Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tomás de Aquino

| Santo Tomás de Aquino |
| --- |
|  |
| Hero | *Doctor Angélico* |
| Alma máter |
Universidad de París y Universidad de Nápoles Federico II |
| Hembiapo |
teólogo, presbítero católico de rito latino, arandupykuaatyhára, haihára, teólogo católico, fraile, profesor de teología, mbo'ehaorusu mbo'ehára, profesor de filosofía y monje |
| Empleador |
Universidad de París, Universidad de Nápoles Federico II |
| Jokuaikuaa rape |
katóliko |
| Omendáva |
sin valor |
| [editar datos en Wikidata] |

**Marangatu Tomás de Aquino** (Italiañe'ẽme, **Tommaso d'Aquino**; Roccasecca, 1224/1225 - Abadía de Fossanova, 7 jasyapy 1274) ha'e akue peteĩ pa'i katóliko, tupãkuaatyhára ha arandupykuaatyhára oikóva Jeroviapyhára aty umi Oñemoñe'ẽva peguápe, herakuãite omotenondégui *escolástica* mbo'epy ha oipytyvõ oñemotenonde hag̃ua pe tupãkuaaty oñemboypykatúva. Ñañe'ẽrõ *metafísica* rehegua, jahecháta hembiapokue ha'eha marandu heñoiha imandu'apyrevéva saro'y XIII pegua, upéicha avei hembiapokue rupive oñemopyenda umi ñeimo'ã aty ha'éva *tomismo* ha *neoescolástica*.

Tupão katóliko ombohéra ichupe karaiñe'ẽme *Doctor Angélico*, *Doctor Común* ha *Doctor de la Humanidad* ramo ha he'i hembiapokuégui ha'eha mba'e omopyendáva arandupykuaaty ha tupãkuaaty mbo'erã. Ha'e akue tupãkuaaty ojepy'amongetáva kuaaukahára tenondegua.
Imba'eje'e Aristóteles hembiapokue rehegua omoherakuã porãite ichupe, upéva rupive ikatu oñembojoaju katóliko jerovia ha Aristóteles ñeimo'ã. Upéicha avei, oguahẽ hese Platõ ñeimo'ã ohaiháicha Agustín de Hipona, Aristóteles ñeimo'ã ohaiháicha Averroes ha Maimónides, ha'e omomba'ekuaa umívape.

Hembiapokue herakuãvéva ha'e pe *Summa theologiae*, aranduka guasu omombykyhápe katóliko mbo'epy oñe'ẽvo 495 porandu rehegua oñemohendáva jehaipy rupive (ko'ápe jajuhu umi *5 tape*), ha pe *Summa contra gentiles*, aranduka aty ohaihápe mba'éichapa ikatu oñeñangareko katóliko jerovia arandupykuaaty rupive (ko'ápe jajuhu 410 jehaipy oñemohendáva irundy arandukápe), karai Raimundo de Peñafort ojapouka.

Tomás de Aquino rupive ikatu oñemomarandu jey pe *metafísica* rehe, hembiapokue tupãkuaaty rehegua imba'eguasuite, upéicha avei hembiapokue oñe'ẽva tekoiterape rehegua mba'e imandu'apyitéva. Oiko chugui marangatu katóliko jeroviapy rehegua ary 1323 jave, ha upéi Karai arandu Tupãoguigua ary 1567 jave, upe rire oiko chugui mbo'ehaovusu katóliko rerekua ary 1880 jave. Ojegueromandu'a chupe pe arete rupive ojejapóva 28 jasyteĩme. Karai arandu Ingyatérra pegua Anthony Kenny he'i Tomás de Aquino-gui ha'eha "peteĩ umi arandupykuaatyhára tuichavéva ko yvy vore kuarahyreikeguápe".

## Mandu'apy
# Korã

Korã áraveñe'ẽme
**Korã** (karaiñe'eme: *Corán*) ha'éva kuatiañe'ẽ marangatú Relihion Islãmegua. Ko'a ko kuatiañe'ẽ ojehaíva'ekue áraveñe'ẽme ha oguerekóva 114 vore ijapytépe.

