Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Omboherokõiva

**Omboherokõiva** (karaiñeꞌẽme: *Nomenclatura binomial*) ha'e peteĩ téra oñemoĩva opaite tekove juehegua ágã oikovéva térã oguetémava, ko téra ha'e mokõi ñe'ẽngue latinañe'ẽme. Carlos Linneo oñepyrũraẽ ko omboherokõiva saro'y XVII-pe. Ñe'ẽ peteĩha ha'e jueheguaty réra ha mokõiha ha'e peteĩ juehegua orekóva teroja tekome'ẽva latinañe'ẽme.

### Techapyrã

* Homo sapiens (Yvypóra)
* Panthera leo (Leõ)
* Naja ashei (Mbói Naja achei)
* Canis lupus (Jaguaru)
* Panthera onca (Jaguarete)
# Togue

Yvyramáta rogue oñepyrũ ikã.
**Togue** ha'e voi ka'avo ha yvyramáta pehẽngue ojapóva tesapemoñanga oipyhývo Kuarahy resape. Ka'avo rogue opaichagua oĩ, ipéva térã ijapu'amíva, ituicháva térã imbykymíva. Toguekuéra hovyũ hína, oĩramo jepe ipytãva araroguekúi jave térã isa'y ambuéva.

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Togue** rehegua Commons.

Wikcionario

* Vikiñe'ẽndýme ikatu rehecha mba'épa he'ise **togue**.
# Akanundu ro'y

| Akanundu ro'y |
| --- |
|  |
| Ñemohenda ha marandu ambuéva |
| CIE-10 |
B50 |
| CIE-9 |
084 |
| CIAP-2 |
A73 |
| DiseasesDB |
7728 |
| MedlinePlus |
000621 |
| MeSH |
C03.752.250.552 |
|  Pohano rehegua  |
| [editar datos en Wikidata] |

**Akanundu ro'y** ha'e peteĩ mba'asy pámo oúva tymbachu'i hérava *Plasmodium* ha oñemosarambíva umi ñati'ũ kuña hérava *Anopheles*.

Oĩ ñehesa'ỹijo he'íva ikatuhague oñepyrũ oñembohasa rire yvypórape umi ka'iguasúgui Áfrikape oikóva, ymaite guive. Kóva ko mba'asy ojehechavéva umi mba'asy oporomokangýva apytépe. Hetave 400 000 tapicha omano ary ha ary ohasa'asýgui orekóvo akanundu ro'y, umíva apytépe 240 000 imitã.

Ojehechave oñembohasaha ko mba'asy ñati'ũ osu'úvo yvypórape, jepémo oĩ ambueháicha: sy hyeguasúva ikatu ombohasa imembýpe aupa rupive, oĩramo hasýva ome'ẽva huguy térã hete pehẽngue oipytyvõ hag̃ua umi oikotevẽvape) térã ojeipurúramo peteĩeténte herínga ha oĩ hasýva.

Mba'asyapypẽ opaichagua hína, ijapytépe oĩ hasýva iñakanundu, ipirĩ, hy'ái ha iñakãrasy. Avei ikatu ojehecha umi ogue'ẽha, heterasypa, ipire sa'yju (tirísia) ha ohu'u huguýva.

Jajoko hag̃ua ko mba'asy ikatu oñemomichĩ ñati'ũ retakue ojeipurúvo tymbachu'i jukaha térã oñemopotĩ porãvo ñande rekoha, oñeñangarekóvo ani hag̃ua ñandesu'u ñati'ũ. Upéicha avei, ary 2020 guive oĩma vakúna ojokokuaáva ko mba'asy ha ikatúmava ojeipuru yvypórape.

Amo 40 % opaite tapichakuéra retakuégui oiko yvy oĩhápe ko akanundu ro'y, tuichaitépe umi tetã mboriahuvéva. Ára 25 jasyrundy ha'e Akanundy ro'y Ára ha ojegueromandu'a mba'éichapa ikatu jajoko ko mba'asy.

## Mandu'apy
# Tekove ñemoambue

**Tekove ñemoambue** (Karaiñe'ẽme: *evolución biológica*) ha'e opa umi ñemoambue mba'e oikovéva ha oikóva Yvýpe ohasa ha omoheñói heta tekove juehegua peteĩ ypykue guive, tekove rete ha retepy ñemoambue niko ojehu pe tekohápe oĩhaguére heta mba'e, mbeguekatúpe omba'apóva tekovére ha omoambuéva ichupe.

