Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Mondyikakuaa

Torres Gemelas ojeitypárõguare, 11 jasyporundýpe, mondyikakuaa mba'e Al Qaeda ojapo oporomongyhyje hag̃ua.
**Mondyikakuaa** oiko yvypóra aty oporomongyhyje vai ñerairõhápe ha mbaretehápe ohekágui pokatu ha ñesãmbyhy, omongyhyjese hikuái tetãyguápe ha sãmbyhyhárape. Mba'e opaichagua oheka umi omondyikakuaáva, oĩ umi oporomongyhyje ñerairõhápe oitységui tetã sãmbyhy, oĩ umi ohekáva pokatu, oĩ omotenondeséva hemiandu ñesãmbyhýre térã hemiandu jeroviapýre. Jaipuru ave ko ñe'ẽ "*terrorista*" ou karaiñe'ẽgui ñamboherasérõ umívape oporomongyhyje mbaretehápe. Sapy'ánte ikatu oĩ tetã ombohéra *terrorista* umi oñemoĩva hese térã oñemoĩva ipokatúre.

## Aty oporomongyhyjéva

Ko tysýipe oĩ umi aty oporomongyhyjéva ñerairõhápe herakuãvéva, umíva niko heta oporojukáma ha mondyikakuaa mba'e ojapo.

* Al Qaeda: Aty oporomongyhyjéva heta tetãme.
* Boko Haram: Heta mba'e vai ojapo Nihériape.
* FARC: Aty *guerrilla* oñorairõva Kolómbiape.
* Hamas: Paletínape oñorairõ.
* Hezbollah: Aty oporomongyhyjéva Irãme ojejokuáiva Islã rupi.
* Sendero Luminoso: Aty komunísta oporomongyhyjéva Perũme.
* Aum Shinrikyo: Aty *culto* oñorairõva Hapõpe.
* Taliban: Ahyganitãme ha Pakitãme oñorairõ.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Mondyikakuaa** rehegua Commons.
# Ñemboyke piresa'ýre

Peteĩ kuimba'e hoy'u va'erã ykuápe umi ipirehũvantépe guarã.
Tapichakuéra ombohovái ani hag̃ua oiko rrása jehe'a mbo'ehaópe, ary 1959 jave.
**Ñemboyke piresa'ýre** oñepyrũ oñembovaivévo pe temiandu he'íva oĩ tapicha atýra imba'eguasuvéva ha omoheñói upéicha tembiapo oñemboyke térã omoha'eñóva umi hesegua'ỹvape. Ñemboyke piresa'ýre he'ise avei pe mbo'epy avakuaatyguigua ha jokuaikuaa remimo'ã oúva ko temiandúgui. He'iháicha pe Tetãnguéra Amandaje Oipe'aséva Ñemboyke Piresa'ýre Opaichagua oñemoañete va'ekue ONU Amandaje Guasúpe ára 21 jasypakõi 1965:

> «pe mbo'eha he'íva ituichaveha umíva irrása oikoéva ijapu hína tembikuaaty rupive, iñaña hína tekoporã rupive, ndahekojojái hína avano'õkuaa rupive ha ikatu oporombohasa asy, ha [...] ndaipóri mba'eve mba'ekuaarãme térã aporekópe ikatúva he'i iporãha, taha'e ha'éva, ñemboyke piresa'ýre».
>
>

Pe vorekue peteĩha oĩva tetãnguéra amandaje oipe'aséva ñemboyke piresa'ýre opaichagua kuatiápe he'i ñemboyke piresa'ýre he'iseha:

> «Oimeraẽ tekoavy, ñemosẽ, ñesãmbyky térã jeporavo ojejapóva rrása, piresa'y, ñemoñare téra tetã ha tekoha ypy rupive, omomba'eveséva térã omomichĩséva tekoiterape yvypórape guarã ha tekosãso tenondeguaitéva jehechakuaa, jepuru térã apo oikóva tekojojápe ha ojejapóva jokuaikuaa rekópe, avano'õ, arandupy térã oimeraẽ jeiko ambuéva maymáva renondépe».
>
>
> Vorekue 1ha