## Enlaces externos

*  Korã online
# Renacimiento

Vitruvio Kuimba'e, Leonardo da Vinci rembiapokue. Da Vinci niko peteĩ hembiapokue hetaitéva ha iñaranduitéva, oiko *renacimiento* aja.
Renacimiento niko ára pukukue Európa rembiasakuépe, saro'y XV ha XVI pukukuévo. Oñepyrũ amo ary 1400 rupi, opávo Ára Mbytegua ha oñepyrũvo Ára Ko'ãgagua, amo táva Florencia-pe, Itália retãme, ha upe guive oñemosarambi oparupi Európape. Tuichaitépe ojehecha tembiapoporãnguéra iñambueha, hákatu oĩ avei mba'e ipyahúva tembikuaatýpe, upéicha avei mbeguehápe imichĩve ku ohekavéva jeroviapy reko ha hetave ku ohekáva yvypóra reko. Ojehecháramo jepe oñepyrũvo Ára Ko'ãgagua heta iñambueha Ára Mbyteguágui, tuichaitépe Európa avano'õme ha arandupýpe, ojeipuru ko ñe'ẽ *renacimiento* oje'esérõ mba'éichapa oñemoambueite upe aja tembiapoporãnguéra, tembikuaaty ha arandupykuaaty.

*Renacimiento* ha'e ñe'ẽngue oúva karaiñe'ẽgui ha he'ise "teñói jey", upéicha ojehero upe aja tapichakuéra oñepyrũgui oheka ha ogueromandu'a umi Ára Ymaguare mba'e, tenondeitépe oñemoaranduse hikuái Gyrésia Ymaguare ha Rróma Mburuvi mba'ekuéra rehe, upéicha oje'e *Renacimiento* pukukuévo tekombo'e "heñói jey".

Upe aja, tapichakuéra oñemoaranduse ha oheka Rróma ha Gyrésia rembiejakue. Ojejapo rire kuatiajopyha peteĩha —oñemonguatiávo Tupã ñe'ẽngue ryru Gutenberg pegua— oñepyrũ oñemonguatia aranduka opaichagua ha ndahasyvéima ojeguereko hag̃ua kuatiañe'ẽ oporomomarandúva. Tapichakuéra ojogapose avei Rróma ha Gyrésiape ojejogapoháicha, hóga yvate ijeguapa ha ta'anga opaichagua henyhẽ. Ñemongolo apóre ojehecha tapichakuéra omoha'anga tembiasagua'u ymaguare, Tupã ñe'ẽngue ryru rembiasakuéra, karai ha kuñakarai ipoguasúva ha yvypóra rete ha'eháicha, hembiapo iporãitéva ha oporombojurujáiva.

*Renacimiento* mboyve, amo Ára Mbytegua pahápe, oiko gótiko mba'eporã Európape, ha *renacimiento* rire ou varróko, ojehecha meméva tembiapoporãnguérape, isa'y hetavéva ha ijeguapaitéva. Varróko oñemosarambi avei oparupi Európape ha oguahẽmi Amérikape.

* Davi, Michelangelo rembiapokue.
* Vénus reñói, Sandro Botticelli rembiapokue.
* Pietà
* Óga guasu Hyãsia retãme, oñemopu'ã *renacimiento* aja.
* Tupao guasu Marangatu Peru, Táva Vatikánope.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Renacimiento** rehegua Commons.
* Varróko rembiasami karaiñe'ẽme
# Ára Mba'ekuaáva

Ta'anga Charles Gabriel Lemonnier ojapo, ojehechahápe tapichakuéra omoñe'ẽvo Voltaire rembiapokue, upe aja oime ka'irãime, *Chína Tyre'ỹ* (1755), kuñakarai Geoffrin rógape, táva Parĩme. Umi tapichakuéra herakuãvéva oñembyatýva Voltaire rova ra'anga jerére ha'e ko'ãva: Rousseau, Montesquieu, Diderot, d'Alembert, Buffon, Quesnay, Du Plessis ha Condillac. Upéicha avei, ikatu jahecha ko ta'angápe Gresset, Marivaux, Marmontel, Vien, La Condamine, Raynal, Rameau, mademoiselle Clairon, Hènault, Choiseul, Bouchardon, Soufflot, Saint-Lambert, Conde de Caylus, Felice, Anne Robert Jacques Turgot, Malesherbes, Maupertuis, Mairan, d'Aguesseau, Clairaut, Sophie d'Houdetot, Vernet, Fontenelle, Louis-Jules Mancini-Mazarini, Crébillon, Duclos, Helvètius, Vanloo, Lekain, Lespinasse, Boccage, Réaumur, Graffigny, Jussieu ha Daubenton.
**Ára Mba'ekuaáva**, térã ojeheroháicha karaiñe'ẽme Ilustración, ha'e akue pe ára pukukue ojehechárõguare Európape iñambuehague arandupy ha mba'ekuaa, oñepyrũ va'ekue amo sa'ary XVIII jave ha oho hese sa'ary XIX ypýpe. Mba'e tuichaitéva Ingyatérra, Hyãsia ha Alemáña retãme. Kóvagui osẽ umi mba'e omoambueite Európa avano'õ ha rekotee, peteĩ itenondeguaitéva niko pe Hyãsia Ñepu'ã. Ojehero *Ilustración*, he'ise "ohesapéva" karaiñe'ẽme, umi ohóva hapykuéri he'ígui hese: *omboguéva umi pytũmby yvypóra tavykuégui ohesapévo mba'ekuaa ha jepy'amongeta rupive.* Upévare oñembohera pe sa'ary XVIII (1700-1799) pe **Tesapekuéra Sa'ary**, upe ára pukukue aja oiko avano'õ mbytépe pe ñeha'ãrõ akãrapu'ã rehe, ojehecharamo umi ñeimo'ã mba'eguasuitéva ha'éva: yvypóra oheka va'erã ivy'arã, jepy'amongeta niko mba'e tuichaitéva, yvypóra oñemoarandu va'erã umi mba'eandu ojekuaa porãva rupive. Upe aja tapichakuéra ohekave avei umi yvypóra rekorã momorãmby ha'éva tekosãso, tekojoja, tenonderã jeheka, opavave jegueroike, jokupyty, tetã sãmbyhy oguatáva léi guasúre, ha tupão-tetã jejopoi (he'iséva jeroviapy noisãmbyhy va'erãi tetã rehe).

