Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ára (ta'ãha)

| Ta'ãhakuéra |
| --- |
| Ára |
| Aravo'ive | Aravo'i | Aravo | Ára | Arapokõindy | Papo'araty | Jasy | Mokõi jasykue | Mbohapy jasykue | Poteĩ jasykue | Ary | Arykõi | Aryapy | Aryrundy | Poarajere | Parehegua | Sa ro'y | Su ary |
| Pukukue |
| Nanómetro | Micrómetro | Milímetro | Centímetro | Decímetro | Metro | Decámetro | Hectómetro | Kilómetro | Megámetro | Gigámetro | Terámetro
Ambue:
Ångström |
| Mása |
| Gramo | Decigramo | Centigramo | Kilogramo | Toneláda |

**Ára** (karaiñeꞌẽme: *día*) ha'e Yvy isapy'a jehasa, Kuarahy oĩva yvága mbyte guive kuarahy oĩva jey peve. Ára ra'ãha peteĩha tembihasa teko are rehegua.

## Ára jojaha

* Peteĩ arapokõindy ha'e 7 ára kuéra
* Peteĩ jasy ha'e 30/31 ára kuéra (jasykõi oreko mante 28 ára kuéra térã 29, ary visetope)
* Peteĩ ary ha'e 365 ára kuéra (térã 366 ára kuéra)
* Peteĩ sa ro'y ha'e 36.525 ára kuéra (75 ary orekóva 365 ára kuéra + 25 ary orekóva 366 ára kuéra)
* Peteĩ su ary ha'e 365.250 ára kuéra (742 ary orekóva 365 ára kuéra + 258 ary orekóva 366 ára kuéra)

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Ára (ta'ãha)** rehegua Commons.
# Ára

Peteĩ kuarahy aravopapaha aokua rehegua, opuruva ha'ã ára hag̃ua.
**Ára** (karaiñeꞌẽme: *Tiempo*) ko árape. Ko’ága. Mba'erekokuaape ha'e peteĩ ta'ã oha'ã tembihasa teko are rehegua. Peteĩ aravopapaha ha peteĩ arapapaha oha'ã ára.

* Jasy (mes)
* Ary (año)
* Parehegua (década)
# Ta’ãngamýi

Ta'ãngakuéra oñembojoapýva ha oñembohysýiva, ojekuaávo omýi gua'u ramo.
**Ta'ãngamýi**, hérava avei **ta'ãngasyry'**, ha'e ta'ãnga aty oñembohysýiva ohechauka gua'u mba'e omýiva ojekuaaukávo peteĩ mba'e rechahápe. Upéicha, ta'ãngamýi ningo mba'e omombe'úva tembiasa ta'ãnga rupive, ikatu avei oñembojoapy ipu ha iñe'ẽrã, taha'e ha'éva mba'e añetehápe oiko va'ekue térã gua'únte oñemombe'úva, avei taha'e ha'éva mba'e tapichakuéra ojapo térã mba'e oñemoha'ãngáva.

Ta'ãngamýi ojejapokuaa oñeguenohẽvo ta'ãngakuéra, upéicha ojejapo peteĩ ta'anga apoha rupive ojeheróva "kámara", ikatu oñeguenohẽ mba'e añetegua ra'ãnga, tapichakuéra oikóvo ñoha'ãngahára ramo kámara renondépe, térã mba'e oñemoha'ãngáva ra'ãnga, taha'e ha'éva ta'ãnga po rupive ojejapóva térã kombutadóra rupive.

Ta'ãngakuéra oñeñongatu ha upéi ojehechauka mba'e rechahápe. Ko'ág̃a, ta'ãngamýi ojejapo kombutadóra rupive, upe he'ise ndahasýi oñeñongatu ha oñemyasãi hag̃ua. Yma, oñembojoapy va'erã hese ipu ha iñe'ẽ, ta'ãngakuéra oñeñongatu mba'e apu'ápe ha ojekuaa peteĩ mba'yru guasu ombojerekuaáva pe mba'e apu'a ha ombohasáva mba'e rechahápe.

Ta'ãngamýi apo ningo mba'e hepy ha puku, ndaha'éi ta'ãnga ñeguenohẽ añoite, tekotevẽ tapichakuéra opaichagua omba'apokuaáva haihára, motenondehára, ao ha jeguaka apohára, ñoha'ãngahára ha pytyvõhára ramo. Upévare oĩ heta jopói oñeme'ẽva umi ta'ãngamýi ojehechakuaa porãvévape.