Ko ñe'ẽ ñemoambue ojepuru peteĩháme he'i hag̃ua "tekove ñemýi tenonderã gotyo" saro'y XVIII-pe, upe karai Suisagua tekovekuaatyhára Charles Bonnet hembiapópe *Consideration sur les corps organisés*.
Hákatu, heta karai arandu Gyresia ymaguare retã megua he'i va'akue peteĩ tekove ypykuegui osẽ opaite tekove juehegua oikóva ha oikovéva, ha upe mba'ekuaarã he'íva umi tekove juehegua oñemoambue tapiáva ojapo heta karai tembikuaatyhára saro'y XVIII ha XIX pegua, ha umíva mbytépe karai Charles Darwin ohai upe mba'ekuaarãre iñaranduka pehẽngue peteĩha *Tekove juehegua ypy*.
Ary 1859 Darwin omoañete ramo jepe upe mba'ekuaarã, ha ohechauka ñehesa'ỹijo hetáva.

## Ehecha avei

* Yvypóra ñemoambue

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Tekove ñemoambue** rehegua Commons.

**Avañe'ẽme**:

* Avakuaaty ha yvypóra ypykue jehai, ava rembiapo ha ava reko rembiasa avei.

**Karaiñe'ẽme**:

* Artículo sobre experimentos de evolución, en vivo y en directo.
* Artículo sobre la evolución genómica y la adaptación.
* «La evolución es un hecho y una teoría», artículo en el sitio web Chile Skeptic.
* Evolutionibus.

**Ingyaterrañe'ẽme**:

* Un estudio para saber de dónde venimos y adónde vamos.
# Yvypóra ñemoambue

**Yvypóra ñemoambue** (karaiñe'ẽme: *evolución humana*) ha'e mba'éichapa yvypóra reko ha rete oñemoambue ymaguareite guive ha ko'ágã meve. Heta tembikuaaty ojesarekojoja ojekuaa hag̃ua umi mba'e, oñemoarandu tekovekuaaty rupive, avakuaaty tetepyguigua rupive, ymaveguarekuaa, tekoypykuaaty rupive ha ñe'ẽ'etakuaaty.

Karai Charles Darwin, Ingyaterra pegua ohaiva'ekue, ary 1859-me, peteĩ aranduka omboherava'ekue "Tekove juehegua ypy" (*Origen de las Especies*). Darwin-pe guarã niko taha'eha'éva tekove (ka'avo, mymba ha ko'ãva apytépe, ava) mbeguekatúpe omoambue hete ha hetepy, ha he'i avei oikopukuveha, oñemoña katui, umi ojepokuaaporãvéva hekoháre. Darwin guive ojeguerovia ñepyrũ ava ha'eha karaja ñemoñare. Ko'ága peve ojejuhu gueterei ava'ypy kanguemimi ha mba'e'apokue omoañetéva Darwin remiandu. Ary 1965-pe, peteĩ yvykuaatyhára hérava John Martyn, ojuhúkuri Baringo, ypa oĩva Kénia (Áfrika) retãme, peteĩ kuñataĩ akãngue. Upe kuñataĩ oñembohéra pyahujey "Lúsi", ha jeko oikova'ekue upérupi ojapo mbohapysua ary.

Upéicha avei, ary 1994-me, ojejuhujey Afrika-pe yvypóra ypykue kanguemimi itujavéva Lusi-gui, ko'ãva jeko ojapo posua ary rupi oikohague Etiopia-re, upépe ojejuhúkuri umi kangue, oñembohéra chupekuéra *Australopitecus ramidus*, ha ha'ekuéra hína ko'ãgaite meve umi yvypóra ypykue itujavéva ko yvy ape ári. Ha'ekuéra ndaje umi karaja ñemoñare, oikotevẽgui hembi'urã, oguejyva'ekue yvyra rakãgui ha oguata ñepyrũ mokõive ipýre. Upéva hína ava katupyry (homo habilis) ojapokuaámava hembipururã. Ichugui oikókuri ava ñembo'ypyre (homo erectus) ojapo peteĩsua ary. Ha upéa riregua hína ava arandu (homo sapiens) oikundahava'ekue yvy ape.

