Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Gyresiañe'ẽ achegety

Gyresiañe'ẽ achegety taikuéra ko'ágãgua.
**Gyresiañe'ẽ achegety** (Gyresiañe'ẽme: το Eλληνικό αλφάβητο), ha'e umi 24 tai ojepurúva ojehai hag̃ua Gyresiañe'ẽ. Oñepyrũ amo sa'ary IX Kirito mboyve, ou henisiañe'ẽ achegetýgui.

Ko achegetýgui ou latinañe'ẽ ha Sirílo achegety, upévare ojoguaite ijehai. Ojepuruite tembikuaatýpe ha papapykuaápe ohechauka hag̃ua mbovýpa peteĩ mba'e (techapyrãme: π).

## Ehecha avei

* Gyresiañe'ẽ
* Achegety

## Mandu'apy
# Emóji

**Emóji** (hapõñe’ẽme: 絵文字, oúva terokuéra 絵 ((*e)),* «ta’ãnga»; ha 文字 ((*moji*)), «tai» joajúgui) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeipurúva oñembohéra hag̃ua umi ta’ãnga aty isa’ývape, oúva emotikonokuéragui (ojejapova’ekue taikuéra ñembojoajúpe).

Peteĩ emóji opukáva
## Mandu’apykuéra
# Chinañe'ẽ

Chinañe'ẽ yvype
**Chinañe'ẽ** (中文) ko'a ñe'ẽ oñañe'ẽva tetã China Tekoha Tetãme, Taiguã ha Singapur-pe. ojehaíva ta'ãngáre. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ.

Jehecharã:

* 頭 Akã
* 丹 Pytã
* 愛 Mborayhu
# Ainuñe’ẽ

**Ainuñe’ẽ** (ainuñe’ẽme: アイヌ イタㇰ, *aynu itak*; hapõñe’ẽme: アイヌ語, *ainu-go*) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Hapõ retãme, ava ainu rehe.

Ainu poyvi
# Mandu’apykuéra
# Kióto

Kióto táva mbyte.
**Kióto** (京都市 *Kioto-chi*?) ha’e peteĩ táva ojetopáva Kióto huvichandápe, Hapõme.

Hi’área ohupyty 827,83 km² ha oguereko 1.445.648 tavaygua (2005).

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Kióto** rehegua Commons.
# Tókio

Tókio
**Tókio** (東京都 *Tōkyō-to*) ha'e hína Hapõ retã itavusu, ojejuhu upe tetã pehẽngue kuarahyresẽ mbyteguápe.

* Tavayguakuéra: 12.790.000 ava.
* Táva renda: 2.187 km²
# Ñe'ẽnguéra aty

Ñe'ẽnguéra aty tenondéva Yvýgui (oĩ avei atykuéra ñe'ẽ ambuéva).
Peteĩ **ñe'ẽnguéra aty** ha'e umi aty oñemohendaháicha ñe'ẽnguéra ojoguáva oguerekógui ñe'ẽ ijypykue peteĩ, hérava ñe’ẽypy (protolengua).
# Tuykiañe'ẽ

Tenda oñe'ẽva tuykiañe'ẽ.
**Tuykiañe'ẽ** ha'e ku ñe'ẽ oñe'ẽva Tuykia retãme, Chipre retãme, Alemaña, Vugaria, Yvate Masendoña ha Rrumaña retãme. Tuykiañe'ẽ agagua ypy oĩ ñe'ẽ osmanlitakuéra oñe'ẽvape, peteĩ túrko aty oñemohendáva Antóliape edad médiarõ ha, sa ro'y XIII pe, omopu'ã tetãrape upéi ohupytýva Mburuvi otománope. Jehai ypy túrkope oĩva ha'e sa ro'y XIII peguare. Ha Konstantinópla oike rire (1453), ñe'ẽ túrko hatãve ñe'ẽpavẽ ha Mburuvi otománo rekopy ramo, ha oñepyrũ oike Valkánika yvykũme, mbaretevépe tavakuérape.

Paty peteĩha sa ro'y XX peguápe, heta mba'e ojejapóva ombohape joavy túrko pu'ã. Jejukapa ha ambue tetãme jeho aty Armeniagua Mburuvi otománogui, ára Mburuvi omopu'ãhaguéva ha Tuykia ohupytýrõ tetã mongu'erã ha griégo ñeguenohẽ Anatóliagui omohatã ñe'ẽ túrko mongu'e Hetãrape pyahu yvýpe, ha haimete ko'agaite oĩháicha hembe'ýva.