Umi tembiapo, temimo'ã ha tekorã oñemboykéva piresa'ýre omoĩ sãmbyhyha rysýi umi tapicha atýra apytépe, taha'e ha'éva ojehechaukávo opavavépe térã ojejapóvo kañyhápe, ha upéicha he'i iporãha oĩrõ tapichakuéra atýra ipokatuvéva térã orekovéva tekoiterape. Buraschi ha Aguilar he'i ñemboyke piresa'ýre "ojehechaukaha heta temimo'ã, ñemongeta ha tembiapo rupive oporombogueséva, otakýva, oporomboykéva, oporomoha'eñóva, oporomomba'aporeíva, orairõva ha oporomosẽva”.

Ojejoko hag̃ua ñemboyke piresa'ýre, ONU omboguata 1965 jave pe Tetãnguéra Amandaje Oipe'aséva Ñemboyke Piresa'ýre Opaichagua, ha upe rire omoĩ ára 21 jasyapy Ñemboyke Piresa'ýre Ñemboguete Ára Yvoragua ramo.

## Mandu'apy
# Angela Merkel

| Angela Merkel |
| --- |
|  |
| Hetã |
Alemáña |
| Etnia |
Alemañagua |
| Alma máter |
Polytechnic Secondary School Templin, Extended Secondary School Templin, Universidad de Leipzig y Academia de Ciencias de la RDA |
| Hembiapo |
ojokuaikuaáva, tekoharekokuaahára, estadista y químico |
| Empleador |
Zentralinstitut für Physikalische Chemie, Press and Information Office of the Federal Government of Germany |
| Predecesor |
Gerhard Schröder |
| Jokuaikuaa rape |
Luteráno |
| Omendáva |
Ulrich Merkel (1977-1982) Joachim Sauer (1998 guive) |
| Taýra |
imemby'ỹ |
| Itúva ha isy |
Horst Kasner (1926-2011) Herlind Jentzsch (1928-2019) |
| Jopói |
Ehecha ko'ápe |
| Firma |
| [editar datos en Wikidata] |

**Angela Dorothea Merkel** (Hamburgo, Alemania Occidental, 17 jasypokõi ary 1954); héra omenda mboyve, **Angela Dorothea Kasner**; ha'e niko peteĩ mba'erekokuaáre oñemoarandúva ha ojokuaikuaáva Alemáña megua omba'apo hetãme *canciller* ramo ary 2005 guive 2021 meve, karai Olaf Scholz ojupi mboyve *canciller* pyahu ramo. Omba'apo avei *diputado* ramo pe *Bundestag* rógape, Alemáña Retã Amandaje róga, ary 1990 guive 2021 meve.

Merkel oikóvo *canciller* ramo hetã ñesãmbyhy akóinte ojokuái Alemáña Amandajére. Upéicha umi ombohováiva Merkel sãmbyhýre niko pe aty ojokuaikuaáva hérava Die Linke, iñepyrũme, ha *Alternativa para Alemania* upe rire, umi mokõiva añónte. Upéicha avei, iñe'ẽ peteĩ ha ijekupyty porãve imichĩvévo umi temimo'ã ikoéva ha ndaijojáiva Merkel sãmbyhýre. Omba'apoite avei Európa Joajúre oiko guive chugui hetã *canciller*, heta oipytyvõ tetãnguéra hetã ijykeguávape ha omba'apo Hyãsia ndive omoporã porãve ko Európa Joaju.