Yvypóra kanguekue oñembojoja ambue karaja ha ka'i kanguekue ymaguare guive, ko ta'ãngáme ikatu ojehecha mba'éichapa yvypóra kangue ojogua ambue mymbáre.
## Mandu'apy

### Aranduka ambuéva

* Guillén-Salazar, F. (2005). *Existo, luego pienso: los primates y la evolución de la inteligencia humana*. Madrid: Ateles Editores.
* López Moratalla, Natalia (2007). *La dinámica de la evolución humana*. Eunsa. ISBN 978-84-313-2438-4.
* Morgan Allman, John (2003), *El cerebro en evolución*. Ariel: Barcelona.
* Stix, Gary (2008): «Huellas de un pasado lejano». *Investigación y Ciencia*, **384**(sept.): 12-19 (Migraciones prehistóricas)

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Yvypóra ñemoambue** rehegua Commons.
* *Becoming Human* Trabajo que analiza la evolución humana desde múltiples puntos de vista (en inglés).
* Proyecto de Mapeamiento Genético Genographic.
* Teoría de las Ciencias Humanas (documento número 7 en español, números 5 y 6 en inglés)
* Cómo el homo sapiens salió de África y pobló el mundo PowerPoint con textos básicos en español
# Tekove'etaita

Peteĩ aguara (*Chrysocyon brachyurus*), peteĩ mymba juehegua umi 2.5 sua oikóva tekove'etaita Yvy pegua.
**Tekove'etaita** (karaiñeꞌẽme: *biodiversidad*) he'ise opa mba'e oikovéva, taha'e mymba, ka'a térã opaichagua ijueheguáva, iñembyatypyre ko Yvy ári, ha umi hekotee avei, taha'e mymba téra ka'avo hetére térã hekóre, upe tekove ñemoambuére oiko hína. Tekove'etaita avei oñembyaty opa umi tekoha renda ha mba'ekuéra ijeréva.

Ary 1994-pe, Amandaje guasu Tetãnguéra Joaju pegua omohechakuaa pe ára 22 jasypo ha'eha Tekove'etaita Ára opa tetãme.

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Tekove'etaita** rehegua Commons.
# Charles Darwin

Charles Darwin ary 1869 jave.
**Charles Robert Darwin** (ára 12 jasykõi ary 1809-pe – ára 19 jasyrundy ary 1882-pe) ha'e akue peteĩ karai yvy rekove rembiasa ñehesa'ỹijohára Ingyatérra retã megua iñarandukápe hérava Tekove juehegua ypy he'i va'ekue oñemoambueha mbeguemi ha ou peteĩ ypykue peteĩte opaite tekove juehegua oikovéva ha omanómava, jeporavo ha'ete rupive (kóva he'ise oñemoñave tekove térã mymba oiko arevéva, ojepokuaa porãvéva hekoháre). Darwin guive ojeguerovia yvypóra oñepyrũ karaja ñemoñare atyguáicha ramo. Ko'ãga peve ojejuhu gueterei ava'ypy kanguemimi ha mba'e'apokue omoañetéva Darwin remiandu.

Tekove ñemoambue oiko porã umi tembikuaatyhárape guarã Darwin rekove aja, hákatu imba'ekuaarã he'íva tekove oñemoambueha "jeporavo ha'ete" rupive ndojehechakuaai iporãha ramo ary 1930 peve, upe rire oiko mba'e añetete ramo omohenói va'ekue heta tekove juehegua. Ko'ãgaite Darwin rembiapo ojehechakuaaitéva tekovekuaatýpe omyesakãkuaaitégui mba'érepa oiko hetaiterei tekove juehegua opaichagua.

## Ehecha avei

* Tekovekuaaty ñemohenda
* Tekovemohendaha
* Yvypóra ñemoambue
* Tekove ñemoambue

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Charles Darwin** rehegua Commons.

Karaiñe'ẽme
* Texto completo en 'pdf' *El origen de las especies*, en 3 tomos, Espasa Calpe, 1921, 'Biblioteca de traductores' traducción de Antonio de Zulueta
* Fundación Charles Darwin. Fundada en 1959 -UNESCO/Unión Mundial para la Conservación- Conservación de los ecosistemas de las islas Galápagos
# Tekovekuaaty

Tekovekuaaty niko ohesa'ỹijóva opa mba'e tekove rehegua, taha'e ha'éva ka'avo (ojehechaháicha ko urupe pe ta'anga yvateguápe) térã mymba (ojehechaháicha kavaju pe ta'anga yvyguápe).
**Tekovekuaaty** niko opa mba'e oikovéva rembikuaaty. Kóva niko tembikuaaty purúva ohesa'ỹijóva opa mba'e tekove rehegua, ha mba'e omoingovéva rehegua, taha'e ha'éva yvypóra, mymbakuéra ha ka'avo. Ko tembikuaaty rupive jahecha mba'éichapa oiko umi mba'e oikovéva hekohápe.

