# Pindoráma

| *República Federativa do Brasil* Tetã Joaty Pindoráma |
| --- |
|
Pindoráma |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Poyvi |  Ha'erã'i
 |

 |
|
Tetã ñe'ẽ akã: Tekoitépe ha ñakãrapu'ãme *(Poytugañe'ẽme:* «Ordem e Progresso»*)* |
|
Tetã Momorãhéi:  |
|  |
| Tavusu |
Vrasília |
| Ñe'ẽ tee |
Poytugañe'ẽ |
| Tetãygua réra |
Pindoramagua |
| Tekuái reko |
Tetã Ñembyatypyre mburuvicharapépe |
| Mburuvicha Tekoviaruvicha |
Luiz Inácio Lula da Silva |
| Tetã Amandaje |
Congreso Nacional de Brasil |
| Sãso  • Mombe'upyre  • Ohechakuaava |
Poytuga pegua 7 jasyporundy 1822-pe 29 jasypoapy 1825-pe |
| Yvy apekue |
Ñemoĩha 5.º |
|  • Opaite |
8.514.877 km² |
|  • Y (%) |
0,65% |
| Tembe'y |
14.691 km |
| Y rembe'y |
11.491 km |
| Yvyty yvatevéva |
Pico da Neblina |
| Ava hetakue |
Ñemoĩha 6.º |
|  • Hetakue |
207.660.929 (2017) hab. |
|  • Typy'ũ |
23.8 hab./km²\* |
| PIB (PPA) |
Ñemoĩha 8.º |
|  • Opaite (2006) |
$ 1.804.593 mil |
|  • Per cápita |
$ 9.531 (2007) |
| PIB (nominal) |
Ñemoĩha 10.º |
|  • Opaite  |
$ 1.177.706 mil (2006) |
|  • Per cápita |
$ 6.220 (2007) |
| IDH (2019) |
0.765 (84.º) – alto |
| Viru |
Real (R$, `BRL`) |
| Ára |
UTC-5 guive UTC-2 peve, aravo ete ha'e: UTC-3 |
| ISO Jehero |
076 / BRA / BR |
| Tetã renda tee Ñandutíme | `.br` |
| Tetã pumbyry papapy | `+55` |
| Tetã puhoe papapy | `ZVA-ZZZ, PPA-PYZ` |
| COI Jehero |
BRA |
|

AtyveteONU, OEA, CSN, CPLP, Mercosur, CIN, OEI, G8+5
 |
| **Opaite Tetã Yvýgui** |
| [editar datos en Wikidata] |

**Pindoráma** (Poytugañe'ẽme: *República Federativa do Brasil* térã *Brasil*) ha'e tetã hekosãsóva tuichavéva Ñemby Amérikape ha tetã tuichavéva poha opa Yvýpe ha tetã pokõiha orekovéva tapichakuéra ipype. Pindoráma retã añónte pe oñeñe'ẽhápe Poytugañe'ẽ yvyrusu Amérikape. Pindoráma ijypykue opaichagua, hetaite umi oúva tetã ambuévagui, tetã tuichaikue rupi ojehecha umi ijypykuéva Európa, Amérika, Áfrika ha Ásia pegua, ha hetaiterei ojopara.

Opyta kuarahyresẽ ngotyo Ñemby Amérikape; ijerére ojejuhu yvate gotyo Venesuéla, Gujána, Surinã, Gujána Hyãsia pegua ha Paraguasu Atlántiko; kuarahyresẽ ngotyo Paraguasu Atlántiko jey ojejuhu; ñemby gotyo tetã Uruguái; kuarahyreike gotyo Arahentína, Paraguái, Vorívia ha Peru; ha yvate kuarahyreike gotyo Kolómbia. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã rehe Ñemby Amérika pegua, nahembe'ýinte Chíle ha Ekuatóry rehe.