Tuykia pyahu ryepýpe, Istambul ñe'ẽgui oiko ñe'ẽ mbyky pyahu pyrendárõ, ha hetave aravísmo ha motekuéra ijypy pérsava ha ojeipurúva ñe'ẽ ñe'ẽporã ymaguarépe oñemyengovia ñe'ẽpyahu osẽva túrko rapógui.

Avei, ñe'ẽmbo'e ñembopyahu rupi oike latin achegety (1928), omboykéva árave achegetýpe. Túrkope oĩ mokõi ñe'ẽjoavy tuicháva: kuarahyresẽ pegua ha kuarahyreike pegua.

## Mandu'apy
# Tetã mbaretete

Tetãnguéra Joaju amandaje guasu ohechakuaa umi tetã mbaretete oñangareko hag̃ua yvóra py'aguapýre.
**Tetã mbaretete** ha'e niko tetã ipokatúva ha ituicháva ikatu omboguata hembipotáicha tetã ambuéva, taha'e ha'éva ko tetã mbaretete imba'ehetaitégui, iñorairõhára aty ituichaitégui térã ojekopyty porãvégui tetã ambuére. Tetãnguéra ambuéva ohechakuaa umi tetã mbaretete rembiapo ha reko tee, ha'ekuéra niko ikatu oñorairõ oparupi, oipotárõ, ha ikatu ojekopyty hasy'ỹ oimeraẽ tetã ambuévare.

Umi tetã mbaretete ary 2000 guive:

* Chína
* Alemáña
* Hapõ
* Rrúsia
* Tetãvore Joapykuéra

## Mandu'apy
# Changái

Táva Changái.
**Changái** (omoñe'ẽva shang-jái chinañe'ẽ: 上海, pinyin: *Shànghǎi*) ha'ehína táva tuichaveva China Tekoha Tetã pegua, opyta kuarahyresẽ gotyo retãme.

* Tavayguakuéra: 23.019.148
* Táva renda: 6.340 km²

* Changái
*
*
*
*
*
*
*
*
# Kolónia ñembopoguy

Ára oñemosãsóvo:
     1812 mboyve
     1810 - 1945
     1945 - 1990
     1990 rire
**Kolónia ñembopoguy** ha'e oñemomba'évo ha oñembojáravo tetã pytagua peteĩ tetã ambuévare ha ojapóvo upépe ikoloniarã, ha'éva táva térã tekohaguasu imba'éva. Tetã oñembopoguýva nahekosãsóiva ha oisãmbyhy hese mburuvicha pytagua. Tetãyguakuéra oñembopoguýva katu ohasa'asy, jepivénte ojehecha hikuái yvy'ỹre ha tekoiterape'ỹre.

Tetã pytagua ondyry ha oñemomba'epa tetã ambuévare, oipuruparei ijyvy ha oporombohasa'asy, oikohaguéicha Amérikape, oguahẽrõguare Epáña ha Poytuga oñemomba'ekuévo Amerikaygua ypykuévare, térã oporomomba'aporei avei, oikohaguéicha Áfrikape, umi tetã guasu Európa pegua oñembojárarõguare tapichakuérare ha ojapo chugui tembiguái. Jepémo heta umi ojepytasóva ha ohekáva isãsorã, amo sa'ary XIX ha XX pukukuévo ojehecha oparupi ho'ávo umi oñembopoguýva, tuichaitépe opa rire Ñorairõ Guasu Mokõiha.

Kolónia ñembopoguy ndaha'éi ko ko'ágã jahechaite hérava "kolónia ñembopoguy pyahu" (*neocolonialismo*), kóva ko he'iséva nondyrýivo ha noñorairõvo tetã pytagua tetã ambuévare, ipu'aka oisãmbyhývo ñemu rupive térã oguerovapa iñarandupy ha hembiapo tetã itenonde'ivévape, upéicha oñembopoguy tetã ambuévare ñemu ha arandupy rupive.

## Mandu'apy
# Kilómetro

| Ta'ãhakuéra |
| --- |
| Ára |
| Aravo'ive | Aravo'i | Aravo | Ára | Arapokõindy | Papo'araty | Jasy | Mokõi jasykue | Mbohapy jasykue | Poteĩ jasykue | Ary | Arykõi | Aryapy | Aryrundy | Poarajere | Parehegua | Sa ro'y | Su ary |
| Pukukue |
| Nanómetro | Micrómetro | Milímetro | Centímetro | Decímetro | Metro | Decámetro | Hectómetro | Kilómetro | Megámetro | Gigámetro | Terámetro
Ambue:
Ångström |
| Mása |
| Gramo | Decigramo | Centigramo | Kilogramo | Toneláda |

Kilómetro ha'e hína pe pukukue ra'ãha ohechaukáva su *metro* (1000 m), ojehechauka tai **km** rupive.