Ko tembikuaaty rupi oñemohenda opa mba'e oikovéva, upéicha ikatu jaikuaa mymbakuéra térã ka'avo ypykue, ojehecha avei tekove ñemoambue ha yvypóra ñemoambue rehegua, upe he'ise opa umi ñemoambue mba'e oikovéva ha oikóva Yvýpe ohasa ha omoheñói heta tekove juehegua peteĩ ypykue guive.

## Ehecha avei

* Avakuaaty
* Yvypóra ñemoambue
* Tekove ñemoambue
* Tekovemohendaha

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Tekovekuaaty** rehegua Commons.
# Tembikuaaty

Kuña ra'anga ohechaukáva "tembikuaaty mbo'aváva", Hyãsia retãme.
**Tembikuaaty** niko pe jajapóva jaikuaa hag̃ua ñande rekoha ha ñañemoaranduve hag̃ua, upe niko ojejapo va'erã ñehesa'ỹijo ha ñeporandu rupive. Umi tembikuaaty jaipurúva jaikuaa hag̃ua ñande rekoha ojehero tembikuaaty tekohaguigua, umíva apytépe oĩ kímika, tekovekuaaty, mbyjakuaa, yvyrekokuaa ha mba'erekokuaa, ko'ãva oipuru ñehesa'ỹijo ha ñeha'ãreko ohechauka hag̃ua imarandu, imba'ekuaarã ha ijapopyme'ẽ.

Ñahesa'ỹijo ha jajetypeka hag̃ua jaipuru va'erã pe tembikuaaty rape, ku aporeko he'íva jaikuaa porã hag̃ua peteĩ mba'e ñamaña hekopete va'erã hese, jaheka va'erã hekotee, ñaha'ã chupe ha jajapo va'erã hese kuaara'ã, upéicha ikatu jahupyty techaukapy hesakãva ha ikatu ñañemoaranduve hese.

Umíva oipuru tembikuaaty hembiapópe ha ohesa'ỹijo omoheñói hag̃ua mba'e pyahu térã ojetypeka hekoháre ohechauka hag̃ua mba'éichapa oiko ojehero hína "tembikuaatyhára". Ojetypeka hikuái peteĩ mba'e rehe omaña porãvo hese, oha'ã ha ojapo va'erã hese kuaara'ã opaichagua, upéicha tembikuaatyhára omyesakãkuaa mba'éichapa oiko peteĩ mba'e ha mba'épa ikatu oikóta hese.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Tembikuaaty** rehegua Commons.
* *Scientific American*
* *Investigación y Ciencia* - *Scientific American* karaiñe'ẽme
# Tekovemohendaha

**Tekovemohendaha** (karaiñeꞌẽme: *taxón*) ha'e peteĩ aty tekove juehegua pegua, oñemohendapyre ha omoatypyre, peteĩ aty ndive, téra latinañe'ẽme, peteĩ ñemombe'upaite, ha peteĩ ñemohenda. Peteĩ jueheguaty, juehegua hekovety, jueheguapa térã ambue tekovekuaaty ñemohenda ha'e tekovemohendaha.
# Tete reko

**Tete reko** térã metabolismo ha'e opa mba'e ojapóva ñande rete oñemomba'apóvo oikove aja. Ñande rete reko ha'e peteĩ ñemoambue kímiko (oñombojoajúvo ha iñambuévo umi eleménto kímiko térã mba'ereko opaichaguáva), kóvape ojejuhu opa mba'e ojehúva ñande retépe, ha'éva ñanepytuhẽvo, osyrývo ñande ruguy, iñambuévo ñande rete ñanembyry'áirõ térã ñandero'ýrõ, oguapývo tembi'u ñande py'ápe, ñañembovevýivo ha omba'apóvo ñane apytu'ũ ha ñane rajygue.