Pindoráma iléi guasu ãgagua, ary 1988 pegua, he'i Pindoráma ha'eha Tetã Ñembyatypyre mburuvicharapépe. Ipype oĩ 26 tetãvore ha peteĩ Táva Hekosãsóva hérava Brasilia, péva hína Pindoráma itavusu. Ijyvy apekue niko amo 8.514.876,599 km², upéicha hína 47,9% Ñembyamérika yvýgui, hyepýpe oĩ 5.570 táva ha amo 207.660.929 tapicha ary 2017 jave. São Paulo hína táva tuichavéva Pindoráma pegua, oreko amo 11.821.876 tapicha. Oguereko avei Pindoráma ypa'ũnguéra Atlántikope: *Penedos de São Pedro e São Paulo*, *Fernando de Noronha* ha *Trindade e Martim Vaz*.

Pindoráma ohupyty isãso ára 7 jasyporundy ary 1822 jave, tetã Poytuga pegua, ha upéi hekosãsóvo oiko ko Mburuvi Pindoráma, imburuvichavete peteĩha ha'e akue karai Dom Pedro I. Pindoráma tavakuairetã oñepyrũnte ary 1889 jave, karai Deodoro da Fonseca (Pindoráma rendota peteĩha) omohu'ã ku Pindoráma Mburuvi.

## Pindoráma réra

Ko ñe'ẽ "Pindoráma" ou tupiñe'ẽ: *pindo-rãma* térã *pindo-retãma*, ha he'ise pindoty retã. Pindoráma héra Poytugañe'ẽme ha'e *Brasil* ha oje'e ou latín ñe'ẽ, ha he'ise *pytã tatapỹicha*, hákatu, ko'ãga *Brasil* ha'e peteĩ yvyramáta réra (Palo Brasil), oĩ va'ekue hetaiterei Pindoráma retãme oguahẽvo umi Poytugagua. Ymaite Pindoráma hérakuri *Monte Pascoal* (ava kuéra Poytugagua oguahẽvo Pindoráma retãme, ary 1500-pe), ha upéi oñembohéra chupe *Ypa'ũ Vera Cruz*, *Santa Cruz Retã*, *Nova Lusitânia*, *Cabrália*, ha ambuéva.

## Tembiasakue

### Ñepyrũ ha Kolónia ára

Poytuga oguahẽ akue Pindorámame jasyrundýpe ary 1500 jave, oguahẽvo karai Pedro Álvares Cabral ygarataty. Európa avakuéra ñeguahẽ mboyve, oĩ va'ekue amo 2.000.000 Pindoráma ypykue Amérika tee pegua. Avakuéra tee oĩ va'ekue Pindorámame hetã guasu heta (avakuéra no'õngue guasu oiko va'ekue Pindoráma apekuére), umi tetã tuichavéva ha'e va'ekue upe tupi-guarani, upe *macro-jê* ha upe aruáko. Tupi-guarani niko mbohapy aty oñemohenda va'ekue: guarani, tupiniki ha tupinamba. Pe tupikuéra oĩva tetãvore Rio Grande do Sul guive amoite Rio Grande do Norte peve, paraguasu Atlántiko rembe'ýre.

Oñepyrũ ary 1534 jave upe kolónia ojapo Poytuga Pindorámame, upe mburuvichavete Huã III omboja'óvo Pindoráma 12 tetã'i oúva ñemoñarégui rupive (*capitanías hereditarias*), hákatu ko ñemboja'o ndoikoitéi, ha ary 1549 jave pe mburuvichavete omoĩ umi Sãmbyhyhára Guasu (hérava *Governador*) ojokuái hag̃ua Pindoráma rehe. Saro'y XVI jave, eiratã ha'e akue pe mba'epy Pindoráma oñemuvéva, upéicha Poytuga mburuvi oñepyrũ ogueru Áfrikagua tapichakuéra (Angóla, Nihéria, Senegál, Mosambíke, Marfil Rembe'y, Gána, Yvyáfrika, Gynéa Mbisáu) ha Ásiagua (Índia, Kuarahyresẽ Timor, Makáu, PRC) pegua omba'apo hag̃ua tembiguái monambipyre ramo takuare'ẽndýpe.