*Kilómetro* hína pe mba'e ra'ãha Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua oipurúva (SI), ojeipurúva opa tetãme, mbohapýnte ndoipurúi: Tetãvore Joapykuéra, Miama ha Livéria.

## Mandu'apy
# Mba'aporeko Ñepu'ã

Aovyta guasu ombojuasa pya'eve inimbonguéra.
**Mba'aporeko Ñepu'ã** niko ojeheroháicha ára pukukue 1760 guive 1840 peve Európape ha Tetãvore Joapykuérape, ojehechahápe yvypóra oñepyrũ omba'apove mba'eapopyha rógape ha oipuru heta mákina pyahu ojapo pya'eve mba'eapopy kuéra. Upe niko he'ise tapichakuéra ikatu ojapo imba'erã pya'eve ha hepy michĩvéva, upéicha avei hetaite umíva oheja hóga okápe ha oho táva guasúpe omba'apo hag̃ua umi mba'eapopyha rógape.

## Mba'e pyahu

Mba'aporeko ñepu'ã aja ojehecha mba'e pyahu opaichagua oipytyvõ va'ekue yvypórape omba'apo porãve hag̃ua, umi apytépe oĩ:

* Yrape ojegueraha hag̃ua mba'ekuéra ha ombohasa hag̃ua yga guasu.
* Momyiha omotimbóva, mba'e omomýiva mba'ekuéra ha oipurúva y timbo.
* Ojeipuru oparupi kuarepoti ha ita mbarete ambuéva yvyramáta rangue.
* Mba'yjua ojehecha oparupi Ingyatérrape ha ambue tetãme, upe rupi ojegueraha pya'eve mba'ekuéra.
* Ygarata omotimbóva oipurúva y timbo ipya'eve hag̃ua.
* Aovyta guasu ombojuasa pya'eve inimbonguéra.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Internet Modern History Sourcebook: La Revolución industrial (en inglés).
# Para Ñemby Chína

Para Ñemby Chína ra'anga.
**Para Ñemby Chína** térã **para Chína pegua** ha'e peteĩ yguasu oĩ paraguasu Py'aguapýpe, ijerére ojejuhu heta tetã: China Tekoha Tetã, Hong Kong, Taiuã, Filipina, Malásia, Mburunéi, Indonésia ha Vienã. Ituichakue ha'e amo 3.500.000 km². Heta ysyry ipukúva osẽ ko parápe, ysyry Mekong techapyrãme.

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Para Ñemby Chína** rehegua Commons.
# Vielorrúsia

| Рэспубліка Беларусь *Respúblika Belarús* |
| --- |
|
Vielorrusia |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Poyvi |  Ha'erã'i
 |

 |
|
Tetã Momorãhéi: Мы, беларусы (Vielorrusiañe'ẽ: «Ore, Vielorrusiagua») *Nerehendúirõ* |
|  |
| Tavusu |
Minsik  |
| Táva tuichavéva |
Minsk  |
| Ñe'ẽnguéra |
Vielorrusiañe'ẽ |
| Tetãygua réra |
Vielorrusiagua |
| Tekuái reko |
Tavakuairetã mburuvicharapépe |
| Motenondeharã |
Aleksandr Lukashenko |
| Tetã Amandaje |
Asamblea Nacional de Bielorrusia |
| Sãso  • Oñemoñe'ẽva  • Ojekuaáva  |
Joaty Soviétiko pegua 27 jasypokõi ary 1990-pe 25 jaspoapy ary 1991-pe |
| Yvy apekue |
Ñemoĩha 86.º |
|  • Opaite |
207.600 km² |
|  • Y (%) |
Michĩeterei (1.600 km2) |
| Tembe'y |
3.098 km |
| Y rembe'y |
0 km |
| Yvyty yvatevéva |
Monte Dzerzhínskaya |
| Ava hetakue |
Ñemoĩha 77.º |
|  • Hetakue |
9 648 533 hab. |
|  • Typy'ũ |
46.7/ hab./km²\* |
| PIB (PPA) |
Ñemoĩha 66.º |
|  • Opaite (2006) |
Dólar 70.524 sua |
|  • Per cápita |
Dólar 8.862 (2006) |
| PIB (nominal) |
Ñemoĩha 69.º |
|  • Opaite (2006) |
Dólar 36 944 sua |
|  • Per cápita |
Dólar 3 808 (2006) |
| IDH (2012) |
0.793 (50.º) – **Alto** |
| Viru |
Rublo vielorruso (`BYR`) |
| Ára |
FET (UTC+3) |
| ISO Jehero |
112 / BLR / BY |
| Tetã renda tee Ñandutíme | `.by`, `.бел` |
| Tetã pumbyry papapy | `+375` |
| Tetã puhoe papapy | `EUA-EWZ` |
| COI Jehero |
BLR |
|

