Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Aimarañe'ẽ

**Aimarañe'ẽ(Aymar aru)* ñe'ẽ Ñemby Amérika peguáva, aimarakuéra iñe'ẽ tee. Ha'e ñe'ẽ ypygua mbohapyha oñañe'evéva Amérikape, amo 2,2 sua oñe'ẽkuaa.
Oĩve mokõi ñe'ẽ aimarágui oúva oikovéva ko ára peve: ha'éva jaqaru, oñe'ẽva su Perũ yvytyrysyigua, ha kawki, ñe'ẽ ogue ramoiteva'ekue.

Ñama'ẽrõ aymara ñe'ẽgui oúvare jahecha oĩha opáichagua ñe'ẽ aimara:

* Aimarañe'ẽ septentrional: oñeñe'ẽva tetãvore La Paz-pe (Volívia) ha tenda ypa Titikáka-pe;
* Aimarañe'ẽ meridional: oñeñe'ẽva tetãvore Oruro ha Potosi-gua (Volívia);
* Aimarañe'ẽ altiplano Chile-gua: ha'e hína peteĩ aty mbytegua oñeñe'ẽva ypa Titikáka ñemby kuarahy reike gotyo (altiplanos Peru-pegua) ha ambue jere reheguakuéra.

Opavavete ojuavy hikuái ipu, ijysaja ha iñe'ẽndýpe, upéichante avei opavavéva ñe'ẽhakuéra opa tenda rupigua ikatu ojokupyty.

Ñe'ẽ aimara hekoresãi umi tenda okarayguaháre, péva he'íse, umi tenda yvytyháre tetãvore La Paz, tetãvore Oruro ha Potosi, ko'ã tendápe kuaapy ha ñe'ẽ jeporu ohupyty 99%. Umi ambue tetãvorekuéra altiplano Volívia, Peru ha Chile-gua, ñe'ẽ jeporu oguejyve, jepevérõ upéicha ko ñe'ẽ hesãi ha imbarete. Ko tendápe, España ñe'ẽ ohekojopy aimarápe ha, sapy'ánte avei ohekojopy chupe kéchua.

## Ñe'ẽndymi

Ñe'ẽndymi:

* Tuvicha: *jach'a*
* Michi: *jisk'a*
* Àra: *uru*
* Avati: *tunqu*
* tùva: *tataku*
* sy: *mamaku*
* Yvy: *uraqi*
* Yvàga: *alajhpacha*
* Y: *uma*
* Tata: *nina*

## Mandu'apy
# Yvy (yvóra)

Yvy

**Yvy** (mba'ehero: ; ojeikuaáva avei téra **arapy** rupi, elinikañe’ẽme: **ΓαῖαGaia*, térã lasioñe’ẽme: **Tellus**, **Terra**), péva niko ha’e yvóra mbohapyha Kuarahy guive ojeréva hese hi’arévo peteĩ ary. Ha’e avei yvóra hypy’ũvéva Kuarahy Ypykatúpe ha peteĩvéva ojeikuaáva ipype oĩha tekove. Ymaguare arandu ojuhu va'ekue mokõichagua tete ojehecháva yvága guasúpe: mbyjakuéra, ñaimo'ãva oĩha peteĩ tendápente, ha yvorakuéra. Ojere avei kuarahy rehe, Mekúrio, Mbyja Ko'ẽ, Mbyja Pytã, Húpiter, Satúyno, Uráno ha Netúno. Ymave oikeva'ekue ko atýpe Plutõ, ha ág̃a katu ojehechakuaa ndaha'eiha peteĩ yvóra (planeta). Oikove hekópe umi ñamboheróva'ekue tenondeve.

