Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ára pavẽ omohendáva

Yvóra Aravo.
**Ára pavẽ omohendava** (**APO**) térã UTC (Inglyesñe'ẽ, *Universal Time Coordinated*) ha'e Yvóra ára tekomemegua. Omohenda opaite aravopapahakuéra ha aravo Yvórape.
# Ñemohenda yvy apekuépe

Yvy ra'anga ohechaukáva umi jehai *latitud* (ararapo rehe, kuarahyresẽ guive kuarahyreike peve) ha *longitud* (oñembo'ýva, yvate guive ñemby meve).
**Ñemohenda yvy apekuépe** ha'e opa umi mba'ekuaarã oñemoĩva Yvy ra'angáme ojejuhu hag̃ua moõpa oĩ tenda oimeraẽva, ñemohenda ohechauka jehai gua'úre oĩha tendakuéra yvy apekuépe, taikuéra ha papapykuéra rupi.

Yvy apekue ojehechauka mokõi jehai rupive, peteĩha yvate guive ñemby meve ha mokõiha kuarahyresẽ guive kuarahyreike peve, upéicha umi papaha ohechauka moõpa mba'ekuéra oñemohenda.

* Ko Pykue (karaiñe'ẽme: *latitud*) ha'e jehai gua'u ohechaukáva moõpa oĩ tenda oimeraẽva yvate gotyo térã ñemby ngotyo yvy apekuépe, upe jehai hérava Ekuato guive, ojehechauka takamby papaha rupive oho 0° guive Ekuato pegua 90°N peve Yvy apy yvategua pegua térã 90°S peve Yvy apy ñembygua. Ko tai N he'ise tenda oĩha Yvy pehẽngue yvategua ha ko tai S he'ise tenda oĩha Yvy pehẽngue ñembygua.
* Ko Pukukue (karaiñe'ẽme: *longitud*) ha'e jehai gua'u ohechaukáva moõpa oĩ tenda oimeraẽva kuarahyresẽ ngotyo térã kuarahyreike gotyo, upe jehai *Greenwich* guive.

## Ehecha avei

* Ekuato
* Pykue
* Pukukue
# Lasioñe'ẽ

Tetãvore *Lásio* Itália yvyraꞌangápe, tenda oñepyrũva lasioñeꞌẽ.
**Lasioñeꞌẽ** (lasioñeꞌẽme: *lingua latina, sermo latino*; karaiñeꞌẽme: *lengua latina, latín*) haꞌe peteĩ ñeꞌẽ Europapegua, Indoeurópa ñeꞌẽaty rehegua. Lasioñeꞌẽ haꞌe karaiñeꞌẽ, portugalñeꞌẽ, italiañeꞌẽ, frãsiañeꞌẽ, rrumaniañeꞌẽ ha ambue ñeꞌẽ rromaguiguakuéra túva.
Ñeꞌẽ joguahakuéra (raitykuéra): ñeꞌẽnguéra lasiogua (térã lasiofaliꞌkogua – es: *latino-faliscas*), saveliagua-lasiogua/italiagua (es: *sabélico-latinas*) pype, indoeuropagua pype.

Lasioñeꞌẽ, ikuatiáva sa ary VI-ha Kirito mboyvegua guive, haꞌevaꞌekue Lásio yvy ñeꞌẽ; peteĩ lasioñeꞌẽ jopara, Rróma tavapegua, oñemoĩ peteĩ yvy ikangýva ári rrománo tahachi ha ijokuairape ñemyasãi rupive, oñepyrũvaꞌekue sa ary IV-ha K. m. ha ipaháva Rróma Mburuvi árape. Lasioñeꞌẽ terakuã, rromaguakuéra ñangareko ha tekopy ñeꞌẽ, ha upéi, Tupão Katóliko ñeꞌẽ, ojapo ichugui oysidénte yvagarape jeikuaa ha tekopy rembipurúrõ, mbarete omoingovéva heta saryty, jepeve ijykéma ñeꞌẽ oñeñeꞌẽvarõ, ko árape oĩmimi gueteri oñeꞌẽva.

Lasioñeꞌẽ oñeñeꞌẽva heta Rróma Mburuvi yvýpegui, ijoavýva ñeꞌẽ ojehaívagui – lasioñeꞌẽ ymaguare – osẽ ñeꞌẽ rromaguigua ãgaguakuéra (es: *lenguas romances*).

Lasioñeꞌẽ oikove avei Tupão Katóliko ñeꞌẽrõ Vatikáno Ñembyaty Mokõiha peve. Ko árape ndaiporivéima iñeꞌẽteéva ko ñeꞌẽ, ága katu oĩ sua rupi oñeꞌẽva mokõiha ramo. Ko árape, oĩ Tetãtava Vatikáno ñeꞌẽpavẽ paꞌũme.

## Manduꞌapy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Lasioñe'ẽ** rehegua Commons.
# Yvy arapehẽ

**Yvy Árapehẽ** ha'e opaite 24 aravo pehẽngue ñande Yvýpe oĩva. Opaite Yvy arapehẽ oñemohenda pe ára pavẽ omohendáva rupive.

Yvy Árapehẽ 30 jasypakõi 2015 jave.
# Arahaku ára

\*Hovy: Oipuru - \*Pytã'yju: Ko'ãga ndoipuru - \*Pytã: Ndoipuru máramo.
**Arahaku ára** térã **arahaku aravo** ha'e aravo ñemoambue peteĩ tendápe, omotenonde hína peteĩ aravo ñónte, arapoty ñepyrũme ha omomoĩjey ro'yñepyrũme. Ojepurúva jahasa porãve hag̃ua kuarahy rendy.
# Kentucky

Kentucky poyvi.
**Kentucky** ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.