Oikógui ñorairõ guasu Hyãsia rehe, Poytuga ipu'aka ha oñemomba'e táva Rio de Janeiro rehe ary 1567 jave, ha upéi táva São Luís rehe ary 1615 jave. Upéicharõ, ary 1669 jave oñemomba'e heta táva mbarete rehe Tavetã Joaju pegua ha Olánda pegua, Amasónape. Ary 1680 jave Poytuga oñemomba'e Uruguái rehe.

Saro'y XVII ipahápe, pe eiratã ndaha'evéima mba'epy Pindoráma oñemuvéva, hákatu, ary 1693, heta itaju ojejuhu Minas Gerais-pe, Mato Grosso-pe ha Goiás-pe, upéicha katu noñehundíri ko Poytuga ikolónia Pindorámame. Epáña rapichakuéra oñemomba'e jey Uruguái rehe (*Banda Oriental* hína Uruguái réra upe aja) ary 1777 jave, ha oñemomba'ejeyse Poytuga rendakuéra ambuéva. Hákatu, ojejapo upe *Jekupytyha San Ildefonso pegua* ha Epáña noñemomba'evéi mba'evére Poytugágui.

Ary 1808 jave, upe *Poytuga mburuvichavete ñemoñare ha ypykue* —ha opaite *Poytuga mburuvichakuéra ha karaikuéra*— oheja Poytuga, okyhyjégui hikuái Mburuvicha Napoleón Bonaparte rehe, ha'e katu oñemomba'eségui Poytuga rehe ha oñemomba'émagui heta tetã Európa pegua upe aja; upévare ha'ekuéra oheja Poytuga ha ohopa táva Rio de Janeiro-pe, upévare táva Rio de Janeiro oiko Poytuga itavusu ramo. Ary 1815 jave, mburuvichavete Huã VI, *mburuvicha ojokuáiva* Poytuga pegua, omoambue Tetã Pindoráma reko, ombopa *kolónia* reko, ha he'i Pindoráma ha'eha upe guive "Tavetã Hekosãsóva Poytuga retã megua". Ary 1809 jave, Poytuga oñemomba'e pe Gujána Hyãsia pegua rehe, hákatu, ary 1817 jave Hyãsia oñembojára jey hese ha ary 1816 jave, Poytuga oñemomba'e jey Banda Oriental rehe, upe rire oñembohéra *Provincia Cisplatina*. Ary 1825 jave, umi Tetãmi Joaty Ysyry La Plata pegua ha Poytuga oñorairõ, Provincia Cisplatina rehe (Uruguái), ha ary 1828 jave, *Provincia Cisplatina* ohupyty isãso ha osẽ Poytuga ipoguýgui.

### Sãso ha Pindoráma Mburuvi

Pedro I Pindoráma pegua omoñe'ẽ Pindorama isãso, ára 7 jasyporundy ary 1822.
Ñorairõhára Pindoráma pegua (hovy) ha Paraguái ñorairõhára aty oñorairõ, Avay ñorairõ, Ñorairõ Triple Alianza pegua.
Pe Mburuvichavete Huã VI Poytuga pegua oho jey Európape ára 26 jasyrundy 1821 jave ha oheja ita'ýra Pedro de Alcántara, toiko hag̃ua chugui Pindoráma sãmbyhyhára. Poytuga porokuái oñeha'ã ojapo jey Pindorámagui peteĩ kolónia. Umi Pindoramagua katu ndoipotái upéicha, ha Pedro de Alcántara (Pedro I) oipytyvõ hetãyguakuérape ha oguerosapukái Pindoráma isãso, ára 7 jasyporundy ary 1822 jave. Ára 12 jasypa, Pedro oiko Pindoráma Mburuvichavete peteĩha ramo ha upe guive ojehero chupe Pedro I, amo ára 1 jasypakõi jave.