Umi ñemoambue kímiko oikóvo ñande retépe oñembopya'eve ha oñemboguata umi ensíma rupive (*molécula* *proteína*-gui ijapopyréva oĩva umi tekoveapỹime). Ñande rete reko rupivénte ikatu jakakuaa, ñañemoña ha jaiko porã ñande rekohápe. Tete reko he'ise avei mba'éichapa oguapy tembi'u ñande py'ápe ha mba'éichapa oiporu ñande rete umi *nutriente* oúva tembi'úgui.

Ñande rete reko ikatu oñemohakãmby mokõire:

* Tete reko omongu'ikuaáva (*catabolismo*) ha'e ome'ẽva ñande rete mba'e'ypyrã térã ku'erã, kóva ko ombosa'ive ha omomichĩve umi *nutriente* ikatuhag̃uáicha jaiporu porãve.
* Tete reko ombojoapykuaáva (*anabolismo*) ha'e oiporúva ñande rete mba'e'ypyrã térã ku'erã, ombojoajúvo umi *nutriente* oñemomichĩmava ojapo hag̃ua mba'e ñande rete ikatu oiporu. Kóva rupive ojejapo umi *molécula* tuichavéva ha'éva techapyrã umi *proteína*.

Ko'ã mokõi omba'apojoa ñande rete rekópe.

Mba'e oikovéva hete reko ha'e oiporavokuaáva mba'e tembi'u térã oimeraẽ ambuéva iporãitépa ichupe térã ombohasa'asýta ichupe, upévare techapyrã yvypóra ho'ukuaa chokoláte, jepémo hasyvaíta oĩramo peteĩ jagua ho'úva chokoláte, jagua rete rekópe guarã naiporãigui peteĩ *nutriente* oĩva chokolátepe.

Ko ñe'ẽ *metabolismo* ojapo va'ekue karai Theodor Schwann, ha ou Gyresiañe'ẽgui *μεταβολή*, *metabole*, he'iséva *iñambuéva, oñemoambuéva*, oñembojoapy rire upe ñe'ẽpehẽtai upéigua -*ισμός* (-*ismo*) he'iséva *mba'e ohekome'ẽva, ypykatu*).

## Mandu'apy
# Teko

**Teko**, avakuaatýpe ha apytu'ũkuaatýpe, he'ise mba'épa ojapo mymbakuéra ha yvypóra ombohováivo pe ojehúva ichupekuéra, taha'e ha'éva ojapóvo hikuái pe oipotáva térã ojapóvo mba'e ndoikuaáva mba'érepa ojapo. Yvypóra reko omombe'u ñandéve mba'éichapa omboguata ha ombohape hekove, mba'éichapa oiporavo pe oipotáva, mba'éichapa oiko iñirũnguéra ndive ha, umícha javérõ, mba'éichapa ombohovái ojehúvo ichupe peteĩ mba'e ha mba'épa oĩ iñapytu'ũnguápe. Pe tembikuaaty oipyguaráva mymbakuéra reko ojeheróva mymbarekokuaa ha pe ohesa'ỹijóva mymba reko ohechaháicha pe tekove ñemoambue ojehero mymba rekorãkuaa.

## Mandu'apy
# Yvyapekuaa

Tetãnguéra
**Yvyapekuaa** ha'e pe tembikuaaty ohesa'ỹijóva Yvy ha mba'ekuéra Yvy ape ári. Upéicha oheka oikuaave hag̃ua umi yvyvusu, yguasu, ysyry ha yvyty rehegua. Mba'ekuéra Yvy ape ári hína umi tekove ha mymba oikóva. Oñemoarandu avei yvytu, ararova, yvyryrýi rehegua ha ambue yvy ha yguasu mba'e.

Pe oñemoarandúva yvyapekuaa rehe ojehero yvyapekuaahára. Peteĩ yvyapekuaahára omba'apo omohesakã hag̃ua ñande Yvy ha umi mba'e hi'ári, mba'éichapa ñande Yvy oñemoambue ha mba'éichapa oiko chugui ymaguare.

Yvyapekuaa niko mokõi tembikuaaty: mba'ereko yvyapekuaa ha yvyapekuaa yvypóra rehegua. Pe mba'ereko yvyapekuaa ohesa'ỹijo tekoha ha Yvy hekotee, pe yvyapekuaa yvypóra rehegua ohesa'ỹijo katu pe yvypóra rekoha. Yvypóra rekohápe ikatu jahecha yvyapekuaa rupive mbovýpa ha mba'épa pe yvypóra hetakue peteĩ tetãme, mba'éichapa pe virurekokuaa, ha heta mba'e ambuéva.

