Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ilandiañe'ẽ

| Ilandiañe'ẽ |
| --- |
| **Yvy henda oĩva:** | Európa |
| **Tetãnguéra:** |  Ilándia |
| **Máva oñe'ẽva:** | 320 000 |
| **Te'ýi reñói:** | Indoeuropañe'ẽ   Germaniko     **Ilandiañe'ẽ** |
| **Aty'i:** | — |
| **ISO 639-1** | is |
| **ISO 639-2** | ice (B), isl (T) |
| **ISO 639-3** | isl |
| Ypa'ũ Ilándia |
|

 |

**Ilandiañe'ẽ** (Ilandiañe'ẽme: *íslenska*) ha'e niko Ilándia retã ñe'ẽ tee. Ko ñe'ẽ niko oĩ Heymáña ñe'ẽnguéra aty guasúpe ha Yvate Heymáña ñe'ẽnguéra atýpe. Oĩ amo 320 000 tapicha oñe'ẽva. Oipuru 32 tai latinañe'ẽ achegetýgui amo ary 1000 jave, upe mboyve oipuru akue rrunakuéra ohai hag̃ua.

## Mandu'apy

### Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Ilandiañe'ẽ** rehegua Commons.
* Vocabulario básico islandés con locuciones
# Alemañañe'ẽ

oñeñe´ehápe Alemañañe'ẽ yvýpe
Alemañañe'ẽ Alemañape, Auteriape ha Suisape
Dialekto alemãnguéra oĩvaʼekue umi alemã oñemosẽ mboyve kuarahy Mokõiha Ñorairõ Guasu rire, yvate gotyo.
**Alemañañe'ẽ** (alemañañe'ẽme: *Deutsch*, *deutsche Sprache*) ha'e ko ñe'ẽ *hermániko kuarahyreikepegua* oñeñe'éva Tetã peteĩ reko Alemaña, Auteria ha Suisa (Europape).

## Tetanguéra

* Alemaña
* Auteria
* Suisa

## Techapyrã

* Vaka: *Kuh*
* Kure: *Schwein*
* Óga: *Haus*

* Che = "ich"
* Nde: "du"
* Ha´e: "er, sie, es"
* Ñande, Ore: "wir"
* Pe´e : "ihr"
* Ha´ekuéra : "sie"

## Ñe'ẽtéva

* Ñe'ẽ: *sprechen* (Che añe'ẽ: *Ich spreche*)
* Ñembosarái: *spielen* (Che añembosarái: *Ich spiele*)
* Japo: *tun* (Che ajapo: *Ich tue*)
* Mba'éichapa (reiko): *Wie geht's?*

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Alemañañe'ẽ** rehegua Commons.
# Noruegañe’ẽ

| Noruegañe’ẽ |
| --- |
| **Yvy henda oĩva:** | Európa |
| **Tetãnguéra:** |  Noruéga  |
| **Máva oñe'ẽva:** | 5.32 Sua. |
| **Te'ýi reñói:** | Indoeuropañe'ẽ   Germaniko     **Noruegañe’ẽ** |
| **Aty'i:** | — |
| **ISO 639-1** | no |
| **ISO 639-2** | nor – inclusive code nob – Bokmål nno – Nynorsk  |
| **ISO 639-3** | nor |
| Noruegañe’ẽ |
|

 |

**Noruegañe'ẽ** (Noruegañe'ẽme: *norsk* [ʂːk] térã [nɔrsk]) ha'e peteĩ ñe'ẽ nórdico oñeñe'ẽvéva Noruega retãme, upépe ha'e peteĩ ñe'ẽ tee. Suesiañe'ẽ ha Ndinamakañe'ẽ ndive, noruego ojapo peteĩ continuo dialectal umi variante regional ha local rehegua sa'ive térã sa'ive oñentendekuaáva ojupe.
# Ndinamakañe’ẽ

| Ndinamakañe’ẽ |
| --- |
| **Yvy henda oĩva:** | Tavetã Ndinamáka |
| **Tetãnguéra:** |  Ndinamáka  Ypa'ũnguéra Feroe (Ndinamáka)  Kyoẽlándia (Ndinamáka)  Schleswig-Holstein (Alemaña) |
| **Máva oñe'ẽva:** | 6 Sua |
| **Te'ýi reñói:** | Indoeuropañe'ẽ   Germaniko     **Ndinamakañe’ẽ** |
| **Aty'i:** | — |
| **ISO 639-1** | da |
| **ISO 639-2** | dan |
| **ISO 639-3** | dan |
| Ndinamakañe’ẽ |
|