## Mandu'apy
# Ñemby Koréa

| 대한민국 大韓民國 *Daehan Minguk* Tetã Yvykorea |
| --- |
|
Yvykorea |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Poyvi |  Ha'erã'i
 |

 |
|
Tetã ñe'ẽ akã: 널리 인간세상을 이롭게 하라 (홍익인간) (*Japo porã opa tekovére*) |
|
Tetã Momorãhéi: *Aegukga* *Tetã jehayhu purahéi* |
|  |
| Tavusu |
Seúl |
| Táva tuichavéva |
Seúl (서울) |
| Ñe'ẽnguéra |
Koreañe'ẽ |
| Tetãygua réra |
Koréko, Yvykoréagua |
| Tekuái reko |
Tavakuairetã |
| Tendota Primer Ministro |
Moon Jae-in Hwang Kyo-ahn |
| Tetã Amandaje |
Asamblea Nacional |
| Sãso  • República  • Rendición del Imperio del Japón  • Léi guasu |
Mburuvi Hapõ pegua 1 jasyapy ary 1919 15 jasypoapy ary 1945 17 jasypokõi ary 1948 |
| Yvy apekue |
Ñemoĩha 107.º |
|  • Opaite |
99.538,7 km² |
|  • Y (%) |
0,3% |
| Tembe'y |
n/d |
| Y rembe'y |
n/d |
| Yvyty yvatevéva |
Hallasan |
| Ava hetakue |
Ñemoĩha 25.º |
|  • Hetakue |
49.540.000 (2007 hab. |
|  • Typy'ũ |
498 hab./km²\* |
| PIB (PPA) |
Ñemoĩha 13.º |
|  • Opaite (2008) |
US$ 1.342 trillion |
|  • Per cápita |
US$ 27,646 (2008) |
| PIB (nominal) |
Ñemoĩha 13.º |
|  • Opaite (2007) |
US$ 957.053 millones |
|  • Per cápita |
US$ 19.750 (2007) |
| IDH (2008) |
0.937 (25.º) – **Guasu** |
| Viru |
Wŏn surcoreano (원) |
| Ára |
UTC+9 |
| ISO Jehero |
410 KOR KR |
| Tetã renda tee Ñandutíme | `.kr`, `.한국` |
| Tetã pumbyry papapy | `+82` |
| Tetã puhoe papapy | `D7A-D9Z, HLA-HLZ, DSA-DTZ, 6KA-6NZ` |
| COI Jehero |
KOR |
|

AtyveteONU, APEC, OCDE
 |
| **Opaite Tetã Yvýgui** |
| [editar datos en Wikidata] |

**Tetã Yvykorea** (koreañe'ẽ: *대한민국*) ha'e peteĩ tetã kuarahysẽ Asia pegua, oĩ ñemby gotyo Korea yvyapýpe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Yvatekorea, ymaguare ha'eva peteĩ tetã ñóntema, Korea, ary 1945 peve. Kuarahysẽ gotyo Korea para, hérava avei para Hapõ, ñemby gotyo oĩ Korea ypo'i, yguasu ombojeiva Hapõ ha Yvykorea, ha kuarahyreike gotyo oĩ para Sa'yju.

Yvykorea renda ha'e Korea yvyapy ñemby pehẽngue ha ambue 3.000 ypa'ũnguéra ijerére, tuichaveva he'eva Jeju, Ulleungdo ha Dokdo. Yvykorea tetãygua háimete oiko itavusu hérava Seúl, térã Seul ijerére, ko'ãga oiko 49.540.000 tekove Yvykoreape.

|  |
| --- |
| **Ásia** |
|
Ahyganitã | Arávia Saudíta | Ayméña | Aservaijã | Chína Tetarã Retã | Arávia Emiráto Joapykuéra | Filipína | Hapõ | Horytáña‎ | Índia‎ | Indonésia‎ | Irã | Irake | Israel‎ | Jemẽ | Kambója | Kasahitã | Katára‎ | Kirigitã‎ | Kuáite‎ | Kuarahyresẽ Timor | Láo‎ | Lívano | Malásia‎ | Mayndíva‎ | Miama | Mongólia | Mburunéi‎ | Nepal | Ñemby Koréa | Omána | Pakitã | *Paletína‎* | Rrúsia‎ | Singapúra | Síria‎ | Siri Lãka | Tajikitã | Tailándia | Tuykía | Tuykomenitã | Uvekitã | Varéĩ | Vangyladẽ | Vienã | Vutã | Yvate Koréa |
# Koreañe'ẽ

Koreañe'ẽ techapyrã.
**Koreañe'ẽ** (한국어, *hangug-eo*) rehe oje'e ha'eha peteĩ ñe'ẽ ha'eñóva ndaikatúi rupi ojejuhu peteĩ ñe'ẽ ñemoñare ojogua añetéva ko ñe'ẽme ikatu haguãicha oñemoĩnge ijapytépe. Ha'etévaicha ikatuha ojoaju hapõñe'ẽ rehe ha, oĩ ñe'ẽrekokuaahára he'íva, koreañe'ẽ ha hapõñe'ẽ ikatuha ou peteĩ ñe'ẽ ñemoñare altáika-gui. Upéicharamo jepe, ha'e peteĩ ñeimo'ã iñapañuaĩva.

Ñe'ẽ tee (Yvatekorea, Yvykorea), ñe'ẽ tee tenda oñeñe'ẽháme (China), ñe'ẽatýre ñangareko (Hapõ).