AtyveteONU, OSCE, CEI, COI, OTSC, Estado de la Unión
 |
| **Opaite Tetã Yvýgui** |
| [editar datos en Wikidata] |

**Vielorrúsia** (*Беларусь/Белоруссия*), **Tavakuairetã Vielorrúsia** (*Рэспубліка Беларусь*), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Kuarahyresẽ Európa pegua, ary 1991 peve oĩva Joaty Soviétiko ipype (URSS). Ijerére ojejuhu yvate gotyo Lituaña ha Letoña retã, kuarahyresẽ gotyo ojejuhu Tetã Ñembyatypyre Rrúsia, ñemby gotyo Ukyáña ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Polóña. Itavusu ha'e táva Minsk.

* Ñe'ẽ: vielorrusiañe'ẽ.
* Tavayguakuéra: 10.293.011 ava.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Vielorrúsia** rehegua Commons.
* Dima Bartalevich’s photos of Minsk
* Opa tembikuaa mba'e Vielorrúsia rehe karaiñe'ẽme

|  |
| --- |
| **Európa** |
|
Alemáña | Andorra | Aservaijã | Ayméña | Áuteria | Aváña | Avekásia | Chekía‎ | Chípere | Elovákia | Elovéña | Epáña | Etóña | Georgia | Gyrésia | Hĩlándia‎ | Hungyria | Hyãsia‎ | Irilánda | Itália‎ | Ilándia | Kosovo | Kyoásia | Letóña | Liechytenteĩ‎ | Lituáña | Luxemburgo | Yvate Masendóña | Malta | Mónako‎ | Montenégyro‎ | Moyndávia‎ | Noruéga | Ndinamáka | Polóña‎ | Poytuga‎ | Rrumáña‎ | Rrúsia‎ | San Maríno | Sévia | Suésia | Suísa | Táva Vatikáno | Tavetã Joaju | Tetãnguéra Yvýi | Tuykía | Ukyáña | Véyhika | Vielorrúsia | Vónia ha Hesegovína | Vugária |
# Thomas Edison

| Thomas Alva Edison |
| --- |
|  Thomas Alva Edison (c. 1922) |
| Heñói |
11 jasykõi 1847-pe Mílã (Oháio), Oháio, Tetã Peteĩ Reko |
| Mano |
18 jasypa 1931-pe (84 ary) West Orange, Pyahu Jérsei, Tetã Peteĩ Reko |
| Hetã |
tetãpeteĩrekogua |
| Tembikuaaty |
oñeha'ãva, mba'ekuaaha, atyveteha |
| Hembiapo porãvéva |
Lampara incandescente, Fonógrafo |
| Imendáva |
Mary Stilwell (1871-1884) Mina Edison (1886-1931) |
| Taýra |
Marion Estelle Edison (1873-1965) Thomas Alva Edison Jr. (1876-1935) William Leslie Edison (1878-1937) Madeleine Edison (1888-1979) Charles Edison (1890-1969) Theodore Miller Edison (1898-1992) |
| Túva ha sy |
Samuel Ogden Edison, Jr. (1804-1896) Nancy Matthews Elliott (1810-1871) |
| Firma |
| [editar datos en Wikidata] |

**Thomas Alva Edison** (Mílã, Ohio, 11 jasykõi ary 1847-pe, West Orange, Pyahu Jersey, ára 18 jasypa ary 1931-pe) ha'e akue peteĩ atyveteha Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua oñeha'ãva jepe mba'epyahu, (ojapo'akue peteĩ tembiapo apopyre pyahu ñavõ 15 ára) ha ome'ẽ Tetã Peteĩ Reko ha Európa hetã mba'aporekokuaa yvórape ãgagua: atyvete omba'apóva tendyrý ndive, pumbyrynguéra iporãvéva, fonógrafo, ta'angamýi, etc.