Umi arandukuéra Ára Mba'ekuaáva pegua omomarandu pe tembikuaa ikatu ogueropu'aka pe teko tavy, pe jerovia gua'u ha mburuvicha ñaña reko, upéicha ikatu ojapo peteĩ yvóra iporãvéva. Ára Mba'ekuaáva tuichaite omoambue tembikuaaty, virurekokuaa, jokuaikuaa ha tapichakuéra reko joaju. Umi temimo'ã pyahu isarambipa tapichakuéra apytépe rupi ha sapy'ánte ojehecha umi arandukuéra ha haiharakuéra omoĩva hembiapokuépe mba'e pyahúva omohesakãva tekove. Umíva apytépe oĩ va'ekue Voltaire, herakuãitéva ikatupyrýgui ha itĩ'atãgui ohekávo tekosãso opavavépe, ha Denis Diderot, herakuãitéva ohaígui pe *Encyclopédie* (tembiapokue ipukuitéva oguereko opaite tembikuaa ha marandu) omosarambívo umi mba'e pyahu ojejapóva ko ára pukukue aja. Ára Mba'ekuaáva niko heñói pe tembikuaaty ñepu'ãgui (jahechárõguare tembikuaa ha temimo'ã pyahu papapykuaa, mba'erekokuaa, mbyjakuaa, tekovekuaaty ha kímika rehegua) ha karai René Descartes remimo'ãgui (pe omboypýva ramo pe ysajarekokuaa ohesa'ỹijóva ha arandupykuaaty ko'ãgagua).

## Mandu'apy
# Archaea

|
Archaea |
| --- |
|  Asu gotyo: *Methanosarcina*, *Ignicoccus* con Nanoarchaeum, ARMAN ha *Haloquadratum*. Akatúape: *Methanohalophilus*, *Pyrococcus*, *Prometheoarchaeum* ha *Halobacterium*. |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Jueheguapa: | **Archaea** Woese, Kandler ha Wheelis, 1990 |
| Pehẽ'a |
| * Euryarchaeota
* Proteoarchaeota
	+ Thermoproteota térã TACK
	+ Asgardarchaeota térã Asgard (P)
* DPANN
	+ Diapherotrites
	+ Micrarchaeota
	+ Aenigmarchaeota
	+ Nanoarchaeota
	+ Nanohaloarchaeota
	+ Altiarchaeota
	+ Huberarchaeota
	+ Undinarchaeota
 |
| Ñe'ẽjueheguareko |
| * Archaebacteria, Woese & Fox 1977
* Mendosicutes, Gibbons & Murray 1978
 |
| [editar datos en Wikidata] |

**Archaea**(Gyresiañe'ẽgui αρχαία *[arhaía]*, «umi ymaguaréva») ha'e tymbachu'imi aty hekoveapỹi peteĩva ndaikatúiva jahecha ñande resa rupivénte. Ojogua umi vakytéria hákatu ndaha'éi ipeteĩetéva.

Ko mymba aty oñemohenda tekovekuaaty rupive ha oñembohéra ijaty tavetã ramo, ko tavetãme oĩ heta aty ambuéva hérava pehẽ'a, umi Crenarchaeota (Thermoproteia) ha Euryarchaeota ha'e ojeikuaavéva.