Tekome'ẽrusu Yvatekorea-pegua (1998) nomyesakãporãi koreáno ha'eha ñe'ẽ tee, agãkatu he'i oñangarekotaha hese opaite umi mba'e ikatúva ombyai ko ñe'ẽgui ha avei omongakuaava'erãha. Noñemoĩri ojeiporuva'erãha mba'eveichagua ambue ñe'ẽ marandu myasãhárupi. Péicharõ, koréano-gui oiko ñe'ẽ tee 'de facto'.

Tekome'ẽrusu Koréa del Sur-pegua (1987) ndoguerekói mba'evéichagua apopyrã imandu'áva ñe'ẽre. Péicharõ, koréano-gui oiko ñe'ẽ tee 'de facto'.

## Tembiasakue

| Tetã | Hetakue |
| --- | --- |
|  Ñemby Koréa | 47.000.000 |
|  Yvate Koréa | 20.000.000 |
|  Chína | 1.920.597 |
|  Hapõ | 1.670.000 |
|  Tetãvore Joapykuéra | 800.000 |
|  Uvekitã | 183.000 |
|  Rrúsia | 107.000 |
|  Kasahitã | 103.000 |
|  Arávia Saudíta | 66.000 |
|  Kanatã | 29.000 |
|  Kirigitã | 18.000 |
|  Alemáña | 14.000 |
|  Tajikitã | 13.000 |
|  Méhiko | 8.000 |
|  Paraguái | 6.000 |
|  Singapúra | 5.200 |
|  Tuykomenitã | 3.493 |
| **Total** | ~80.000.000 |

Koreañe'ẽ ágãgua ou ñe'ẽnunga ymaguare koreañe'ẽ han-gui, omyengoviava'ekue umi ambue ñe'ẽnungakuéra koreañe'ẽ ymaguarévape ipu'akave rupi tekuái Silla-gua, tenda oñeñe'ẽ haguépe.

Sa ro'y XIX peve, chíno ha'eva'ekue Koréa-pe ñe'ẽ ojeiporuvéva ñe'ẽporãhaipyrépe. Péva rupi, koreáno ko'ágãgua oguereko iñe'ẽndy apytépe hetaiterei ñe'ẽ oúva chíno-gui.

Ojejapo mokoĩchagua koreañe'ẽ rete ndaha'éiva ojoehegua Yvatekorea-pe (oñemopyendáva Pyongyang-pe oñeñe'ẽháicha rehe) ha Yvykorea-pe (oñemopyendáva Seúl-pe oñeñe'ẽháicha rehe). Ha'e mokoĩ ñe'ẽ ikatu ojukupyty oñondive.

## Mavakuéra oñe'ẽva

Oñondivepa ñe'ẽhára hetave ha'e 80.000.000-gui. Yvykorea ñe'ẽhára hetave ha'e 50.000.000; Yvatekora ha'e 21.000.000; ha China Tekoha Tetã ñe'ẽhára hetave ha'e 2.000.000, tetã ambueva oĩ avei koreañe'ẽ ñe'ẽhára.

## Mandu'apy

## Joaju

* Recursos online para aprender coreano
* Aprenda coreano: Guía oficial de turismo de Corea
# Rrusiañe'ẽ

Tetãnguéra oñe'ẽva rrusiañe'ẽ.
**Rrusiañe'ẽ** (rrusiañe'ẽme: русский язык) ha'e peteĩ ñe'ẽ Indoeuropagua, kuarahysẽ eslaviagua. Oñeñe'éva Tetã Rrúsia, Vielorrúsia, Kirigitã, Kasahitã, Avyjásia ha Ñemby Osétia. Rrusiañe'ẽ oguereko amove 278 sua oñe'ẽkuaáva Yvy ape ári, oipuru Sirílo achegety ijehaípe. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ tee.

## Techapyrã

* Земля: Yvy
* Золото: Itaju
* Европа: Europa
* Вода: Y
* Молоко: Kamby
# Seúlu

Seúlu.
**Táva Tenondegua Seúlu** (hangúlu: 서울특별시, hanja:서울特別市) hérava avei **Seúlu** (hangúlu:서울), ha'e Yvykorea itavusu, pe tavakuairetã reñói guive ary 1948-jave, Korea itavusu marandekóva hetave 600 ary guive ha táva oguerekovéva tapicha kuéra ipype Korea yvyapy pegua. Ha'e tenda sãmbyhyha tee Yvykorea ipype. Oĩha yvate kuarahyreike pe tetãme 50 kilómetro-pe opyta pe tenda ñorairõ'ỹ omboja'o mokõi Korea. Pe ysyry Hã ohasa távape.

Ary 1988-jave, ára 17 jasyporundy guive ára 2 jasypa peve ary 1988-pe, ojejapo Seúlupe Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1988, ñembosaraipavẽ mokõiha ojejapóva akue Asia itávape, ha peteĩha ojejapóva akue Yvykorea retãme.