Yvyra'anga ningo mba'e ojeipuruitéva yvyapekuaa mbo'épe, umi yvyapekuaahára ikatu ojapo yvyra'anga ha oñemoaranduite hese. Mba'eguasuite hína pe yvyra'anga apo, ymaguare guive jahecha yvypóra omoha'anga hekoha.

## Mandu'apy
# Tekohakuaa

Tekohakuaa oipyguarapaite tekove rehegua, umi tymbachu'i michĩmi guive mba'e guasu peve ojejuhúva oparupi ñande Yvy ape ári. Tekove niko opaichagua ha oñemohenda tekohakuérape, umíva ojehero tekorãndy, oikojoahápe ha omba'apojoahápe mba'e hekove'ỹva ha mba'e hekovéva.
**Tekohakuaa** ha'e tekovekuaaty pehẽngue oipyguaráva mba'éichapa umi oikovéva ojokuaa ha oiko oñondive, mba'éichapa oiko hekohápe ha oipuru hekoha mba'ekuéra. Ohesa'ỹijo mba'épa oiko oikojoárõ tekovekuéra, ka'avo ha mymba opaichagua peteĩ tekohápe. Pe tekohápe oĩ umi mba'e hekove'ỹva, techapyrãme ararova térã yvy (yvyrekokuaa oipyguaráva), ha umi mba'e hekovéva oikojoáva upépe.

Ojehero tekorãndy oikojoávo ha omba'apojoávo mba'e hekove'ỹva ha mba'e hekovéva. Tekohakuaa rupive ikatu jaikuaa mba'éichapa ñande rekoha, upévare umi oikuaasevéva Yvy ñembyaku, tekoha jepuru vai térã jepuru porã oñemoarandu va'erã tekohakuaápe.

Ymaite guive yvypóra oñeha'ãmba oikuaavévo hekohágui, hákatu tekohakuaa heñói peteĩ tembikuaaty tee ramo omboypykuévo ko tembiapo pe tekovekuaatyhára Ernest Haeckel, Alemáña megua, ary 1866 jave.

## Mandu'apy
# Gyrésia Ymaguare

Kóva niko Partenón, opy omomba'eguasúva Atenéa, pe Acrópolis táva Aténape, ko óga guasu ohechauka Gyrésia Ymaguare ikatupyryiteha ha mba'éichapa oiko umi upépe oikove va'ekue.
**Gyrésia Ymaguare** ha'e akue avano'õ tuichaitéva para Yvy mbytépe rembe'y yvate kuarahyresẽyguápe, hi'are amo 1000 Kirito mboyve guive ary 600 peve, oĩhápe umi táva poguasu ha yvy pehẽ ambuéva, umíva niko heko peteĩete 13 ary aja, Alehándoro pe Tuicháva oisãmbyhývo Masendóña Mburuvíre (336-323 Kirito mboyve). Gyrésia Ymaguare ára pukukue opa Korínto ñorairõme, Rróma Tavakuairetã oñemomba'érõguare Gyrésia rehe.

Ko ára pukukue vore tuichavéva aja, Gyresiagua ndorekói hikuái imburuvicha peteĩ. Hákatu iñe'ẽ, hekotee ha itavarandu peteĩetéva. Gyresiañe'ẽ niko Indoeurópa ñe'ẽnguéra apytépe oĩ. Oĩ va'ekue táva poguasu (tavaguasu ojoguáva tetãnguéraicha ha ojeheróva *pólis*), peteĩ-teĩ iléi guasu ha hekorã iñambuéva. Techapyrãme umi *pólis* apytépe oĩ Atena, Epárta ha Korínto. Umíva apytépe oĩ oisãmbyhýva hese mburuvicha guasu ha ambuéva oiko jekopytyjojápe, Aténa techapyrãme. Ára pukukuévo, umi táva ipoguasuvéva ojoaju táva ambuévare.

Táva Aténa ipoguasuve ipu'aka rire Mburuvi akeménida rehe, ondyrységui ko távare, upe niko oiko Gyrésia-Péysia ñorairõ aja. Aténa ára porãvéva opa ndaipu'akái rire Epárta rehe, oikóvo Peloponéso ñorairõ, ary 345 Kirito mboyve, upe guive Aténa ikangyve.