 |

**Ndinamakañe'ẽ** (Ndinamakañe'ẽme: *Dansk*) ha'e peteĩ ñe'ẽ nórdiko, okorrespondéva peteĩ aty germániko ñe'ẽ, katu, indoeuropeoñe'ẽ rogaygua pegua. Oñeñe'ẽ amo 6 sua tapicha, ha ha'e Ndinamáka ñe'ẽ tee ha cooficial Ypa'ũnguéra Feroepe. Jepémo oñeñe'ẽ avei Kyoẽlándiape (avei território danés), ndaha'éi oficial.
# Suesiañe’ẽ

| Suesiañe’ẽ |
| --- |
| **Yvy henda oĩva:** | Európa |
| **Tetãnguéra:** |  Suésia  Hĩlandia  |
| **Máva oñe'ẽva:** | 10 Sua. |
| **Te'ýi reñói:** | Indoeuropañe'ẽ   Germaniko     **Suesiañe’ẽ** |
| **Aty'i:** | — |
| **ISO 639-1** | sv |
| **ISO 639-2** | swe |
| **ISO 639-3** | swe |
| Suesiañe’ẽ |
|

 |

**Suesiañe'ẽ** (Suesiañe'ẽme: *svenska*) ha'e peteĩ ñe'ẽ germániko Európa yvate gotyo, oñe'ẽva 9 ha 14 sua tapicha. Hetave iñe'ẽhára oiko Suésia, Hĩlándia ha Ypa'ũ Ålandpe, upépe ha'e ñe'ẽ tee. Suesiañe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ nórdiko, ha'eháicha Ndinamakañe’ẽ, Noruegañe’ẽ, Ilandiañe'ẽ ha faroéñe’ẽ. Umi ñe'ẽ nórdiko ha'e peteĩ aty michĩva umi ñe'ẽ germaniko, ha'éva peteĩ ñe'ẽkuaaty ñemoñare ojekuaáva indoeuropeo ñe'ẽ ramo . Suesiañe'ẽ, ambue ñe'ẽ nórdiko-icha, osẽ nórdiko tuja-gui, oñeñe'ẽva'ekue Escandinavia retãme, Vikingo ára jave. Suesiañe'ẽ ningo tuicha oñentende peteĩ oñeʼẽva Noruegañe’ẽ térã Ndinamakañe’ẽ.
# Neelándañe'ẽ

Holandañe'ẽ renda oñeñe'ẽva.
**Holandañe'ẽ** (karaiñeꞌẽme: *neerlandés*) ha'e ku ñe'ẽ hermániko ha indoeuropapegua oñe'ẽva Holanda ha Surinam. Ñe'ẽ rapykuere oñemboja'óva mbohapy árape: holandañe'ẽ ymaguare térã fránsiko guy gotyo ymaguare (Sa ro'y XII peve), holandañe'ẽ mbytepegua (S. XVI peve) ha holandañe'ẽ ipyahuvéva.

Ára peteĩháme oike kuatiahai ñe'ẽregua itujavéva (s. IX). Ára mokõiháme opu'ã mba'e repy ha tekopy yvy gotyogua (Flandes ha Bravante). Ára mbohapyhápe, oñemoha'eñómarõ tetã yvate gotyo (1648), Países Vájos ko'ãgagua, ñe'ẽ pohýi oho Holanda yvy gotyo, ha ápe oiko chugui iñe'ẽjoavýrõ, ha jepe ojekuaa hapoha mbytepeguáre, osẽ holandañe'ẽ mbyky.