Ñorairõ Pindoráma sãso ohekáva oñemyasãi oparupi tetã tuichakue, ñorairõ guasu oiko tetã vore yvategua, yvat ekuarahysẽygua ha ñembyguápe. Poytuga aty ñorairõhára ondyry ipahápe Pindoráma rehe amo ára 8 jasyapy ary 1824 jave, upe rire Poytuga oñeĩ Pindoráma isãsoha ára 29 jasypoapy ary 1825 jave, jekupytyha Rio de Janeiro pegua rupive.

Ko tetã léi guasu peteĩha osẽ ára 25 jasyapy ary 1824 jave. Ára 7 jasyrundy ary 1831 jave, Pedro I oho jey Európape oikógui Poytuga Retãygua Ñorairõ, ha omoĩ ita'ýra hérava Pedro II omyengovia hag̃ua chupe, po ary orekóvo pe mitã'i. Pe mburuvichavete pyahu, Pedro II, ne'ĩra oisãmbyhykuaa hetãre ha upévare ojejapo mburuvicha aty ojeheróva *rehénsia*. Pe *rehénsia* katu heta ñorairõ omoheñói Pindoráma tuichakue. Umi oñorairõséva nombohovái katu Pedro II sãmbyhýre, Upe aja, oñepyrũ tetãvore ohekáva isãsorã, Tavakuairetã Rio Grandense ha Tavakuairetã Juliana hekosãso oikóvo pe Farrápo ñorairõ, ombohováiva Pindoráma Mburuvi rehe.

Pedro II okakuaa ha ipu'aka umi ombohováiva hese, hetã ipu'aka avei mbohapy ñorairõme tetã ambuéva rehe —pe *Guerra Grande*, pe Aguirre Ñorairõ ha pe Ñorairõ Triple Alianza—, Amo 1888 jave opa ramo pe tembiguái reko Pindoramape.

Ko árape, Pindoráma ha'e peteĩ pe ivioléntova tetã ko múndo.
Ára 15 jasyporundy 1889 opa porokuái peteĩme, oikógui *golpe de estado*, ha oñepyrũ tavakuairetã, upéicha karai ñorairõhára ruvicha hérava Deodoro da Fonseca oiko Pindoráma rendota peteĩha ramo.

## Pindorama apekuaa

Kaninde niko guyra Pindorámame ojejuhúva.
Pindoráma hembe'y ipukuiterei, Ñembyamérika rehe, ha ijerére ojejuhu yvate gotyo Venesuéla, Gujána, Surinam, Gujána Hyãsiapegua ha Paraguasu Atlántico; kuarahyresẽ gotyo Paraguasu Atlántiko; ñemby gotyo Uruguái; kuarahyreike gotyo Argentina, Paraguái, Volivia ha Peru; ha yvatekuarahyreike gotyo Kolómbia retã. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã rehe Ñembyamérika pegua, nahembe'ýiramo jepe Chile rehe ha Ekuator rehe.

Pindoráma hína upe teã tuichavéva poha opa Yvýgui, tetã Rrúsia, Kanatã, China ha Tetã peteĩ reko Amérikagua rire, ha avei ha'e tetã tuichavéva mbohapyha Amérikape, ijapekue hína 8 514 876,6 km². Pindoráma oguereko heta yvyty, yvytyrysyi, ñu guasu ha ysyry puku. Pindoráma ijysyrykuéra tenondegua ha tuichavéva ha'e ku ysyry Paranaguasu —ysyry tuichavéva mokõiha opa Yvýgui- ha Ysyry Parana, Ysyry Yguasu, Ysyry Negro, San Francisco, Ysyry Xingú, Madeira ha pe Ysyry Tapajós hína ysyry imba'eguasúva Pindoráma retãme guarã.

Umi mymba ha ka'avo Pindoráma pegua opaichagua hína, umi mymba okambúva ituichavéva ha'e hína: Pe jaguapytã, pe jaguarete, jaguarete'i, aguarakuéra, taitetukuéra, pe mborevi, jurumikuéra, mykurẽ, aíguekuéra (*perezosos*) ha pe tatukuéra.