Ary 2020-pe, kuatiañe'ẽ *Forbes* he'i chugui ha'eha kuña poguasuvéva ko Yvýpe, upéicha niko jey 14ha oiko, ary ha ary ojapógui *Forbes* ko tysýi.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Angela Merkel** rehegua Commons.
# Fascismo

Benito Mussolini (asu) ha Adolf Hitler (akatúa), mokõi *fascista* oisãmbyhy akue hetãre.
**Fascismo** niko pe oisãmbyhýva hetãre ha'eño, mbaretépe ha hatãme, oñorairõ umi hese oñemoĩsévare ha tetãyguakuéra ndaikatúi oiporavo imburuvicharã. Umíva naiporãiva pe oisãmbyhývape oñemoĩta ka'irãime térã ojukáta chupekuéra. Upéicha umi tetãme oporojokuáiva *fascismo* rekópe ndaipóri jekopytyjoja, sa'ive yvypóra tekoiterape ha umi omomarandúva ndaikatúi he'i mba'épa oiko hetã añetehápe.

Oĩ akue mbohapy tetã poguasu *fascismo* poguýpe: Itália oikórõguare Benito Mussolini poguýpe, Alemáña nási imburuvicha Adolf Hitler, ha Epáña oikórõguare Francisco Franco poguýpe. Umi oisãmbyhýva ko'ã tetãre ojehero *fascista*.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Fascismo** rehegua Commons.
# Nacionalismo

*Sãso Omboguata Tetãyguápe* (Eugène Delacroix, 1830) ha'e tembiapoporã rechapyrã ohechaukáva *nacionalismo* remimo'ã.
Nacionalismo ha'e pe temimo'ã omokyre'ỹva peteĩ tetã añónte rembipota ha omotenonde pe tetã rembireka. Ikatu oike ko temimo'ãme pe sãso jeheka, tetã oĩva ambue tetã poguýpe ikatu oheka *nacionalismo* rupive isãsorã, upévare umi *nacionalista* (ojeheroháicha umíva hemimo'ã oho *nacionalismo* rapépe) oimo'ã iporãvetaha opaite avano'õme guarã oguereko hetã tee. Oike avei *nacionalismo*-pe tapichakuéra ojehechakuaávo hetã tee rehe ha oipytyvõvo hetã rembireka he rembipota, ohayhuitévo hetã rekotee ha omboykemívo pytagua mba'e.

Ñañe'ẽvo tetã rayhuha rehegua jaipuru ko ñe'ẽ *patriotismo*, oike ko temimo'ãme umi ohayhuitéva hetã ha hetã arandupy.

## Ehecha avei

* *Patriotismo*
# Hudiokuéra

**Yvatépe**: Judas Macabeo • Flavio Josefo • Akiva ben Iosef • Maimónides

**Mbytépe**: Baruch Spinoza • Sigmund Freud • Sholem Aleijem • Albert Einstein

**Guýpe**: Emmy Noether • David Ben-Gurión • Marc Chagall • Natalie Portman
**Hudiokuéra** niko umíva ijypykue evréo ha Israel Ymaguare retãygua, tapichakuéra oiko yma guive amo Kuarahyresẽ Aguĩguápe. Hudiokuérape ijeroviapy tee mba'eguasuite hína, heta umíva ijerovia hudío. Umi ñe'ẽ oipuruvéva hikuái hína ko evréo ñe'ẽ ha jídiche ñe'ẽ. Ary 2018 aja ojeipapa oĩha 14.047.400 hudío oparupi Yvy apekuépe, tuichaitépe Israel ha Tetãvore Joapykuéra retãme.

Yma guive oparupi Európape heta ndaija'éi umi hudíore, omuña ha omboyke hesekuéra. Techapyrãme oiko pe Adolf Hitler, ha'e katu omboja hudiokuérare opa jehasa asy hetãgui ha upévare oiko Holocausto Alemáña násipe (ojukasepárõ guare umi hudío), oiko aja pe Ñorairõ Guasu Mokõiha.

Hudío rekorã he'i opa umi isy hudíova oikóta chugui hudío avei, opa umi ojapo hudío ijeroviágui oikóta avei hudío ramo. Upévare, ndaha'éi añónte umi ijypykuéva Israel retãygua.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Hudiokuéra** rehegua Commons.
# Islã

"Ala", ojehaiháicha áraveñe'ẽme, ha'eha Tupã héra Islã jeroviápe.
**Islã** (áraveñe'ẽme: الإسلام, *al-Islām*) hína jerovia he'íva oikónte peteĩ Tupã, heko tee ha ijeroviapy ou ku aranduka marangatu hérava Korã, ipype he'i «Ndaipóri Tupã ituichavéva Alágui ha Muhámad hína imomaranduhára paha». Ko ñe'ẽngue áraveñe'ẽ oúva, *Allah*, ojehaíva Ala guaraniñe'ẽme, he'ise Tupã térã Jeroviaha Guasu.