## Téra

Héra ou ypy-tupi-guarani (*proto-tupí-guaraní*) ñe’ẽ \*ɨpʷɨ. Upéi oiko chugui avañe’ẽ *yvy*, tupinamba *yby*, ayvu *ywy*, munduruku *ipi* ha heta ambue. Ha *yvy-*gui osẽ heta ambue ñe’ẽ, ha’éva *yvytu*, *yvy’a*, *yvypóra*, *yvyty*, *yvytĩ* ha hetave.
# Aravo

| Ta'ãhakuéra |
| --- |
| Ára |
| Aravo'ive | Aravo'i | Aravo | Ára | Arapokõindy | Papo'araty | Jasy | Mokõi jasykue | Mbohapy jasykue | Poteĩ jasykue | Ary | Arykõi | Aryapy | Aryrundy | Poarajere | Parehegua | Sa ro'y | Su ary |
| Pukukue |
| Nanómetro | Micrómetro | Milímetro | Centímetro | Decímetro | Metro | Decámetro | Hectómetro | Kilómetro | Megámetro | Gigámetro | Terámetro
Ambue:
Ångström |
| Mása |
| Gramo | Decigramo | Centigramo | Kilogramo | Toneláda |

**Aravo** (karaiñeꞌẽme: *hora*) ha'e ára jehasa ra'ãha, oñemboja'óvo ára rembiasa 24 pehẽnguére ijojáva.

Peteĩ aravo ha'e 60 aravo'i térã 3600 aravo'ive.

## Ehecha avei

* Yvy arapehẽ
* Ára pavẽ omohendava
* Ára (ta'ãha)
# Arapokõindy

**Arapokõindy** (karaiñeꞌẽme: *Semana*) oĩ ko pehengue jasygua. Arapokõindy oreko pokõi ára. Oipuruve Arapapaha Gyregoriopeguape.

* Arateĩ
* Arakõi
* Araapy
* Ararundy
* Arapo
* Arapoteĩ
* Arapokõi
# Aravo'ive

| Ta'ãhakuéra |
| --- |
| Ára |
| Aravo'ive | Aravo'i | Aravo | Ára | Arapokõindy | Papo'araty | Jasy | Mokõi jasykue | Mbohapy jasykue | Poteĩ jasykue | Ary | Arykõi | Aryapy | Aryrundy | Poarajere | Parehegua | Sa ro'y | Su ary |
| Pukukue |
| Nanómetro | Micrómetro | Milímetro | Centímetro | Decímetro | Metro | Decámetro | Hectómetro | Kilómetro | Megámetro | Gigámetro | Terámetro
Ambue:
Ångström |
| Mása |
| Gramo | Decigramo | Centigramo | Kilogramo | Toneláda |

**Aravo'ive** (karaiñeꞌẽme: *segundo*) ha'e ára jehasa ra'ãha ojeipurúva pe Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãguápe, peteĩ aravo oñemboja'óvo 60 vore ijojáva rupive.

Oñemoha'anga tai **s** rupive (ndaha'éi *S* terã *S.*).
# Aravo'i

| Ta'ãhakuéra |
| --- |
| Ára |
| Aravo'ive | Aravo'i | Aravo | Ára | Arapokõindy | Papo'araty | Jasy | Mokõi jasykue | Mbohapy jasykue | Poteĩ jasykue | Ary | Arykõi | Aryapy | Aryrundy | Poarajere | Parehegua | Sa ro'y | Su ary |
| Pukukue |
| Nanómetro | Micrómetro | Milímetro | Centímetro | Decímetro | Metro | Decámetro | Hectómetro | Kilómetro | Megámetro | Gigámetro | Terámetro
Ambue:
Ångström |
| Mása |
| Gramo | Decigramo | Centigramo | Kilogramo | Toneláda |

**Aravo'i** (karaiñeꞌẽme: *minuto*) ha'e ára jehasa ra'ãha, peteĩ aravo oñemboja'óvo 60 vore rupive.

Oñemoha'anga upéicha: ' térã *min* (ndaha'éi *mins.*)
# Jasy (ára)

**Jasy** ha'e peteĩ ára aty, apytépe 31 ha 28 ára.

* Jasyteĩ oguereko 31 ára.
* Jasykõi oguereko 28 ára.
* Jasyapy oguereko 31 ára.
* Jasyrundy oguereko 30 ára.
* Jasypo oguereko 31 ára.
* Jasypoteĩ oguereko 30 ára.
* Jasypokõi oguereko 31 ára.
* Jasypoapy oguereko 31 ára.
* Jasyporundy oguereko 30 ára.
* Jasypa oguereko 31 ára.
* Jasypateĩ oguereko 30 ára.
* Jasypakõi oguereko 31 ára.
# Pyhare