Alehándoro pe Tuicháva omoĩ Masendóña umi táva poguasu ári ha upéicha oñemopeteĩ Gyrésia tavakuéra peteĩ tetãme, 13 ary hi'are ha oñemosarambi Vaykã yvyapýre, Alehándoro ohasa Dardanelos ypo'íre Anatólia yvyapy gotyo ha upéicha ipu'aka Péysia Mburuvíre. Oisãmbyhy yvy apekuére ojepyso va'ekue Gyrésia, Ehíto, Anatólia, Kuarahyresẽ Aguĩgua ha Mbyte Ásia rehe, ysyry Índo ha Amu Ndária peve, upéicha Gyrésia reko tee ojepyso para Yvy mbytépe rehe ha Kuarahyresẽ Aguĩguáre. Ojehero ko'ãga ku ára pukukue Ára *helenístico* (323 Kirito mboyve-30 Kirito mboyve).

Gyrésia arandupy ha hekotee tuichaite ojehecha Rróma Mburuvípe, Rróma katu oraha ha omosarambi Európare heta mba'e Gyrésia rekoteégui. Upéicha ikatu ja'e Gyrésia rembirejakue ohupyty pe avano'õ Yvy vore kuarahyreikeguápe ha tuicha oipytyvõ arandupykuaatýre, jokuaikuaáre, tembiapoporãre ha tembikuaatýre, toiko hag̃ua oiko ko'ãgaguáicha. Ñañe'ẽrõ Gyrésia rembirejakuére, ja'e va'erã avei Mburuvi visantíno iñe'ẽtee niko Gyresiañe'ẽ ha hekotee tuichaite ou Gyrésia Ymaguare arandupýgui.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Gyrésia Ymaguare** rehegua Commons.
# Pirapuã

|
Pirapuã |
| --- |
|  Diferentes tipos de cetáceos. |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetã: |
Animalia |
| Pehẽ'a: |
Chordata |
| Pehẽ'aguy: |
Vertebrata |
| Jueheguasã: |
Mammalia |
| Subclase: |
Theria |
| Jueheguasãmi: |
Placentalia |
| Tekovety: |
Artiodactyla (sin rango) = Artiofabula (sin rango) = Cetruminantia (sin rango) = Cetancodontamorpha |
| Tekovetyguy: |
Whippomorpha |
| Tekovetyguyve: | **Cetacea** Brisson, 1762 |
| Parvórdenes |
| * Archaeoceti † (P)
* **Neoceti**
	+ Mysticeti
	+ Odontoceti
 |
| [editar datos en Wikidata] |

Umi **pirapuã** (Cetacea) ha'e mymba okambúva oiko yguasúpe, paraguasúpe ha sapy'ánte oiko ysyrýpe. Ko atýpe oñemohenda opa umi piraru, piranare ha ambue ijoguaha. Ojekuaa amo 80 pirapuã juehegua, haimete opa umívagui oiko yguasúpe añónte, oĩ mante 5 piranare juehegua oikóva ysyrýpe.

Hete samu'ũ máta ysajáicha (*fusiforme* oje'eháicha karaiñe'ẽme), umi pira retéicha, upéicha iporãve chupekuéra omýi hag̃ua yguýpe. Ipy huguái ypýpe oiko chugui pirapepo ha ipy iñakã ypýpe ndojehechavéima, oĩramo jepe kangue hetépe ohechaukáva ipyrangue. Huguái iñenomby ha ipahápe oñemboja'o mokõire. Jepivénte ndahaguepáiva hikuái ha hete kyraite.

Ko aty oñemohenda oñemboja'óvo mokõi juehegua rekovety rupive, umi pirapuã hendyváva (*mysticeti*) ha umi pirapuã hãiva (*odontoceti*). Peteĩ aty ambuéva, umi pirapuã ymaguare (*archaeoceti*), oguetéma ha heta ára ojapo ndoikóiva yvy ape ári.