Umíva Islã roviahakuéra oñembohérava musulmã. Ha'ekuéra ojerovia Maóma (Muhámad) ha'e akue Tupã imomaranduhára paha, Tupã ombo'u chupe ha ombopa iñemomarandu.

Ikatu oĩ amo 1.500 sua musulmã opaite Yvy ári. Islã hína upe tupãrape orekovéva tapicha jeroviahára ipype, Hesu rape rire.

Islã oñepyrũ ary 622-pe, táva Méka-pe ko'ãga oĩva Aravia Saudíta retãme.

## Islã Paraguáipe

Paraguáipe oĩ amo 2.750 Islã roviahakuéra. Ha'ekuéra ou Lívano pegua, Ehípto ha ambue tetã pegua. Oĩ 5 Islãróga guasu Paraguái retãme, táva Paraguaýpe, Encarnación, Pedro Juan Caballero ha Ciudad del Este-pe.
# Michigan

ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.Michigan poyvi.
**Michigan** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.

* Tavayguakuéra: 9.962.311 ava (2017).
* Táva guasu: Lansing
* Ambue táva: Detroit

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Tetãvore Joapykuéra yvy ñemohenda** |  |
|
Aláka | Alaváma | Arisóna | Arkansas | Connecticut | Dakóta Ñembygua | Dakóta Yvategua | Delaware | Florida | Georgia | Havái | Idaho | Illinois | Indiána | Iowa | Kalifórnia | Kansas | Kentucky | Kolorádo | Kuarahyresẽ Virginia | Luisiana | Maine | Maryland | Massachusetts | Méhiko Pyahu | Michigan | Minesóta | Misisípi | Misúri | Montána | Nebraska | Neváda | New Hampshire | New Jersey | New York | Ohio | Oklahoma | Oregon | Pensilvania | Rhode Island | Tenesi | Texas | Utah | Vermont | Virginia | Washington | Wisconsin | Wyoming | Yvate Karolina | Yvy Karolina
* "Kolumbia Táva"
 |
# Táva

**Táva** ha'e tetã pehẽnguemi oikohápe ha omba'apohápe heta yvypóra, oñesãmbyhy tavaópe. Távape ojejuhu heta mba'e ojejogapopyre oiko tenda ñesãmbyhyrãicha, jeroviarãicha, ñemurãicha ha jehasa porãrãicha. Upé táva ojeporojokuaihápe ha oñesãmbyhyhápe tetãre héra tavusu.

* Tavakuéra techapyrã
* Venésia
* Casablanca
* Paraguay
* Brasilia
* Chikago

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Táva** rehegua Commons.

Wikcionario

* Vikiñe'ẽndýme ikatu rehecha mba'épa he'ise **táva**.
* «El tipo de ciudad en que queremos vivir está ligado al tipo de personas que queremos ser» (Entrevista a David Harvey). *Periódico Diagonal* (12 de marzo de 2013).
# Torres Gemelas ojeitypárõguare, 11 jasyporundýpe

**TORRES GEMELAS OJEITYPÁRÕGUARE, 11 JASYPORUNDÝPE**

Ary 2001, 11 jasyporundýme red yihadista Al Qaeda, oñemomba’e irundy aviõnguérare oraháva ipype heta ava, oity hag̃ua irundy tendápe ha’ekuéra oiporavómava upe áramboyve, nomomba’éi mba’eve ha mavavépe, péicha ojuka hikuái upérõ 3000 ava ha 6000 opyta vai, oitypa World Trade Center, Nueva York-pe, Pentágono oĩva Estado de Virginia avei heta mba’e ojoka, oity ha ojekáva. Ko oikóva ombohape ñorairõ Afganistán-pe ojejapóva uperire, Estados Unidos ha oñemoĩva ijykére ohero ko ñorairõme “Guerra contra el terrorismo”.Upe red yihadista Al-Qaida-ygua oĩ 19, oñemboja’óva irundy secuestradores atýpe, aty peteĩteĩme oĩ ombovevekuaáva aviõ. Ko mba’e vaiete oikóva’ekue ojehero 9-11, péicha ojeikuaa heta tetã rupive.