## Mandu'apy
# Pokoka'i

|
Bacteria |
| --- |
|  *Escherichia coli* ra'anga oñembotuicha 15 000 jey. |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Jueheguapa: | **Bacteria** |
| Pehẽ'a |
|
Acidobacteria Actinobacteria Aquificae Bacteroidetes Chlamydiae Chlorobi Chloroflexi Chrysiogenetes Cyanobacteria Deferribacteres Deinococcus-Thermus Dictyoglomi Fibrobacteres Firmicutes Fusobacteria Gemmatimonadetes Lentisphaerae Nitrospirae Planctomycetes Proteobacteria Spirochaetes Thermodesulfobacteria Thermomicrobia Thermotogae Verrucomicrobia
 |
| [editar datos en Wikidata] |

**Pokoka'i** térã **vakytéria** ha'e mba'e oikovéva imichĩetereíva ha hekoveapỹi peteĩva. Pokaka'i niko ijysaja opaichagua: ikatu ijapu'a (ijapu'árõ héra kóko), ikatu yvyra'i ysajáicha (vasílo ojehero upéicha) ha takamby irundyjojáicha (epirílo ojeheróva). Pokaka'i niko imichĩeterei ndaikatúi jahecha, jaipuruva'erã techa mbotuichaha jahecha hag̃ua.

## Joajuha

* Wikiespecies oguereko peteĩ kuatiarogue **Pokoka'i** rehegua. Wikispecies
* Bacterias: Cómo transformaron la Tierra
* agronlin.tripod.com; datos sobre bacterias
* Crea un cultivo de bacterias
* Todar's Online Textbook of Bacteriology
# Víru

Categoría:Wikipedia:Artículos que usan ficha sin datos en filas

|
Virus |
| --- |
|  |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Atykuéra |
| * I: Virus ADN bicatenario
* II: Virus ADN monocatenario
* III: Virus ARN bicatenario
* IV: Virus ARN monocatenario positivo
* V: Virus ARN monocatenario negativo
* VI: Virus ARN monocatenario retrotranscrito
* VII: Virus ADN bicatenario retrotranscrito
 |
| [editar datos en Wikidata] |

**Víru** (karaiñeꞌẽme: *Virus*), ha'e peteĩ mba'e vai michĩete ováva, víru oñembohetavekuaa mymba ha yvypóra retépe ha ka'avo ryepýpe avei.

Martinus Beijerinck ohecharaẽ peteĩ víru ary 1899-pe.

## Umi víru ojekuaavéva

* Sarapĩu
* Mbiru'a
* Ébola víru

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Víru** rehegua Commons.
* Wikiespecies oguereko peteĩ kuatiarogue **Víru** rehegua. Wikispecies
# Ka'avokuaaty

Ka'avokuaaty oipyguara ñana ha ka'avo opaichagua.
**Ka'avokuaaty** ha'e tekovekuaaty vorekue oipyguaráva ka'avo, yvyramáta, yvoty, yva, ygáu ha ñana. Kóvape oike ka'avokuéra ñemohenda, hetepy ra'anga ñemombe'u, moõitépa ojejuhu ha mba'éichapa oñemboheta ka'avo.

Ymaite guive, ka'avokuaaty rupive tapichakuéra oikuaave ka'avo rehegua, ha oike avei iñehesa'ỹijópe heta mba'e ndaha'éiva ka'avo térã ñana, techapyrã umi urupe ha vakytéria ojapokuaáva tesapemoñanga. Ko'ágã, ko tembikuaa oñemboja'o upéicha:

* Ka'avokuaaty tee: ohupytyséva hetave marandu ñande rekohágui, ohesa'ỹijóvo ka'avokuéra.
* Ka'avokuaaty purupyrã: ohekaséva mba'éichapa yvypóra ikatu oipuru porãve mba'e oúva ka'avógui, taha'e ha'éva ñemitỹ, koga'a, yvyramáta jepuru ha ambuéva.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Ka'avokuaaty** rehegua Commons.
# Yvapo

**Yvapo** (karaiñeꞌẽme: *Nuez*) ha'e peteĩ ta'ỹingue oje'úva, hatãva ha michĩva. Tembi'u porã

Heta yva ta'ỹingue ambuéva oñemboherakatúva "yvapo":