**Pyhare** (lasioñe'ẽ: *Nox, noctis*), ha'e pe arapa'ũ upeva aja yvy mbýte ndohupytýi kuarahy resape, yvy ojere hagué, ha upéva haguére opyta pytũmbýpe. Oñepyrũ kuarahy oike rire ha osẽ rire.

Ta'anga oichakáva mo'õpa oĩ mba'erendy pyhare aja.
Pyharekue oguerekóva mbyja, Michoakánpe, Méhiko.
Pe refracción ojapova ára pytu jahecha hag̃ua umi mba'ehendy ojapova kuarahy kóva okañy rire: krepúskulo vaspertino. Pe refracción ojapo ára ipukuve hag̃ua ha ombovykyve pyharepe.
# Kuarahy

Kuarahy
**Kuarahy** (mba'ehero: ) ha'e peteĩ mbyja ojejuhúva ñande Kuarahy Ypykatu mbytépe. Ha'e peteĩ amanda plasma ijapopyre tuichaitereíva ha hendýva. Ijerére ojere Yvy ha opa yvóra ambuéva, ojere avei hese heta yvóra michĩ, jaguaveve ha yvágamba'e ambuéva.

## Heñói

Ojekuaa heñói hague 4600 sua ary mboyvépe peteĩ arai guasuete imba'eku'íva ojehundíva va'ekuére. Peteĩ pehẽngue ko arai guasuete imba'eku'ívagui ohopa imbytépe ha oñepyrũ haku ha ohupytývo 15.000.000 C oñepyrũ ohapy tatavevýi ha péicha omoheñói kuarahy, ambue pehẽngue hembýva omoheñói yvorakuérape.

Oñeimo'ã opávove kuarahýgui hatavevýi oikotaha chugui peteĩ mbyja popeno pytã (estrella gigante roja) ha oipytetaha Merykúrio, Mbyja Ko'ẽme, ñande Yvýpe ha avei ikatu oipyte Mbyja Pytãme.

## Kuarahy Ypykatu

Kuarahy ha'e mbyja peteĩnte ñande Kuarahy Ypykatúpe.
Ñande Yvy ha ambue yvóra ojere ñande kuarahy jerére. Kuarahy mombyrykue ha'e 149.597.870.700 m ko mombyrykue oñembohéra unidad astronómica. Kuarahy mimbi og̃uahẽ ñandéve 8 aravo'i ha 20 aravo'ivépe.

Ñande Kuarahy Ypykatúpe oĩ 8 yvóra ha ko'ãva ha'e:

* Pirapanẽ (*Mercurio*)
* Mbyja Ko'ẽ (*Venus*)
* Yvy (*Tierra*)
* Mbyja Pytã (*Marte*)
* Húpiter *(Júpiter*)
* Satúyno (*Saturno*)
* Uráno (*Urano*)
* Netúno (*Neptuno*)

Plutõ ojeikuaava'ekue peteĩ yvóra ramo ha upéi katu oñemoambue chupe yvága mba'e ojoguáva yvórape. Ary 2006-pe oñemohenda Plutõme ambue ñemohendápe, ha oiko chugui peteĩ yvóra michĩ.

## Momba'eguasu

Ñande kuarahy omoguahe ñandéve imbaretekue omimbi jave, kóva oipuru tesapemoñanga, umi ka'avo ikatu hag̃ua ojapo hembi'urã ha aravo ha'ejey tembi'u mymbápe g̃uarã, péicha kuarahy ome'ẽ ñandéve tekove.