Irundy aviõnguérare oñemomba’e ohórõ estado de Kalifórnia gotyo Aeropuerto Internacional de Boston, Aeropuerto Internacional Washington-Dulles ha Aeropuerto Internacional Libertad Newark-pegua. Umi irundy aviõnguéra ohóva’erã estado de Kalifórnia gotyo, mbohapy Los Ángeles gotyo ha irundyha San Francisco gotyo, upévare henyhẽte combustible 91.000 litros ha 65.455 kg ogueraha. Umi mokõi raẽteve oike mokõive Torres Gemelas World Trade Center rehe, mbohapyha ho’a Pentágono-pe Condado de Arlington naimombyrýiva Washington DC-gui ha irundyha ho’a peteĩ ñúme Shanksville Pensilvania-pe.

Heta ava ohóva ipype ha tripulación-pegua ohenói celular rupive, omombe’úvo oĩha heta ava aviõ ryepýpe oñemomba’éva hese.
Oñehendu jeyjey oñemombe’úva’ekue, ha umi ava oñemomba’éva’ekue aviõnguéra rehe ojuka azafata, peteĩ ava oimerãéva térã peteĩ piloto-pe. Avei oje’e oipuru hague peteĩ spray ombopyta hag̃ua opavave cabina primera clase-pe. Avei oje’e oñemongyhyje hague opavavépe oje’évo ichupekuéra oĩha peteĩ mba’eokapúva aviõ ryepýpe, ág̃akatu American Airlines 77-pe upéva ndojejapói. Ojeguerovia japúnte hague upe oje’éva.

Aviõ irundyhágui ojejuhu caja negra, ojehechakuaa upépe avakuéra ohóva aviõme oikuaávo ambue aviõnguéra oike hague umi Torres Gemelas rehe, oñorãirõ hendivekuéra ha upémarõ umi oñemomba’éva’ekue aviõ rehe omomỹi aviõ omondýi hag̃ua chupekuéra. Upéima Al Qaeda myakãhára Khalid Shaikh Mohammed he’i pe aviõ ho’ava’erã kuri Congreso Estados Unidos-pegua ári.

Ko’ã mba’e vaiete omongyhyje joaite Estados Unidos-yguápe. Upe ára marandu oñehendúva ha ojehecháva iñambue ojoehegui, ndojeikuaavéima mávapa añetegua.

## ...

**Matilde Galeano (ñe’ẽasahára)**
Marandu: wikipedia
# Jokuaikuaa

**Jokuaikuaa** térã **avarekokatukuaa** (karaiñeꞌẽme: *política*) ha'eha tembikuaaty purúva oñemoarandúva mba'éichapa peteĩ tapicha aty (avano'õ) hekosãsóva oñemoirũ tekorãhápe ha mba'éichapa oñemohenda mburuvichápe. Oñemoarandu Tetã reko ha ñemohenda. Ombojoaju tekove kuéra jeheka hag̃ua mba'e porã opávape guarã, sãmbyhyha rupi.

Yvypóra niko oiko joja ha atýpe, upévare oguereko mburuvicharã ha mba'e jokuaiha ha sãmbyhyha.

