Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ñeꞌẽpuandu Raity Hetatetãgua

**Ñeꞌẽpuandu Raity Hetatetãgua** (ÑRH), (karaiñeꞌẽme: *Alfabeto Fonético Internacional*) haꞌe peteĩ mohendapyrã omopyendáva ñeꞌẽkuaaty ha ñeꞌẽpukuaa. Oñemoheñói Ñeꞌẽpuandu Temimoĩmby Hetatetãgua (ehpañañeꞌẽme: *Asociación Fonética Internacional)* rupive sa ary 19 pahápe, mbaꞌejehero mbojojoháva ñeꞌẽ ñeꞌẽpukuéra rehegua ojehaívape. Pe IRH oipuru ñeꞌẽryruhára, temimboꞌe ha mboꞌehára ñeꞌẽ pytagua, ñeꞌẽpukuaahára, tekoasykuaahára ñeꞌẽ–ñeꞌẽsẽ rehegua, puraheihára, mbaꞌeapohára, ñeꞌẽ omopuꞌãva apoha ha ñeꞌẽasahára.

## Manduꞌapy
# Chinañe'ẽ raikuéra

Chinañe'ẽ raikuéra
**Chinañe'ẽ raikuéra** ha'e umi mba'ehero ojepurúva ojehai hag̃ua Chinañe'ẽme ha Hapõñe'ẽme. Yma, Koreañe'ẽ ha Vienãñe'ẽ oipuru avei ko'ã tai. Ojapo amove 3000 ary oñepyrũ guive hikuái oipuru ko'ãva ohai hag̃ua iñe'ẽ, upéicha ojejuhu Chinañe'ẽ raikuéra umi ypykatu jehairã tujavéva apytépe ha ko'ára peve ojepurúva. Chinañe'ẽme oñembohéra chupe *hanzi* (汉字 térã 漢字), he'iséva "tai Han pegua". Hapõñe'ẽme katu ojehero *kanji,* *hanja* Koreañe'ẽme ha *chữ Hán* Vienãñe'ẽme.

Chinañe'ẽ raikuéra ha'e ko ojeheróva *logograma*, mba'ehero ohechaukáva ñe'ẽngue, ohechauka rangue mba'éichapa oje'e. Yma ko'ã taikuéra ha'e *pictograma*, he'iséva ha'e va'ekue ta'anga ohechaukáva peteĩ mba'e térã temimo'ã. Ágã katu, hetavéva umi tai ndaha'éiva *pictograma*.

## Mandu'apy
# Taipy

Kuatiañe'ẽ ñai'ũ ijapopyre ary 2.400 Kirito mboyvégui, pa'i guasu héra Lu’enna orahauka mburuvicha Lagash-pe, omombe'u chupe ita'ýra omanoha oñorairõvo.
**Taipy** niko he'ise yvypóra ohaívo iñe'ẽ ha upéicha oheja hembiasakue umíva omoñe'ẽkuaávape. Taipýpe oipuru yvypóra ta'anga'i ha mba'e rechaukaha ambuéva oporomomarandu hag̃ua, upéicha jahecha achegety, he'ise taikuéra ojeipurúva peteĩ ñe'ẽme ohechauka hag̃ua mba'éichapa oñemoñe'ẽ va'erã. Yvypóra oñepyrũ ohai amo 3 300 ary Kirito mboyvépe, upéicha he'ise ojapo haimete 5 000 ary ko'ãga guive, ojejuhúkuri ojehai raẽ Kuarahyresẽ Aguĩguápe, omopu'ãrõguare tavakuéra Ára Ymaguarépe.

## Ehecha avei

* Achegety
* Kuatia
* Marandu
* Mba'ekuaarã
* Ñe'ẽporãhaipyre

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Taipy** rehegua Commons.
# Meiji ñemyatyrõ

Mburuvihára Meiji ovávo Kioto guive Tókio peve.
**Meiji ñemyatyrõ** ha'e ojeheroháicha opamba'e ojehu va'ekue oñemoambueitérõguare Hapõ ñesãmbyhy ha retãyguakuéra reko ary 1868 ha 1912 pukukuévo, oikóvo ára pukukue hérava ára Edo pahápe ha ára Meiji ñepyrũme.