* Tururi
* Yvapo
* Kuruguãi

## Ehecha avei

* Yva
* Mbokaja

## Mandu'apy
# Seváda

|
Seváda |
| --- |
|  Seváda |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetã: |
Plantae |
| Pehẽ'a: |
Magnoliophyta |
| Jueheguasã: |
Liliopsida |
| Tekovety: |
Poales |
| Juehepehẽ: |
Poaceae |
| Juehepehẽguy: |
Pooideae |
| Tribu: |
Triticeae |
| Jueheguaty: | Hordeum |
| Juehegua: | **Hordeum vulgare** |
| Tenda oĩva |
|  Oñeñemitỹhápe |
| [editar datos en Wikidata] |

**Seváda** térã **avatiryku** ha'e kapi'i ra'ỹigui ojejapóva hu'itĩrã ha kaguyjúi. Kóva ojejuhu umi koga'a okakuaáva araro'y pukukuévo apytépe ha oñemono'õ arapoty jave, oñemitỹhápe ha oikoháicha avatimirĩ (*trigo*), ojekuaa oĩ amo 1.300 seváda juehegua, umi ojekuaavéva apytépe jareko *tremesina* ha *castellana*.

Seváda hína kapi'i hu'itĩrã oñemitỹvéva 5ha. Mba'eguasuite yvypóra ha mymba rembi'úpe, ikatu jajapo heseve mbujape, machika (térã máchika, hu'itĩrã Ñemby Amérikape ojeiporúva) ha jey'urã opaichaguáva, ha'eháicha kaguyjúi (*cerveza*), *whisky* ha *ginebra*. Seváda ra'ỹi avei ojeiporu pohã ñana ramo, oje'e oipe'akuaaha akãnundu, py'arasy ha mba'e vai ambuéva. Mymbáme guarã, jepivénte ojeiporu kure rembi'urã ramo.

Tetãnguéra oñeñemitỹvehápe niko Rrúsia, Hyãsia, Alemáña, Autarália ha Epáña.

## Mandu'apy
# Yvytyrysýi Andes

Yvytyrysyi guasu Andes

**Yvytyrysyi Andes** ha´e hína Yvytyrysyi aty oĩha Yvyamérikape. Ijyvyty yvatevéva ha´e Yvytyru´ã "Akonkágua" (6.962 métro Paraguasu ári).
# Virgílio

| Virgílio |
| --- |
|  Virgílio ra'anga itápe, táva Nápoles-pe. |
| Tetãgua |
Rróma Mburuvi |
| Héra gua'u |
Virgilio |
| Mba'apo |
Ñe'ẽpoty |
|

Omomba'e
Homero, Calímaco, Ennio, Lucrecio |
|

Omomba'e ichupe
Ovidio, Lucano, Estacio, Dante Alighieri, Ludovico Ariosto, John Milton, John Keats, Jorge Luis Borges, William Shakespeare |
| [editar datos en Wikidata] |

**Publio Virgilio Marón**  (Virgilio, 70 a. C.-Brundisium, 19 a. C.), ojeikuaavéva **Virgílio** térã **Virihílio** ramo, ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Rróma Ymaguare pegua, ojapo va'ekue umi aranduka herakuãitéva hérava *Eneida*, *Bucólicas* ha *Geórgicas*. Ohai latinañe'ẽme ha heta omombe'u tupãnguéra ha jerovia rehegua. Ko ñe'ẽpapára osẽ Dante Alighieri rembiapokuépe hérava *Divina comedia*, oikohápe sãmbyhyhára ramo *Infierno* ha *Purgatorio* rupive.

Oñembokatupyry Mantua, Cremona, Milán, Rróma ha Nápoles mbo'ehaokuérape ha hekove pukukuévo akóinte oiko umi arandupy mokyre'ỹhára herakuãvéva apytépe. Oñemoarandu heta tembikuaatýpe, ha'éva arandupykuaaty, papapykuaa ha ñe'ẽkuaa.

Hembiapokuépe ikatu jajuhu ñemombe'u kate omoha'anga porãitéva mba'éichapa tapichakuéra upe aja, hemimo'ã, hembipota ha ijehasa'asy.

## Marandu'i

## Mandu'apy
# Hyãsiañe'ẽ

| Hyãsiañe'ẽ |
| --- |
| **Yvy henda oĩva:** | Áfrika, Amérika, Európa ha Oseanía |
| **Tetãnguéra:** |  Hyãsia  Kanatã  Luxemburgo  Mónako  Suísa  Véyhika  |
| **Máva oñe'ẽva:** | 80 770 190 |
| **Te'ýi reñói:** | Indoeuropañe'ẽ   Lasioñe'ẽ     Hyãsiañe'ẽ  |
| **Aty'i:** | — |
| **ISO 639-1** | fr |
| **ISO 639-2** | fre (B), fre (T) |
| **ISO 639-3** | fra |
| Hyãsiañe'ẽ renda oñeñe'ẽva. |
|

 |

**Hyãsiañe'ẽ** (Hyãsiañe'ẽme: *Français*) ha'e peteĩ ñe'ẽ Indoeuropagua, oñe'ẽva 220 sua ava. Oúva lasioñe'ẽgui. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ. Ñe'ẽ rapykuere ikatu oñembyeja'o irundy árape: hyãsiañe'ẽ ymaguare (ijypyetégui sa ro'y XIII peve), hyãsiañe'ẽ mbytepegua (sa ro'y XIV - XVIII) ha hyãsiañe'ẽ ipyahúva (sa ro'y XIX guive).