## Táva tenondegua

| Pindorama itavakuéra tenondegua |
| --- |
|  São Páulo
 Río de Janeiro
 Salvador de Bahía  |  | Táva | Tetãvore | Tavayguakuéra |  | Tava | Tetãvore | Tavayguakuéra |  Vrasília
 Fortaleza
 Belo Horizonte  |
| 1 | São Páulo | São Páulo | 11 821 876 |   | 11 | Belém | Pará | 1 425 923 |
| 2 | Río de Janeiro | Río de Janeiro | 6 429 922 |   | 12 | Goiânia | Goiás | 1 393 579 |
| 3 | Salvador de Bahía | Bahía | 2 883 672 |   | 13 | Guarulhos | São Páulo | 1 299 249 |
| 4 | Brasilia | Distrito Federal | 2 789 761 |   | 14 | Campinas | São Páulo | 1 144 862 |
| 5 | Fortaleza | Siara | 2 551 805 |   | 15 | São Luís | Mbarãñana | 1 053 919 |
| 6 | Belo Horizonte | Minas Gerais | 2 479 175 |   | 16 | São Gonçalo | Río de Janeiro | 1 025 507 |
| 7 | Manaus | Amazonas | 1 982 179 |   | 17 | Maceió | Alagoas | 996 736 |
| 8 | Kuri'ytýva | Paraná | 1 848 943 |   | 18 | Duque de Caxias | Río de Janeiro | 873 921 |
| 9 | Recife | Paranãmbuka | 1 599 514 |   | 19 | Natal | Rio Grande do Norte | 853 929 |
| 10 | Porto Alegre | Rio Grande do Sul | 1 467 823 |   | 20 | Teresina | Piavy | 836 474 |
| Estimación para 2012. |

## Arandupy

### Jetepyso

Vakapipopo ñeha'ã renda, Maracanã, táva Rio de Janeiro.
Jetepysópe, Pindoráma oguereko 5 FIFA pu'aka rechaukaha vakapipopo rehegua ha ojapo akue pe FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1950 ha FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014 avei; ary 2016-pe, Pindoráma retãme oiko upe Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2016 táva Rio de Janeiro-pe.

### Avano'õ

Pindorámagua aranduyma oúva 3 pártepe: Poytuga, Áfrika ha Guarani.

* *Feijoada* ha'e Poytugagua
* *Cavaquinho* ha'e Poytugagua
* *Pastel de Bacalhau* ha'e Poytugagua
* *Olodum* ha'e Áfrikagua
* *Capoeira* ha'e Áfrikagua
* *Samba* ha'e Áfrikagua
* *Beijú* (Mbeju) ha'e Guarani
* *Itamaraty* (itamorotĩ) ha'e Guarani
* *Anhanguera* (añakuéra) ha'e Guarani

## Ehecha avei

* Rapái: (Poytugañe'ẽme: *rapaz* [kuimba'e] + Avañe'ẽme: 'í = rapa'í)
* Sogue
* Kamba

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Pindoráma** rehegua Commons.
* Sitio oficial del gobierno Brasileño
* Sitio oficial del gobierno Brasileño portugalñeꞌẽ: *{{{1}}}*

* Sitio oficial de la presidencia portugalñeꞌẽ: *{{{1}}}*
* Sitio oficial de la cámara de diputados portugalñeꞌẽ: *{{{1}}}*
* Sitio oficial del senado portugalñeꞌẽ: *{{{1}}}*
* Perfiles de países de la FAO: Brasil
* Brasil en Guía del Mercosur

|  Pindoráma |
| --- |
| **Tavusu**: Brasilia |
| **Mburuvicha**: Jair Bolsonaro |
| Pindoráma retã purahéi • Real

|  |  |
| --- | --- |
|    | **Jesareko! Oñemboguéta ko kuatia naiporãigui.** Ndereipotáirõ, ñanemomarandu ko kuatiápe. |

 |

| Ñembyamérika |
| --- |
|  Arhentína •  Chíle •  Ekuator •  Gujána •  Kolómbia •  Paraguái •  Perũ •  Pindoráma •  Surinã •  Uruguái •  Venesuéla •  Vorívia |