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Kuarahy** rehegua Commons.
* Sobre la edad más exacta del Sol/sistema solar (en inglés).
* Sistema solar.
* Recomendaciones para observar el Sol.
# Vikiñe'ẽndy

**Vikiñe'ẽndy** (*Wikcionario*) ha'e peteĩ ñe'ẽndy hekosãsóva ha hepy'ỹva Internet-pe, ohaíva umi ipuruhára.

## Tembiasakue Wikiñe'ẽndy

* 1701 - Tembikuaaty (29 jasypo 2012)

Wikcionario

* Vikiñe'ẽndýme ikatu rehecha mba'épa he'ise **vikiñe'ẽndy**.
# Arapapaha

Arapapaha jepuru yvy ape ári. Tetãnguéra oipurúva heta arapapaha isa'y mokõi.
**Arapapaha** tẽra **calendário** haꞌe peteĩ tembipuru oñembosakoꞌi hag̃ua ára. Tapichakuéra oipuru arapapaha he'i hag̃ua araka'épa oiko peteĩ mba'e, ha oñembosako'i hag̃ua umi mba'e ndoikóiva gueteri. Arapapaha omeꞌẽ ára réra ha papapy, oñembohérava "arange". Umi arange oñemopyenda jepi mba'éichapaitépe omýi umi mba'e oĩva yvágape. Ary ha arapapaha jasy oñemopyenda Kuarahy ha Jasy ñemomýire. Oñepyrũ guive yvypóra reko rembiasakue, ojekuaávo araka'épa oñepyrũta umi ára ñemitỹrã, tuicha mba'e chokokuépe guarã.

Umi arapapaha oguereko va'erã peteĩ ára oñepyrũha, jepínte peteĩ mba'e ojehúva jeroviapýpe (ha'eháicha Hesu ára reñói), hákatu ikatu ha'e peteĩ tetã mba'e rembiasakue (ha'eháicha mburuvicha pyahu térã tetã reñói). Ha oñemopyenda mbohapy mba'e ñande rekohágui:

1. Yvy ojerepa ijehe jerére.
2. Jasy ohopa Yvy jerére.
3. Yvy oho Kuarahy jere pukukue.

Umi mbohapy arapapaha ojepuruvéva ko'ág̃arupi ha'e hína pe Gyregório mba'éva, evréo ha islã mba'éva. Ojepuru avei ambue arapapaha heta hendágui ko yvy ape ári.

## Ojeleeva'ekue

## Joaju Okagotyogua

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Arapapaha** rehegua Commons.
# Tekove

Ñande Yvy niko ojejuhuhápe tekove ñande Arapýpe, jaikuaaháicha ko'ãga; oñepyrũhápe ha oikohápe yvypóra reko, ha opa tekove ambuéva jaikuaáva.
**Tekove** niko ha'e peteĩ teko omoingoéva mba'erekokuaa retekuéra oguerekóva tekovekuaa mba'ekuéra, ndoguerekóivagui. Oĩ tekove opaichagua, ha'éva ka'avo, mymba, pira, urupe ha hetave ambuéva. Tekovekuaaty ha'e niko upe tembikuaaty iñangaturãvéva oha'ỹijóva tekove. Upe rupi, tekove rembiasáre oiko teñói, ñemongakuaa, ñemongaru, ñemoña ha mano.

Ndaikatúiramo jepe jaikuaaite, ojehecha oĩ tekove ñande Yvýpe amo 3700 sua ary guive, oĩramo jepe umi ñehesa'ỹijohára he'íva ikatu amo 4250 sua ary guive, térã amo 4400 sua ary guive, he'iháicha peteĩ kuatia ñemoarandurã oñemosarambíva *Nature* rupive.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Tekove** rehegua Commons.
# Arajere

Umi irundy arajere: arapoty, arahaku, araroguekúi ha araro'y.
**Arajere** (karaiñeꞌẽme: *Estaciones del año*) ha'e ary vorekue. Heta tetãme ojehecha oĩha irundy arajere, ha'éva:

* Arahaku
* Araroguekúi
* Araro'y
* Arapoty

Jepémo, oĩ yvy pehẽngue oĩhápe mokõi: aratini ha ára amandayvi.
# Jasy

Jasy ojehechaháicha arapýpe, Jasy ojehecha peteĩ apu'a morõti ha hũ kangymícha, oguereko ijapére heta kuára guasu.
**Jasy** (mba'ehero: ; karaiñe'ẽ: Luna) ha'e hína mbyguai peteĩva ojeréva ñande yvóra Yvy rehe. Yvypóra ndaikatúi oikove Jasy apépe, ndaipóri haguére y ha arapytu upépe.