(ingleñe'ẽme) A Day with Thomas Edison (*Peteĩ Ára Thomas Edison ndive)* (1922)
# Nikola Tesla

| Nikola Tesla Никола Тесла |
| --- |
|  |
| Mba'érepa omano |
ñe'ãsoro |
| Hetã |
Áuteria Mburuvi, Transleitania, Amérika Retãvorekuéra Joaju y Kyoasia |
| Etnia |
Serbios de Croacia |
| Alma máter |
Karlovac Gymnasium, Universidad Técnica de Graz y Universidad Carolina de Praga |
| Hembiapo |
moheñoiha, tendyrýre mba'eapokuaaha, tekoharekokuaahára, electricista, moingoháre mba'eapokuaaha y futurólogo |
| Empleador |
Tesla Electric Light & Manufacturing, Westinghouse Electric |
| Ojeikuaa chupe |
Syry ipyrupýva ha ñe'ẽasãi. |
| Jokuaikuaa rape |
Iglesia ortodoxa serbia |
| Omendáva |
sin valor |
| Jopói |
Medalla Edison, IEEE Fellow, Gran Cruz de la Orden del Águila Blanca, Medalla Elliott Cresson, Medalla John Scott, Knight Grand Cross of the Order of Saint Sava, Salón Nacional de la Fama de los Inventores, doctor honoris causa de la Universidad de Zagreb, Gran Cruz de la Orden del León Blanco, Beca de la Asociación Estadounidense para el Avance de la Ciencia, Honorary doctor of the Technical University of Graz, Orden de San Sava, Orden del Águila Blanca, Orden de la Corona de Yugoslavia, Orden del Príncipe Danilo I, doctor honoris causa de la Universidad de París y Orden del León Blanco |
| Firma |
| [editar datos en Wikidata] |

**Nikola Tesla** (10 jasypokõi 1856 - 1 jasyteĩ 1943) ha'e akue peteĩ mba'e pyahu moheñoiha, moingoháre ha tendyrýre mba'eapokuaaha. Heñói Áuteria Mburuvípe, Sévia retãme, ha upéi oho oiko Tetãvore Joapykuérape. Herakuã porãite omba'apógui ku oñemosarambíva tendyry hasy'ỹva pe syry ipyrupýva rupive, omboypýgui heta mba'e pyahu ombohasy'ỹva tendyry jeipuru.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Nikola Tesla** rehegua Commons.
# Kã guasu

**Kã guasu** (mongóliañe'ẽme: xaɣan) ha'e peteĩ téra oipuru va'ekue umi Mongólia Mburuvi mburuvichakuéra. Ko téra oipuru umi ha'éva peteĩ kanáto térã mburuvi mburuvicha guasu, "*mburuvicha guasu mburuvichakuéra mba'e*".

## Ehecha avei

* Mongólia Mburuvi
* Mongólia
* Ásia
* Gengis Kan

## Mandu'apy
# Kuaarape

Aristóteles ha'e akue karai arandu peteĩha ohai va'ekue kuaarape rehegua.
**Kuaarape** térã lógica ha'e jepy'amongeta rembikuaa. Kuaarape rekorãnguéra ohechauka umi arandupykuaatýre oñemoarandúvape mba'éichapa ojepy'amongeta va'erã añetegua rekópe, upéicha kuaarape ñanepytyvõ jaikuaa hag̃ua tesakãme mba'épa iñañetéva térã ijapúva.

Kuaarape oñemboguata *silogismo* rupive, kóva ko kuaarape rechaukaha. Peteĩ *silogismo* ijapopyre heta marandúgui, umíva ojeipuru ohechauka hag̃ua tesakã porãme iñañeteha pe marandu pahague. Techapyrã herakuãva jahecha hag̃ua mba'éichapa umi *silogismo* ojapo va'ekue karai arandu Aristóteles:

1. Mayma yvypóra omanótava.
2. Socrates ha'e yvypóra.
3. Upéicha, Socrates omanótava.

Marandu pahague oñeguenohẽ umi marandu ambuévagui, upéicha ojeikuaa "Sócrates omanotaha".

Kuaarape ñepyrũ ojehecha amo Ára Ymaguare pukukuévo, Chína, Índia ha Gyrésiape. Upe guive ojeipuru arandupykuaatýpe, hákatu saro'y XX jave oike avei papapykuaápe.

Ko ñe'ẽ «*lógica*» ou Gyresiañe'ẽgui λογική *logikḗ*, he'iséva «iñarandúva» ha upe katu ou λόγος (*lógos*)-gui, he'iséva «ñe'ẽ, jepy'amongeta, ñeimo'ã». Oje'évo peteĩ mba'e ha'eha *lógico*, he'ise "hesakãha, iñañeteha ojepy'amongetávo hese".

## Mandu'apy