## Marandumi

## Mandu'apy
# Piraroto

|
Tiburones |
| --- |
|  Tiburón gris |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetã: |
Animalia |
| Pehẽ'a: |
Cordados |
| Jueheguasã: |
Chondrichthyes |
| Subclase: |
Elasmobranchii |
| Tekovetyrusu: | **Selachimorpha** |
| Tekovety |
| * Symmoriida †
* Squatinactiformes †
* Xenacanthiformes †
* Ctenacanthiformes †
* Hybodontiformes †
* Eugeneodontida †
* Heterodontiformes
* Orectolobiformes
* Carchariniformes
* Lamniformes
* Hexanquiformes
* Synechodontiformes †
* Echinorhiniformes
* Squaliformes
* Squatiniformes
* Pristoforiformes
 |
| [editar datos en Wikidata] |

**Piraroto** térã **piratãijo'a** (karaiñeꞌẽme: *tiburón*) - (**Selachimorpha**, gyresiañe'ẽ pegua σελαχος *selachos*, piraroto ha μορφή *morphé*, ysaja) ha'e pira ikyrýuva juehegua hekovety guasuete, pira oikove paraguasúre, imbarete ha iguasu, ã pira hãi imbaretetéva ha oñapi'ũ mbaretehápe.

Oĩ piraroto juehegua imichĩva, oikovéva y guasu hypyetéva, ha oĩ avei ku piraroto ruvicha, pe pira tuichavéva, ojeikuaa ituichakue guasuvéva ha'eha 18 m. Oĩ umi piraroto oikoveva ysyrýpe avei.

Umi piraroto morotĩ, piraroto jaguarete ha piraroto akãpeva ikatu oisu'u yvypóra rehe paraguasúpe ha yrembe'ýpe.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Piraroto** rehegua Commons.
* Wikiespecies oguereko peteĩ kuatiarogue **Piraroto** rehegua. Wikispecies
* *ReefQuest Centre for Shark Research*, aty oñemoarandu piroto ha javevýi (ingyaterrañe'ẽ)
* Hart et al., (2011): Microspectrophotometric evidence for cone monochromacy in sharks.
# Ára Mbytegua

Tupao guasu Constantinopla-pe oñemopu'ã va'ekue ary 537-pe Mburuvi visantíno-pe, ku tetã añónte oikóva opaite Ára Mbytegua pukukuére.
**Ára Mbytegua** niko Európa ha tetãnguéra ijykegua rembiasa pukukue oñepyrũ saro'y V aja, ho'árõguare Kuarahyreike Rróma Mburuvi ary 476-pe, ha opa saro'y XV-pe, Kiritóval Kolõ oguahẽvo Amérika-pe ary 1492-me, térã ary 1453-pe ho'árõguare Mburuvi visantíno, upe aryitépe ojejapo avei kuatiajopyha peteĩha —oñemonguatiávo Tupã ñe'ẽngue ryru Gutenberg pegua— ha opávo pe Sa Ary ñorairõ.

Ñañe'ẽvo mba'éichapa Ára Mbytegua iñambue Ára Ymaguarégui, jahecha oñemoambueháicha virurekóre, Ára Ymaguare pukuévo ojehecha oĩ tembiguái omba'apo arã ojehepyme'ẽ'ỹre ha umíva niko omomba'eheta tetãnguéra, hákatu Ára Mbytegua aja ojehecha chokokue omba'apo oparupi ha oñemitỹve ojehepyme'ẽve hag̃ua, tetã rekuáire avei jahecha Rróma Mburuvi mbaretekue oñemosarambi ha oñemopehẽ oparupi; ha tetãnguéra reko teére ha avano'õ arandupýre ojehecha mba'éichapa oñemoambue Ára Ymaguare reko tee ha ojegueraha iñarandupy Hesu rape térã Islã reko teépe (ã mokõiva ijehe'a'ỹre).

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Ára Mbytegua** rehegua Commons.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Tenondegua:Ára Ymaguare** | **MarandekoÁra Mbytegua** | **Riregua:Ára Ko'ãgagua** |
# Urupe

Kóva ha'e peteĩ urupero
**Urupe** (karaiñeꞌẽme: *hongos*) oñehenói opa umi ñana'i joguaha osẽva yvyra pirukue itujupa va'ekue rehe térã umi yvy vai ape ári.
Jajuhu opáichagua ha opa sa'y. Ko'ag̃aite peve umi iñarandúva ndaikatúi he'i mba'épa ko'ã urupe rembiapo.
Oĩ tetã ikatukuaá hápe ojeporu urupekuéra tembi'úpe.(champiñones portobelo)