Ñe'ẽjoavy holandañe'ẽ, flaménko kuarahyreike pegua (Selandes ndive), Vravánso (flaménko oriental ndive) ha limburgo ñe'ẽ.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Neelándañe'ẽ** rehegua Commons.
# Kuarahyra'anga

Peteĩ kuarahyra'anga, Melbourne, Austráliape
Peteĩ kuñakarai ha imemby omaña kuarahyra'angáre
Peteĩ **kuarahyra'anga** ha'e peteĩ tembiporu omobe'úva ára mboja'okáva oime háicha kuarahýre yvága pýpe. Katuetei oguereko peteĩ mba'e sỹi ha peteĩ nómõ omoĩva kuarahy'ã  mba'e sỹi ári. Kuarahy oku'évo yvágare, kuarahy'ã oñembohysýi ára mboja'okáva tysyikuérare, ikatu hag̃uáicha ojeikuaa ára mboja'okáva.
# Arapy

Peteĩ ta'ãnga arapygua
**Arapy** (karaiñe'eme: Mundo) ha **Arapyete** (karaiñe'ẽme: Universo) ha'e opa mba'e ha ára, ha opa teko teterehegua mba'egui ha ku'erã.

## Arapy Reñói

Ñepyrũrãme ndaipóriva’ekue mba’eve. Oikoraka’e peteĩ typy’ũvusu (caos). Upeichaháguinte heñóisapy’a mbara'e (energía) osẽhágui avei arapy, sapy’aitépe, peteĩ tesapirĩme. Upe mba’eguasuete ojehúva oñembohéra Big Bang (Kapu’ypy Guasu). Upe guive ava imandu’a avei hembikuaa ypýre. Upe kapu’ypy ojehúkuri ojapóma parundysu sua ary (14 mil millones de años).
Oje’e hag̃ua arapy oguerekoha parundysu sua ary, ndahi’areiete, tembikuaa rekahára (investigadores) oisãmbyhy peteĩ arapyrechaha (telescopio), oñembohérava Hubble, peteĩ mbyja atýre, oĩva mbyjaita’aty (constelación) hérava Escorpio-pe; imombyrýva ñande yvy’apu’águi (planeta) 7000 tendy arajere (año luz). Oje’e umíva umi mbyja aty ha’eha umi itujavéva arapýpe, ha heñoihague ojapo su sua ary, oiko rire upe kapu’ypy. Umi mbyja apytépe jajuhukuaa avei heta mbyja kusugue, ijaku’i ha ho’ysã mbeguekatúva. Ko’ã mbyja rupive ikatu ojekuaa mboy arýpa oguereko arapy.
# Yvága mba'e

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|   |
|   |
|   |
|    |
|   |
|   |
|   |
|   |

 |
| Selection of astronomical bodies and objects |

**Yvága mba'e** (karaiñeꞌẽme: *Cuerpos celestes*) ha'e oimeraẽ yvága rata, ikatu ha'e peteĩ mbyja, peteĩ yvóra térã ambue mba'e oĩva yvága heko michĩva térã guasúva.

Umi yvága mba'e iñemohenda hekopete:

* Kuarahy Ypykatu: Opaite mba'e ojeréva Kuarahýre, ha upéva avei, opaite tendakuéra ojeréva kuarahýre avei (Tajave Ku'asã - Kúiper Ku'asã).
* Yvága mba'e año: Opaite mbyja imombyrýva, ha opaite yvóra oĩha Kuarahy Ypykatu okápe.
* Yvága mba'e juaju: Opaite mbyja mokõiva jeiko, mbyja apesã ha mbyjaraitykuéra
* Yvága mba'e mosarambipyre: Opaite "*nebulosa*" kuéra ha ambue mba'e ku'i mosarambipyre.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Yvága mba'e** rehegua Commons.
* SkyandTelescope.com SkyChart
* Monthly skymaps for every location on Earth
# Seres

Séres
**Séres** hérava avei **Sére** (mba'ehero: ; karaiñe'ẽme: *Ceres*) ha'e peteĩ yvóra michĩ, oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Giuseppe Piazzi ojuhuva'ekue Séres pe 1 jasyteĩ, 1801-pe. Séres ndoguerekói mbyguai.
# Pirapane

Pirapane.
**Pirapane** tẽra **Merkúrio** (mba'ehero: ) ha'e peteĩ yvóra itaguigua oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Ha'e oime peteĩhápe yvóra apytépe Kuarahy guive. Ha'e yvóra michĩvéva Kuarahy Ypykatúpe. Pirapane ndaijasýi.

## Ñe'ẽ ypy

*Pirapane* ha'eva'ekue pe yvóra réra guarani ymaguarépe ha he'iseva'ekue avei "ndaisuértei pirakutúpe". *Merkúrio* ou lasioñe'ẽ *Mercurius*-gui karaiñe'ẽ *Mercurio*-rupi ha he'iseva'ekue "pya'ekue ha ñemu tupã".