Ñepu'ã ohupytykáva heko ko'ãgagua ohupytyva'ekue upe rirégua árape. Maymáva ñe'ẽjoavy hyãsiañe'ẽ, ápe ndoikéi fransiáno, ñe'ẽ mbyky pyrenda, oñemyengovia mberekatuhína, oñemoĩ porã rire ñe'ẽpavẽ rupive. Jepeve ã mba'e, ko'ã ñe'ẽ, ojepurúva hembe'ýre ha ko árape ojehecharamo, ojepurúgueteri ñe'ẽporã ha marandu'ípe, ha oĩ heta aty oñangarekóva hese.

Ñe'ẽ opu'ãvéva rrománika pa'ũme ha'e hyãsiañe'ẽ, térã imombyryvéva latinañe'ẽ pegua. Edad média oñepyrũvo oñembopyahu ypy, oike mbarete rupi hyãsiañe'ẽme hermániko ñe'ẽ opytáva Hyãsia ko'ãgagua yvate gotyo rupive.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Hyãsiañe'ẽ** rehegua Commons.
# Berlin

| Verlĩ  *Berlin*  |
| --- |
|  |
|  *Reichstag Verlĩme.* |
| Tetã |  Alemáña |
| Tetãvore |  |
| Avaitakue | 3.440.441 (2010) ava |
| Aperaꞌã | 891,82 km² |
| ISO |  |
| Yvatekue | 34 - 115 m |
| Koordinasiõ |  |

**Verlĩ** (alemaniañeꞌẽme: *Berlin*) ha'ehína táva guasu Alemánia.

* Berlin
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
# Ta’arõmby

Ta'arõ Tera'ãnga
**Ta'arõ** (karaiñeꞌẽme: *Esperanza*) térã **ta'arõmby** ha'e py'aguapy oikótava ra'arõvo, ha'e peteĩ temiandu omopy'aguapýva ha oipytyvõ yvypórape ikatu oha'arõ porã peteĩ mba'ére.
# Sócrates

| Sócrates |
| --- |
|  |
| Mba'érepa omano |
Oñembo'u chupe pohã oporojukáva. |
| Hetã |
Antigua Atenas |
| Hembiapo |
Filósofo |
| Sucesor |
Platón |
| Omendáva |
Jantipa Myrto |
| Taýra |
Lamprocles Sofronisco Menexeno |
| Itúva ha isy |
Sofronisco Fenáreta |
| Ñemoñare |
Arístides el Justo |
| [editar datos en Wikidata] |

Sócrates (Gyresiañe'ẽme: Σωκράτης, *Sōkrátēs*; Alopece, Aténa, 470 Kirito mboyve - Aténa, 399 Kirito mboyve) ha'e akue peteĩ karai arandupykuaatýre oñemoarandúva Gyrésia Ymaguare pegua, ojehechakuaa chupe oĩha umi karai aranduvéva apytépe ko Yvy ape ári tuichakue. Ha'e niko Platõ mbo'ehára, pe hemimbo'e va'ekue Aristóteles, ko'ã mbohapy hína umi mba'etuichavéva Gyrésia arandupykuaatýpe. Ambue hemimbo'e herakuãva ningo Antístenes, Aristipo ha Esquines. Sócrates ndohechaukái tekorã térã tembikuaa heko peteĩva, ohechauka katu mba'éichapa jajokupyty porãve ñemongeta rupive ha mba'éichapa ikatu hesakãmba ñandéve ñañoñe'ẽjovakévo umi mba'e hasýva jaikuaa hag̃ua. Umi mba'e hasýva katu oñe'ẽva iñepyrũme ñande rekove oñondivepa rehegua, upéva he'ise oñe'ẽva hikuái jokuaikuaa rehegua. Hákatu oñemoaranduve ohóvo, ikatu jahecha oñe'ẽva tekopykatu rehegua, upéva he'ise "mba'éichapa jaikove". Such is the influence of Socrates that philosophers before him are called the Presocratic philosophers.