Upekuévo, oisãmbyhy Hapõ rehe upe Shogunato Tokugawa (milíko rekuái) ha mburuvihára ndaikatúi oisãmbyhy. Ary 1866 aja ojoaju ruvichakuéra Saigō Takamori, Satsuma ruvicha, ha Kido Takayoshi, Choshu ruvicha, oipytyvõ hag̃ua mburuvihárape ha upéicha oñepyrũ ko ñemyatyrõ. Upe rire oiko ñorairõguasu oparupi Hapõme, oñombohováivo umi oñemoĩva *Shogunato* rehe ha umi omoambuepaséva. Ohasa rire 40 ary ojehechahague guyryry, oiko py'aguapy ha Hapõ oñemoambueite.

Ko'ã ñemoambue apytépe oĩ:

* Hapõ ñesãmbyhy oñemombyte ha oñemopeteĩ oikóvo Mburuvihára iñemyakãhára ramo.
* Hapõ oñepyrũ jey oñemu ha ojekupyty tetãnguéra ambuévare.
* Ojehecha oparupi oñemopu'ãhague mba'eapopyha ha oñembopyahuhague virurekokuaa.
* Ojejapo ñorairõhára aty ikatupyryvéva, oñorairõkuaáva yvýpe ha yguasúpe.
* Oñemoguahẽ opavavépe tekombo'e ha oñembopyahu mbo'ehaokuéra.
* Oñemboja'o porãve yvykuéra ha kokue.

Oiko rire ko ñemyatyrõ, heta mba'e oúva Yvy kuarahyreikeguágui ha Európagui oike Hapõme. Pya'eite okakuaa ko tetã ha omyasãi ijyvy apekue, oñemomba'évo Koréa ha Taiuã rehe, oiko Hapõgui tetã mbaretete imba'eguasuiéva tetãnguéra ambuéva apytépe.

## Mandu'apy
# Pumbyry

Pumbyry iñepyrũre.
**Pumbyry** (karaiñeꞌẽme: *teléfono*) ha'e peteĩ mba'e ojepurúva oñemongeta hag̃ua, mokõi tapicha imombyrýva ikatu oñe'ẽ ojupe ha oñemongeta upe rupi. Iñepyrũme, haꞌevaꞌekue peteĩ tembipuru hendyrýva omondovaꞌekue ñeꞌe analógico inimbo rupive. Ko'ágã ha'e peteĩ tembiporu hendyrýva omondo *señal digital* inimbo térã ñemyasãi puhoe rupive. Umi pumbyry iñepyrũrã tekotevẽkuri oñembojoaju umi inimbo rehe, umi pumbyry *móvil* koʼag̃agua oipuru umi puhoe ñemyasãi. Alexander Graham Bell omboypy pumbyry Tetãvore Joapykuérape.

## Ehecha Avei

* Puhoe
* Ta'angambyry
# Konfúsio rape

Konfúsio rape opy Taiuãme.
**Konfúsio rape** niko peteĩ jeroviapy Konfúsio hemimbo'ekuéra omombe'úva ha oikóva hese, ha'e omano rire. Oporombo'e mba'éichapa oiko va'erã avano'õme, jekupyty porãme ha marangatúpe.

Ko jeroviapy hekombo'e ou karai héra Konfúsio pegua (*Kǒng Fūzǐ*, omano ary 479 Kirito mboyve) ha'e ojehechakuaa pe okuaaukavaguáicha ijypykuéra rekorã ha hembikuaa yvága mba'e rehegua. Karai arandu ambuéva ko jeroviapýgui niko Mencio ha Xun Zi.

Ko jeroviapy imbareteite Chína Tetarã Retãme, Koréape, Vienãme, Hapõme, Taiuãm, Hong Kong-pe ha Makáo-pe. Kóva niko Chína jeroviapy tee ary 1912-me, oikóvo ku tetãgui peteĩ tavakuairetã.

## Mandu'apy
# Ñe'ẽporãhaipyre

Arandukakuéra, ojejuhuhápe mba'e ojehaíva.
**Ñe'ẽporãhaipyre** ha'e opa mba'eporã ojehaíva térã oñemoĩva kuatiápe. Ñe'ẽporãhaipyre ikatu he'ise avei opa kuatiakuéra ha mba'e ojehaímava peteĩ tetãme, upéicha oje'évo "Paraguái ñe'ẽporãhaipyre" he'ise opa mba'e ojehaímava ha oñemoĩ kuatiápe ku tetãme.

## Ikatu rehecha avei

* Tembiasagua'u
* Mombe'urã
* Ñe'ẽpoty
* Kuatiañe'ẽ