## Ojeleeva'ekue
# Mbyja Ko'ẽ

Mbyja Ko'ẽ.
Mbyja Ko'ẽ (mba'ehero: ; *Venus*) ha'e peteĩ yvóra (planeta) oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Ha'e yvóra mokõiha Kuarahy mombyrýre. Mbyja Ko'ẽ ndoguerekói jasy ha ndoguerekói avei tekove, y, ha ambue mba'e oñeikotevẽva ojeikove hag̃ua.
# Húpiter

Húpiter ha'e hína yvóra tuichavéva Kuarahy Ypykatúpe.
**Húpiter** (mba'ehero: ; karaiñe'ẽme: Júpiter) ha'e yvóra mombyryvéva poha Kuarahy guive. Ojeikuaa oguerekoha 95 mbyguaikuéra ha heta gas ijapekuépe. Húpiter ha'e hína yvóra tuichavéva Kuarahy Ypykatúpe, ha upe mba'e guasuvéva mokõiha ko mbyja ypykatúpe, Kuarahy rire. Húpiter oguereko ijerére heta yvytimbo kuãirũ.

## Mandu'apy
# Yvyrekokuaa

"Pe yvyrekokuaahára", ta'anga Carl Spitzweg ojapo.
*

**Yvyrekokuaa** ha'e pe tembikuaaty umi mba'e oikove'ỹva rehegua ojejapóvagui ñande Yvy. Ha'e pe tembikuaaty ohesa'ỹijóva itakuéra Yvy ape ári ha yvy guýpe. Umi oñemoarandúva ko tembikuaatýre ojehero **yvyrekokuaahára**. Oĩ yvyrekokuaahára ohesa'ỹijóva mba'ehekove'ỹva (*mineral*-kuéra) ha umi mba'e hepýva itakuéra oguerekóva, oĩ avei umíva ohesa'ỹijóva Yvy rembiasakue, upéva he'ise oikuaase hikuái mba'épa ojehu Yvy ape ári ha yvy guýpe ymaite guive.

Umi mba'e ojehúva ha ojekuaasevéva Yvy rembiasakuépe niko yporu (y oñuãmbávo yvýre), yvyrata ñehẽngue, yvyryrýi, mba'éichapa okakuaa yvytykuéra, ha mba'éichapa omýi yvyvusukuéra.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Yvyrekokuaa** rehegua Commons.
# Eurásia

**Eurásia**|

|  |  |
| --- | --- |
| **Apekue** | 55.109.751 km² |
| **Tapichakuéra** | 4.879.000.000 ava |
| **Ava apekuére** | 162 ava/km² |
| **Oikovéva ipype herotee** | Eurásiagua |
| **Ñemohenda** | Asia Európa |
| **Tetãnguéra** | 92 |
| **Tetã hekosãso'ỹ** | 8 |
| **Tetã ndojekuaáva hekopete** | 11 |
| **Joaty** |
| Eurásia Joaty |

 |

**Eurásia** térã **Euro-Asia** ha'e peteĩ yvyrusu guasueterei oguerekóva ipype yvyrusu Európa ha yvyrusu Asia joajúpe. Umi mokõi yvyrusu joaju ojekuaa ipeteĩva. Iporã ojekuaa ramo Eurásia peteĩ yvyrusu tee yvyjekuaápe.

Umi mba'e yvy ape Ysaja omboja'óva Asia ha Europa ha'e umi yvyty Urales, pe ysyry Ural, pe para Káspio, pe yvytyrysýi Káukaso, pe para Hũ ha umi ypo'i *Bósforo* ha *Dardanelos*.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Eurásia** rehegua Commons.