## Ehecha avei

* Avano'õ
* Tembiapo
* Tekuái reko
* Mburuvicharape
* Aty ojokuaikuaáva

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Jokuaikuaa** rehegua Commons.
* *La Brújula Política*
* *Moral Politics Test*
* *The World's Smallest Political Quiz*
* *¿Qué es la política?*
# Ñerairõ

Ñerairõ ikatu oiko oĩramo onupãva hapichápe.
**Ñerairõ** niko oĩramo oñemoĩva ha opu'ãva tapicha ambuévare ojapouka hag̃ua chupe peteĩ mba'e ndojaposéiva, ombohasa'asývo ha omongyhyjévo chupe. Ñerairõ ikatu he'ise mokõi tapicha oñoha'ã vaíva, oñehungahápe, térã mokõi tetã mbarete oñorairõva, hetaite omanohápe. Tetãnguéra ohekome'ẽ tekorã rupive ani hag̃ua oiko ñerairõ.

## Ñemohenda

Ñerairõ ikatu oiko upéicha:

* **ñe'ẽ rupi**: otakýva tapichápe térã oñe'ẽ vai hese ombopy'arasy hag̃ua.
* **hete rupi**: oĩramo oñorairõva, oporojukáva térã oporombyepotíva, onupãva hapichápe;
* **porenóre**: oĩrõ peteĩva oiporeno tapicháre noiporenoséiva, orairõ hese;
* **techaukarã**: ojapo vaíva ohechaukasénte oñemoĩva peteĩ temimo'ãre térã mburuvicháre;
* **oporombo'ykéva**: oĩramo oñemoĩva tapicháre hetã ambuévagui ha ipire sa'y ambuévagui.

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Ñerairõ** rehegua Commons.
# Jokuaikuaa aty

Peteĩ **jokuaikuaa aty** (karaiñeꞌẽme: *partido político*) ha'e peteĩ tapicha ñembyaty omotenondéva mburuvicharã ha sãmbyhyhárarã opaite tapicha pegua, jekopytyjojápe, ha omyengovia tapicha kuéra ambuéva; umi tapicha oĩha ipype ohesareko joja, hekorã joja ha oime joja, ohupyty hag̃ua tekuái sãmbyhy térã ivore mante, ojapo hag̃ua umi mba'e ohesarekóva ha omoĩ hag̃ua hekorã. Ohechauka mburuvicharã jeporavo hag̃ua, oñemohenda ha ojokuái tekorã. Oiko va'erã amandajépe oipytyvõ hag̃ua ha omohenda hag̃ua tetã iporokuái, avano'õ rembipota ha viruremono'õ rembipota tetãme guarã. Opysyrõ tapicha kuéra tetãgua rembipota kuéra tetãme guarã, ojapo ha omohenda tekuái reko, ha ojokuái tekorãndýre.

## Ehecha avei

* Amandajerape
* Aty ojokuaikuaáva peteĩnte
* Aty ojokuaikuaáva mokõive

## Mandu'apy

## Joaju

* Ley Orgánica de los Partidos Políticos Nº 23.298 (Argentina), Infoleg
* Ranking de reputación online partidos politicos de españa
# Jokuaikuaa akatuagua

**Jokuaikuaa akatúa pegua** he'i oĩnte voi tysýi avano'õme ndaikatúiva voi ojejopia, itapiagua ha iporã ha katuete ojepytaso ko temimo'ã oñeñe'ẽvo tekomoñanga tapiagua, virumboja'okuaa térã sykue rehegua. Tysýi ha tekojoja'ỹ ikatu oñeimo'ã oñemboupiha ñemoingoe sykueguáre avano'õme  térã johovaichuáre ñemuhanguéra apytépe. Pe ñe'ẽ "akatuareko" ikatu avei he'ise pe pehẽ hi'angarekoháva térã imbohovairekoháva peteĩ jepépe jokuaikuaa rehegua.

## Mandu'apy
# Tetã

Tetãnguéra yvype
**Tetã** (karaiñeꞌẽme: *estado*) yvy pehẽngue hérava, iñe’ẽteéva, heko ha iñaranduteéva, oikoha heta yvypóra aty.

* Tetãsã'ỹ (karaiñeꞌẽme: *país*)
* Tavetã (karaiñeꞌẽme: *reino*)
* Tavakuairetã (karaiñeꞌẽme: *república*)