Mba'yrumýi arapyguigua Joaty Soviétiko pegua hérava "Lunik 3" onohẽ ta'anga peteĩha jasy rova ñemígui. Kuimba'e peteĩha og̃uahẽ kuri Jasýpe ko karai Neil Armstrong ary 1969-pe. Ha'e oho mba'yrumýi arapyguigua Tetãvore Joapykuéra pegua héra "Apolo 11"-pe.

## Ehecha avei

* La luna, karaiñe'ẽme
# Mbyjakuaa

Mborevi Rape, arapyvore ojejuhuhápe ñande Yvy.
**Mbyjakuaa** térã **arakuaa** (Karaiñe'ẽ: *astronomía*) ha'e mbyja ha arapy rembikuaaty. Kóva niko peteĩ tembikuaaty tekohaguigua ha upéva rupive ikatu jaikuaave opa yvága mba'ekuéra rehegua, mba'éichapa oiko hikuái, mba'éichapa omýi, mba'éichapa oiko hesekuéra kímika ha mba'erekokuaa. Upéicha avei, mbyjakuaa rupive ikatu ñahesa'ỹijo mba'éichapa oñepyrũ ñande arapy, mba'éichapa okakuaa ha oñemyasãi, ha mba'éichapa opáta.

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Mbyjakuaa** rehegua Commons.
# Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Ha'angahai** | **Héra** | **Mba'e oha'ãva** |
| s | aravo'ive | ára jehasa |
| m | metro | pukukue |
| kg | kilogramo | mása |
| A | amperio | syry hendyrýva |
| K | kelvin | mba'epytu |
| mol | mol | mba'e kímiko retakue |
| cd | candela | tesape mbaretekue |

**Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua** (karaiñeꞌẽme: *Sistema Internacional de Unidades*) ha'e peteĩ ta'ãha aty orekóva pokõi mba'e oha'ãva: metro, kilogramo, aravo'ive, kelvin, amperio, mol ha candela, umíva omopyenda papapy retakue tenondeguáva. Umi mba'e oha'ãva ikatu ojehe'a oha'ã hag̃ua mba'ekuéra ambuéva, techapyrãme ñambojehe'ávo metro ha aravo'ive ikatu ñaha'ã ipya'ekue.

Ko'ãva ojepuru heta tetãme, Miama, Livéria ha Tetãvore Joapykuéra añónte ndoipurúi.

## Mandu'apy
# Kombutadóra

Kombutadóra vorekuéra.
**Kombutadóra** (España ñe'ẽ *computadora*-gui, he'iséva *papaha*), ojeheróva avei **mohendaha**, ha'e peteĩ mákina ombohapéva marandu, oñemoingéva ha oñemosẽvo ichugui apopyme'ẽ. Ikatu jaipuru kombutadóra jaipapa ha jahai hag̃ua, ñamba'apo ha ñambosarái hag̃ua, ñamboguata hag̃ua ñane rembiapo hag̃ua, ha mba'e hasy tekotevẽva heta tembiporu.

Kombutadóra omba'apo apopyvusu oku'éva rupive, upéva niko peteĩ ypykatu tembiporúgui henyhẽva omboguatáva umi mba'e kombutadóra oikotevẽ oiko porã hag̃ua. Oĩrõ kombutadóra aty omba'apóva oñondive ha oñomomarandúvo, oiko peteĩ ñanduti jaheróva *Internet*. Ñorairõ Guasu Mokõiha aja, Amérika Retãvorekuéra Joajúpe ojejapo pe kombutadóra javegua peteĩha (orekóva 120m³ tuichakue).

## Ehecha avei

* Internet