**Yvyvusu ha tetãnguéra ñande Yvýgui**

|  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|  Európa |  Áfrika |  Ásia |  Oseanía |  Yvateamérika |  Mbyteamérika |  Ñembyamérika |
|  Eurásia |  Eurafrásia | Yvyvusu ymaguare Gondwana • Laurásia • Pãhéa • Panótia • Odínia Kolúmbia • Sahul • Kenorland • Albarra |  Amérika |  Antártida |
# Reservoir Dogs

| *Reservoir Dogs* |
| --- |
|  |
| Omotenonde |
Quentin Tarantino |
| Ohai |
Quentin Tarantino |
| Ojapo |
Lawrence Bender |
| Mba'eapohára tenondegua | * Harvey Keitel
* Tim Roth
* Chris Penn
* Steve Buscemi
* Lawrence Tierney
* Michael Madsen
 |
| Ta'anga omomýiva |
Andrzej Sekuła |
| Edited by |
Sally Menke |
| Production company  | * Live America Inc.
* Dog Eat Dog Productions
 |
| Ára osẽva |
1992 |
| Arekue |
99 aravo'i |
| Tetã |  Tetãvore Joapykuéra |
| Ñe'ẽ |
Ingleñe'ẽ |
| Hepykue aporã |
1,2–3.000.000 $ |
| Box office |
2.900.000 $ |
| [editar datos en Wikidata] |

Reservoir Dogs ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 1992-pe ha omotenonde Quentin Tarantino. Imba'eapohára tenondegua ha'e Harvey Keitel, Tim Roth, Steve Buscemi, Chris Penn, Lawrence Tierney ha Michael Madsen. Kóva niko ta'angamýi peteĩha omotenonde Quentin Tarantino ha omombe'u kuimba'ekuéra rehegua ohórõguare hikuái omonda jegua hepy ñemuha, hakátu nosẽporãi pe omondaséva.

## Mba'eapohára

* Harvey Keitel ojapo Mr. White/Larry
* Tim Roth ojapo Mr. Orange/Freddy
* Michael Madsen ojapo Mr. Blonde/ Toothpick Vic
* Chris Penn ojapo Nice Guy Eddie
* Steve Buscemi ojapo Mr. Pink
* Lawrence Tierney ojapo Joe Cabot
* Randy Brooks ojapo Holdaway
* Kirk Baltz ojapo Marvin Nash
* Edward Bunker ojapo Mr. Blue
* Quentin Tarantino ojapo Mr. Brown
* David Steen ojapo Sheriff #2
* Steven Wright ojapo K-Billy DJ

## Mandu'apy

## Joajuha

* Reservoir Dogs hembiapokue rysýi Internet Movie Database rendápe (ingleñe'ẽ)
# Te'õ

Ka'aguy he'õ ituichaitéva.
* Nde ikatu rehechase upe jeikove ipaha, hérava avei mano.

**Te'õ** ha'e y timbo hetakue oĩva ñande Yvy ára pytúpe. Ko y timbo oĩva yvytúpe ou paraguasúgui, ysyrýgui, ypágui térã yguasúgui omotimbóvo, ka'avo ha opaite tekove oikóva ñande Yvy omotimbo avei.

Te'õ guasu ikatu ombohaku ára jave ha pyharekue, hákatu taveỹme he'õ imichĩva ha ipyhare ro'y iko'ẽrõ haku. Taku ha ro'y ikatu ñaha'ã jaikuaa hag̃ua te'õ hetakue.

## Ehecha avei

* Kyve'y
* Y
* Yvyku'ipasu
# Letóña

Letóña poyvi.
**Letóña**, herateéva **LetóñaTavakuairetã** (letoñañe’ẽme, *Latvijas Republika*) ha’e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Európa Yvatépe, oĩva Európa Joajúpe. Letóña oguereko 1.912.789 tetãygua (2019 jave), ha iñe’ẽ ha’e letoñañe’ẽ. Itavusu ha’e Rríga, oguerekóva 701.185 tavaygua (ary 2014 jave).

## Mandu’apykuéra

|  |
| --- |
| **Európa** |
|
Alemáña | Andorra | Aservaijã | Ayméña | Áuteria | Aváña | Avekásia | Chekía‎ | Chípere | Elovákia | Elovéña | Epáña | Etóña | Georgia | Gyrésia | Hĩlándia‎ | Hungyria | Hyãsia‎ | Irilánda | Itália‎ | Ilándia | Kosovo | Kyoásia | Letóña | Liechytenteĩ‎ | Lituáña | Luxemburgo | Yvate Masendóña | Malta | Mónako‎ | Montenégyro‎ | Moyndávia‎ | Noruéga | Ndinamáka | Polóña‎ | Poytuga‎ | Rrumáña‎ | Rrúsia‎ | San Maríno | Sévia | Suésia | Suísa | Táva Vatikáno | Tavetã Joaju | Tetãnguéra Yvýi | Tuykía | Ukyáña | Véyhika | Vielorrúsia | Vónia ha Hesegovína | Vugária |
# Táva Ho Chi Minh