Ndaipóri mba'e tee ohechaukáva Sócrates oheja jehaipy térã aranduka imbo'epy reheve. Ko'ágã jaikuaa Sócrates rekove rehegua umi hemimbo'e Platõ, *Aristófanes* ha *Jenofonte* ohejágui aranduka omombe'úva Sócrates ñeimo'ã. Platõ rembiapokuépe, pe ojeheróva "ñemongeta", ikatu jajuhu ko'ágã umi ñemombe'u ipukuvéva Sócrates rekove rehegua. Oĩramo jepe mba'e ne'ĩra jaikuaa hekove rehegua, ndaikatúigui jaikuaa pe oĩva Platõ rembiapokuépe ohechaukaite mba'éichapa Sócrates reko tee.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Sócrates** rehegua Commons.
# 1967

**1967** - ary.

## Oararecha'akue

## Omano'akue

* Che Guevara - 9 jasypa

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **1967** rehegua Commons.

---

...1966-1967-1968...
# Gales

| Gales *Cymru Wales* |
| --- |
|
Tetã Tavetã Joaju pegua |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Bandera de Gales |  Escudo de Gales
 |

 |
|
Ñe'ẽ akã: Cymru am byth (Gales ñe'ẽme: *Gales akóinte*) |
|
Purahéi guasu: Hen Wlad Fy Nhadau (Gales ñe'ẽme: *Che ru ha che sy retã yma*) |
|  Ojejuhuhápe Gales |
| Tavusu |
Cardiff |
| Ñe'ẽ tee |
Gales ñe'ẽ ha Ingleñe'ẽ |
| Tetãkue |
Tetã Tavetã Joaju pegua |
| Parlamento Príncipe Ministro Principal |
Parlamento galés Carlos, Príncipe de Gales Mark Drakeford |
| Hembiasakue |
Ojapo Gruffydd ap Llywelyn ary 1056-pe |
|  • Fundación |
Heko peteĩ |
| Apekue |   |
|  • Opa |
20 779 km² |
| Ava hetakue (2020) |   |
|  • Total |
3 153 000 hab. |
|  • Ava hetakue yvy rendáre |
140 hab/km² |
| Hetãgua |
Galés, -a |
| PIB (nominal) |
Puesto 10.º |
|  • Total |
US$ 164 190 millones |
|  • PIB per cápita |
US$ 30 546 |
|  • Viru |
Libra esterlina (£) (GBP) |
| IDH (2005) |
0.929 (21.º) |
| Prefijo telefónico |
44 |
| ISO 3166-2 |
GB-WLS |
| [editar datos en Wikidata] |

**Gales** (Gales ñe'ẽme: *Cymru*; ingleñe'ẽme: *Wales*) ha'e peteĩ tetã oĩva Tavetã Joajúpe. Ojejuhu peteĩ yvyapýpe upe ypa'ũ Vyretáña Guasu pehẽngue kuarahyreikeguáre, omohembe'yhápe kuarahyresẽ ngotyo Ingyatérra ha kuarahyreike gotyo umi para Irilandagua ha Sélta, paraguasu Atlántiko-pe. Ko tetãme oiko amo mbohapy sua tapicha ha iñe'ẽ tee mokõiva, Gales ñe'ẽ ha ingleñe'ẽ.

Gales oĩ tetãnguéra sélta apytépe ha heko tee ae arandupýpe ha tavarandúpe, ko tetã reko tee oñemombarete osẽ rire Rróma mburuvi Vyretáña Guasúgui. Eduardo I ipu'aka rire Llewelyn rehe saro'y XIII-pe, Ingyatérra retãyguakuéra oñepyrũ oñembojára Gales rehe. Ingyatérra omoĩ ijyvy apekuépe Gales retã upe Tekorã Rhuddlan pegua rupi, ary 1284-pe ojejapóva, ha upéi upe Kuatia Joajurã ary 1536 pegua, upéicha ojejapo ku tetã ko'ãga ñambohéra Ingyatérra ha Gales. Saro'y XIX-pe oñepyrũ oñemboguata ojehe oporokuái ae. Ary 1955-pe, oiporavo Cardiff itavusurã ha 1999-pe ojejapo Gales Retã Amandaje, oñangarekóva tetã mba'ére. Itekuái ruvicha ojehero sãmbyhyhára peteĩha (*First Minister*).

