agagua. Ojejapo ramo Israel Retã ary 1947-pe, mburuvichakuéra hudéo omoĩ Tetã ñe'ẽpavẽrõ. Evréo ñe'ẽ agagua mba'e peteĩmimi oikóva arapýpe: iñe'ẽ ñemoingove mberekatu ñe'ẽ jehaígui haimete 2000 ary rire ojeiporúvakuri yvagaraperãmente.

## Mandu'apy

* Zuckermann, Ghil'ad, 2003. *Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew*. Palgrave Macmillan. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695)

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Evréo ñe'ẽ** rehegua Commons.
# Tata

Ka'aguy jekáiTata yvyrápe hendy mboyvemi, oñemboguepa peve.
**Tata** ha'e mohavẽ peteĩ ñemoambue kímiko ome'ẽva tesape ha takukue. Tata niko mba'e ñanembyakúva, jaipurúva ñambojy hag̃ua ñane rembi'urã, ohesape pytũmbývo ha ikatu jaipuru ñamopotĩsérõ ñu guasu ojejavorai'o va'erã. Jepémo avei tata ikatu ñanembohasa'asy, oĩramo tata guasu noñeñangarekóiva ha ohapyreíva, ikatu haguére okaipa óga, yvyramáta ha ambue mba'e. Umi jekái ka'aguýpe tuichaiterei ohundipa, pya'eite ikatu okaipa ñu guasu térã ka'aguy. Ary ha ary ojehecha heta tapicha omanoha tata jekáipe.

Ikatu ñamyendy tata ñambyakuitévo peteĩ mba'e, opaichagua ikatu jajapo upéicha, techapyrã ikatu pya'e jaipichy ojueheve yvyra'ikuéra, ikatu avei jaipuru mokõi ita atã oñombotáva ome'ẽvo tatapiriri, ha ambuéva. Kímika rehe ojehecha'ỹijóvo, ojehecha oĩha tata oikóramo osẽ peteĩ mba'égui tovendy (*electrón*) ome'ẽvo heta mbaretekue.

Tata oikotevẽ mbohapy mba'e hendy hag̃ua: tatarapo (*oxígeno*), ñandyratarã (*combustible*) ha takukue. Umi ñandyratarã ikatu ha'e yvyra, churugue, tatapỹi, ñandyry térã oimeraẽ ambue mba'e ndahasýiva oñemyendy. Peteĩ tata hendy rire, omoheñói haku tee, péicha pe tata osegi hendy ijehegui sapy'ami.

Tatarendy añoite mba'e ikatu jahecha, umi mba'e ojehapýva ome'ẽ tatatĩ, upe avei ikatu ñembohasa'asy oikeitéramo ñande retépe.

## Mandu'apy