Táva Ho Chi Minh
**Táva Ho Chi Minh** (ojeheróva ymaguare **Saigon**) ha'e niko táva tuichavéva ha orekovéva tapichakuéra Vienã retãme. Ko távape oiko 9.659.311 tapicha 2013-pe. Oĩ osẽhápe pe ysyry Saigõ ha yvate gotyo osẽhágui Ysyry Mekong.

## Ñemohenda

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Táva Ho Chi Minh** rehegua Commons.
# Mano

Yvypóra akã kangue is used universally as a symbol of death.
**Mano** ha'e tekove paha; mba'e ndaikatúiva oñemboguevi ojehúva opávo oimeraẽ tekove rete ñemboguata omomba'apóva peteĩ oikovévape. Oikovéva retekue oñepyrũ oñembyai omano riremi. Opaite umi oikovéva sapy'ánte ha ojejoko'ỹre omanokuaáta. Oĩ umi oikovéva, ha'eháicha medúsa nomanóiva (*Turritopsis dohrnii*), nomanói itujaitévo, hákatu omanokuaa gueteri ambueháicha ndaha'éirõ itujaitégui. Peteĩ mba'e ndojehechakuaáiva peteĩ oikovéva ramo, ha'eháicha peteĩ víru, ikatu oñehundipa térã oñemboguete ha katu ndaikatúi ja'e omanoha, peteĩ víru ndojehechakuaáigui peteĩ oikovéva ramo.

Sa'ary XXI ñepyrũ jave, ojeipapa amo 56 sua tapicha omanóva ary ha ary. Hetave omano iñe'ãrasýgui, ápe oĩ umi mba'asy ombyaíva ñande korasõ ha omopa'ãva ñande ruguy rape. Yvypóra ombopukukuaa hekove pukukue, ndaha'éiramo jepe opa árape guarã, ho'u porãitévo, oguejývo *caloria* ha ojetepysóvo.

Ojehechakuaáma hasyha jaikuaaporã hag̃ua omanoite peteĩ tapicha. Ñepyrũme, ojehechakuaa omanoha peteĩ tapicha naipytuhẽvéirõ ha iñe'ã ndaipuvéima, kóva hína ojehechakuaa gueteri mano *clínico* ramo. Upéicharõ jepe, ojeguerojera rire ñemoingove jey ñe'ã ha ñe'ãvevúi ñemomba'apo rupive (RPC, héra karaiñe'ẽgui: *reanimación cardiopulmonar*) sapy'ánte oñemboguevikuaa upe mano *clínico*, ojeguerekóramo opa mba'e tekotevẽva ñemoingove jeyrã. Apytu'ũ mano oiko porãve oñemyesakã hag̃ua omanópa peteĩ tapicha, hákatu nde'iséi peteĩ mba'e añónte. Oĩ he'íva oñemboguete va'erãha opaite apytu'ũ rembiapo. Oĩ ambue oguerovia oĩramo jepe apytu'ũ rembiapo michimĩ, okañypáma tapicha mandu'a, rekotee ha jepy'amongeta, ha upéva noñemboguevikuaái, upéicharõ ojehechakuaa va'erã omanohague. Leikuéra he tekome'ẽ kuatiápe sapy'apy'a ojeiporu ko apytu'ũ mano omyesakã hag̃ua mano. Jepivénte ojejuhu va'erã mba'érepa omano, ha upévare oñeikytĩ va'erã omanóva retekue ha oñehesa'ỹijo va'erã mba'épa ojehecha.

Heta arandupy ha jeroviapy oguerovia oĩha mano rire tekove ikatuhápe oiko oñembohovakéva mba'épa ojapo tapicha hekovépe, imarangatúrõ térã iñañárõ. Upéicha avei ojehecha opaichagua ogueromandu'áva omanóvare ha oñangarekóva hetekuére, taha'e ha'éva oñembyatývo hapichakuéra oñoty térã ohapy hag̃ua hetekue.