Ko tetã itavusu ha itáva tuichavéva ha'e Cardiff (Gales ñe'ẽme: *Caerdydd*), oikóva ko távape 354 000 tekove. Heta ary aja, ko táva ha'e akue ygarupa mba'eguasuvéva omoñemu hag̃ua tatapỹi ha, sa'i ary aja Ñorairõ Guasu Peteĩha mboyve, ko táva rapekuéra rupi ohasave mba'yrumýi Londye-gui ha Liverpool-gui. Mbohapýgui mokõi Gales retãyguágui oiko Ñemby Gales-pe, ojehecha avei heta tapicha oiko Yvate Gales pehẽngue kuarahyreikeguápe. Saro'y XIX guive, ojehechakuaa ko tetã itavarandu mba'eguasuiteha ha oñepyrũ oñemoherakuã, upéicha oiko oñepyrũgui ojegueromandu'a jey upe tavarandu arete guasu hérava *eisteddfod*. Táva Londres rire, Cardiff ha'e ojejuhuvehápe aty omomarandúva opaite Tavetã Joajúpe.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Gales** rehegua Commons.
* Portal Oficial del País de Gales.
# 1924

**1924** - ary.

## Oararecha'akue

* Hernán Guggiari - 20 jasykõi
* Ramón Artemio Bracho - 8 jasypa

## Omano'akue

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **1924** rehegua Commons.

---

...1923-1924-1925...
# Ára Ymaguare

Rroséta Ita, Ehíto Ymaguare pegua, ko itáre ojehai tembiapoukapy mbohapy ñe'ẽme.
**Ára Ymaguare** niko ára pukukuépe ojehecháva opamba'e yvypóra ojapo oñepyrũrõguare guive ohai kuatiápe térã itápe Ára Mbytegua oñepyrũ meve. Yvypóra oñepyrũ ohaikuaa omopu'ãvove tavakuéra ha omba'apóvove ñemitỹre. Upéicha avei ikatu ja'e oñepyrũite marandeko, yvypóra ohejágui rembiasakue umíva omoñe'ẽkuaávape, jahecha ára pukukue ojeheróva marandeko mboyve ndaipórirõguare ohejáva kuatiápe térã itápe hembiasakue. Yvypóra oñepyrũ ohai amo 3 300 ary Kirito mboyvépe, upéicha he'ise ojapo haimete 5 000 ary ko'ãga guive, ojejuhúkuri ojehai raẽ Kuarahyresẽ Aguĩguápe.

Ára Ymaguare pukukuévo ojehecha oñepyrũha ha okakuaaha avei avano'õ mba'eguasuitéva oparupi, umíva niko hembireja puku ha ojehecha ohejaha tembikuaa ha arandupy ko'ãga peve oiko. Amo Suméria ha Ehíto Ymaguare guive, ha upéi umi avano'õ védika Índia pegua, Chína Ymaguare, upéicha avei Gyrésia ha Rróma Ymaguare, Mburuvi akeménida amo Péysia-pe, Inca-kuéra amo Ñembyamérika Ymaguarépe, ha heta ambuéva ijapytépe.

Jahecha Ára Ymaguare pukukuévo oñepyrũha táva guasu, Tetã, yvypóra tekoiterape ha teko me'ẽ, upéicha avei heta jeroviapy mba'eguasuitéva ko'ãga, techapyrãme Vuda rape ha Hesu rape.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Ára Ymaguare** rehegua Commons.
# Mangapy

Mangapy ñembosarái.
**Mangapy** (karaiñe’ẽme: *fútbol*) ha’e peteĩ ñoa’ãngatu oñembosaráiva mokõi atyporavopyre ndive, mokõive oguerekóva 11 ñembosaraihára ha 4 tekojojahára oñangarekóva ñembosaráire.

Mangapy ojejapo Ingyatérra-pe, sa'ary XIX mbytépe. Mangapýpe oje’e avei **húvol** (oúva ingyaterrañe’ẽgui *football),* ha **vakapipopo ñembosarái**.

Ko ñoa’ãngatúpe oñemongu’eva’erã peteĩ manga ñu oñembosaraihápe, jyva ha po jeipuru’ỹme, ha oñemohendava’erã pe manga nde rovajára rokẽme, hérava yvyrapã (*arco*), ojejapórõ upéva, oje’e ojejapo hague peteĩ *gol*, ingyaterrañe’ẽgui, *goal.* Yvyrapãhára añónte ikatu opoko manga ijyva ha ipópe.

Ary 1930 guive, FIFA ojapo pe Mangapy Tembiesarái Yvypavẽ (hérava avei Mundial de Fútbol), irundyrundy ary ohasávo. Upépe opa tetãnguéra oñembosarái mangapy peteĩ osẽ hag̃ua pu’akáva.

## Mandu’apykuéra