## Mandu'apy
# Gyregório arapapaha

**Gyregório Arapapaha**| Pº | Téra | Ára |
| --- | --- | --- |
| 1 | Jasyteĩ | 31 |
| 2 | Jasykõi | 28/29 |
| 3 | Jasyapy | 31 |
| 4 | Jasyrundy | 30 |
| 5 | Jasypo | 31 |
| 6 | Jasypoteĩ | 30 |
| 7 | Jasypokõi | 31 |
| 8 | Jasypoapy | 31 |
| 9 | Jasyporundy | 30 |
| 10 | Jasypa | 31 |
| 11 | Jasypateĩ | 30 |
| 12 | Jasypakõi | 31 |

**Gyregório arapapaha** (karaiñeꞌẽme: *Calendario gregoriano*) ha'e peteĩ arapapaha Európa pegua, heta tetãme ojeipurúva.

Pápa Gyregório XIII ojapo kuri ko arapapaha ára 24 jasykõi-pe ary 1582-pe, ombyekovia akue pe Húlio arapapaha.

* Ára: Hi'are 86.400 aravo'ive, ára niko mba'e ra'ãha tenondeitegua Gyregório Arapapahápe.
* Arapokõindy: Ha'e 7 ára aty.

## Henda ambuéva

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Gyregório arapapaha** rehegua Commons.
* *«Lunario novo» de 1582: la reforma gregoriana del calendario*, en el Archivo Secreto Vaticano
* ¿Murieron Cervantes y Shakespeare el mismo día? Diversas anécdotas relacionadas con el calendario gregoriano.
* *Nuestro calendario. Una explicación científica, simple y completa*, por Wenceslao Segura González, ISBN 978-84-614-7306-9.
* *La reforma del calendario gregoriano*, por Wenceslao Segura González, ISBN 978-84-616-1729-6.
# Saite'o

Avati.
Jagua.
**Saite'o** ha'e yvypóra omoambuévo mymba térã ka'avo saite reko oiporu hag̃ua ichupekuéra, upe hetaite ára jave oiko va'erã ha ndaha'éi opaite mymba térã ka'avo ikatúva ojehesaite'o.

Yvypóra omono'õ mymba saite ha ka'avo ka'aguy ha oñongatu ichupekuéra omongakuaávo ha oñangarekóvo hesekuéra, ohasávo ára ikatu oñemoambue mymba ha ka'avokuéra. Umi mymba ha ka'avokuéra odepende umi yvypóra oñongatúvare, ha oñemoambue toiko ichuguikuéra iporãvéva yvypóra oipuru hag̃ua. Ko ñemoambue oiko yvypóra oiporavóvo mba'e mymbápa omoheñóita umi mymbara'y oúva, upéicha oiporavo mba'épa ojehasáta umi mymba pyahúvape.

Saite'o peteĩha ka'avo rehegua oiko yvypóra oiporura'ẽ jave ñemitỹ. Mymbakuéra apytépe katu, yvypóra omongakuaaraẽ jagua, heta ára rire, mbeguekatuhápe, omongakuaa ovecha ha kavara, ha upéi vaka ha kure.

Ka'avokuéra ojesaite'ómava ha'e ñemitỹ ha koga'a opaichagua térã ka'avo jaiporúva ñambojegua hag̃ua ñande róga. Mymbakuéra katy, yvypóra oiporu hembi'urã, omomba'apo hag̃ua ichupekuéra térã ojapo hag̃ua ijaorã ichugui, avei ikatu oñeñongatu hógape imymba'i ramo.

## Ka'avo

Mba'e peteĩha ohechaukáva ka'avo ha yva ojehesaite'o hague oúva avatimirĩ (*trigo*) ojejuhu va'ekue heta tava'i ymaguareitévape, amo Ásia vore ñemby kuarahyreikeguápe. Oje'e oikohague upéva amo ary 10.500 ha 10.100 Kirito mboyve. Mesopotámia, Ehíto ha Índia ha'e yvypóra oñemitỹraẽ hague ojepy'amongeta rire mba'éichapa ojapóta ikoga'arã. Avei ojehechaite Ñemby Amérika yvytyrysýi Andes ha Méhiko rupi.

Ndaha'éi oñepyrũjoa va'ekue oparupi ñemitỹ, oñemoakãrapu'ã ijehegui heta hendápe iñambuéva ára. Ndaha'éi avei ijojapa umi ka'avo, yvypóra oiporúgui oĩmava hekohápe. Techapyrã, umi ojekuaavéva apytépe, Ñemby Amérika tuichakuévo ojehesaite'o jety, kinóa, avati, mandi'o, manduvi ha petỹ. Yvate ha Mbyte Amérika pukukuévo oĩ ky'ỹi, yvy'a, tomáte, kuvuasu ha andai. Európa ha Ásiape katu jajuhu seváda, avatimirĩ, senténo, arro, remolácha, úva ha tarumaite. Áfrikape ikatu ja'e sándia, mamóne, sevói ha mángo. Umíva apytépe jajuhu avei pohã ñana opaichagua ha ka'avo ojeiporúva ao apopyrã.

## Mymba

Yvypóra omongakuaa jagua ohesaite'o rire jaguaru ojapo amo 30.000 ary. Jagua oipytyvõ yvypórape opaichaguápe, taha'e ha'évo oñangarekóvo hekoháre, ohekávo hembi'urã térã omomýivo karréta. Ko ára peve, yvypóra omoambue oipotaháicha jagua reko.

Mbarakaja avei heta ára ojapo ojehesaite'o. Oñeñemitỹ raẽkuévo, tapichakuéra oñepyrũ avei ohesaite'o ovecha, kavara ha ovecharana, ha upéi kure ha vaka. Ambue mymba hetaite ára ojapo ojehesaite'ómava apytépe jareko mymbakandu, chavurro ha kavaju.

Guyrakuéra apytépe jajuhu ryguasu, mytũ guasu, ype ha pykasu. Yvypóra omoambue avei pira ha tymbachu'i, ha'eháicha umi eiru eirete apoha.

## Mandu'apy
# Te'õngue kã

Te'õngue kã.
Te'õngue kã Ehito pegua.
**Te'õngue kã** (karaiñeꞌẽme: *momia*) ha'e umi yvypóra hetekue térã mymba hetekue ñongatupyre, ipire ha hete pehẽngue ndombyaíva ha noñembohasóva. Ko te'õngue kã ikatu ha'e ava ipotahápe ijapopyrégui ha ipotahápe'ỹre avei, ñande yvýpe oĩgui heta tenda ikãetéva, ha ko'ã renda omokãva umi te'õngue.

Tetã Ehipto Ymaguare, mburuvichakuéra hérava Faraõ hetekue oñemokãva, ojejapo hag̃ua peteĩ te'õngue kã, ava Inka omokãva avei hapicha re'õngue, Chína Ymaguare ha ambue tetã kuarahysẽ pegua omokã va'ekue he'õnguekuéra, ha imymbakuéra avei.

Ára ro'yete ha pytu re'õ michĩetéva ikatu omokã peteĩ te'õngue. Techapyrãme upe yvytyrysýi Andes-pe, Kyoẽlándia ha tenda ro'y ambuéva ikatu omokã yvypóra ha mymba re'õngue.

Te'õngue kã museope.
## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Te'õngue kã** rehegua Commons.
* Mummification Process animation from the J. Paul Getty Museum
# Kolorádo

Kolorádo poyvi.
**Kolorádo** ha'e niko peteĩ Tetãvore Joapykuéra apytépe.

* Tavayguakuéra: 5.540.545 - 2016 (joheipyre).
* Táva guasu: Denver
* Ambue táva: Colorado Springs

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Tetãvore Joapykuéra yvy ñemohenda** |  |
|
Aláka | Alaváma | Arisóna | Arkansas | Connecticut | Dakóta Ñembygua | Dakóta Yvategua | Delaware | Florida | Georgia | Havái | Idaho | Illinois | Indiána | Iowa | Kalifórnia | Kansas | Kentucky | Kolorádo | Kuarahyresẽ Virginia | Luisiana | Maine | Maryland | Massachusetts | Méhiko Pyahu | Michigan | Minesóta | Misisípi | Misúri | Montána | Nebraska | Neváda | New Hampshire | New Jersey | New York | Ohio | Oklahoma | Oregon | Pensilvania | Rhode Island | Tenesi | Texas | Utah | Vermont | Virginia | Washington | Wisconsin | Wyoming | Yvate Karolina | Yvy Karolina
* "Kolumbia Táva"
 |