* Tavayguakuéra: 4.454.189 (2017)
* Táva guasu: Frankfort
* Ambue táva: Louisville

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | **Tetãvore Joapykuéra yvy ñemohenda** |  |
|
Aláka | Alaváma | Arisóna | Arkansas | Connecticut | Dakóta Ñembygua | Dakóta Yvategua | Delaware | Florida | Georgia | Havái | Idaho | Illinois | Indiána | Iowa | Kalifórnia | Kansas | Kentucky | Kolorádo | Kuarahyresẽ Virginia | Luisiana | Maine | Maryland | Massachusetts | Méhiko Pyahu | Michigan | Minesóta | Misisípi | Misúri | Montána | Nebraska | Neváda | New Hampshire | New Jersey | New York | Ohio | Oklahoma | Oregon | Pensilvania | Rhode Island | Tenesi | Texas | Utah | Vermont | Virginia | Washington | Wisconsin | Wyoming | Yvate Karolina | Yvy Karolina
* "Kolumbia Táva"
 |
# Columbus (Ohio)

Ko táva rendakuéra herakuãvéva.
**Columbus** ha'e niko Ohio itavusu, Tetãvore Joapykuérape. Ko táva ha'e upe hetavéva tapicha orekóva Ohio retãvorépe, oguereko 754.885 tavayguakuéra (ary 2008).

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Columbus (Ohio)** rehegua Commons.
# París

Paris
**Paris** ha'e Hyãsia tavaguasu. Ko távape 2 203 817 umi oikóva. Heta imonuménto herakuãva. Umíva apytépe oĩ Tórre Eiffel.

* Tórre Eiffel
* Paris
* Notre-Dame Tupao
* Puénte Alexandre III
* Palais Royal
* Place des Vosges
* St. Eustache
* Paris
# Rróma Tavakuairetã

Rróma Tavakuairetã apekue amo ary 44 Kirito mboyvépe.
**Rróma Tavakuairetã** niko oikórõguare Rrómagui peteĩ tavakuairetã, oñepyrũ amo ary 509 Kirito mboyvépe, opárõguare porokuái peteĩme oñemosẽvo mburuvicha guasu pahague, karai *Lucio Tarquinio el Soberbio*, ha opa ko tavakuairetã ary 27 Kirito mboyvépe, upépe oñepyrũ Rróma Mburuvi.

Rróma Tavakuairetã oñemombareteite upe yvýpe ko'ágã héra Itália, upe tetã vore mbyteguápe, upe guive okakuaa ha oñemosarambi Itália tuichakuére, oñemomba'e umi tetã ambuévare ijerére oĩva. Upe rire ondyry umi Gyrésia Ymaguare távare ojejuhúva Itália vore ñembyguápe. Oñepyrũma osẽ Itáliagui ha sapy'ánte oñorairõ tetã ambuévare para Yvy mbytépe jerére oĩva, upéicha ipu'aka Cartago ha Tavetã Masendóña rehe, ha oñembojára ã tetãre.

Tuichaitégui Rróma yvy apekue hasy niko senádo rrománope oisãmbyhy porã (senádo rrománo niko pe Rróma Amandaje Guasu, ono'õhápe karaikuéra ojokuaikuaáva), ohechakuaa hikuái ojapouka va'erã tetã rembipota pya'eve ha upéva niko hasy tetã ituichaitereírõ. Upéicha avei, oñembohetavévo Rróma ñorairõhára aty ohechakuaa pe senádo mba'eguasuiteha niko ñorairõhára aty oĩrõ ipoguýpe oporokuái mbareteve hag̃ua. Kóicha jahecha ojekuaa mburuvicha taryrýi ohekasénte ipokaturã ha senádo rrománore oñoha'ã. Hetaitéma oñorairõ umi Rróma poguasu ha upéicha ho'a tavakuairetã

Tavakuairetã ipahápe, ojupi karai Octavio, Julio César ra'yanga, ha'e tuicha oñorairõ umi itúva jukaháre ha ipu'aka hesekuéra, omoĩ umi tetãvore ambuévare mburuvi pokatu guýpe, hákatu ojehecha heta tetã remimoĩmbyre oñemboguata jepe tavakuairetãicha. Augusto, Octavio réra pyahu, omombarete mburuvi pokatu omyatyrõvo hetã rekuái ha omboheko peteĩvo hetã ñesãmbyhy ha reko tee, upéicha oñepyrũ Rróma Mburuvi.

## Mandua'py

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Rróma Tavakuairetã** rehegua Commons.
# New Orleans

New Orleans henda porã.
**Nueva Orleans** (*La Nouvelle-Orléans* hyãsiañe'ẽme, *Nueva Orleans* karaiñe'ẽme) táva tuichavéva ha orekovéva tavayguakuéra tetãvore Luisiana-pe, Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe, ha'e avai táva ygaratarupa tenondégua ysyry Misisipi pegua.

Ary 2010 oreko akue 343.829 tavayguakuéra. Upe rire ohasa asy aravai jere Katrina ary 2005-pe, heta tavayguakuéra oho mombyry térã omano.

## Mandu'apy

## Joaju

* Emigración canaria hacia la Luisiana en el siglo XVIII
* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **New Orleans** rehegua Commons.
# Filadelfia (Pensilvania)

Ko táva rendakuéra herakuãvéva.
**Filadelfia** (Ingleñe'ẽme, *Philadelphia*, ojehero chupe avei *Philly*) ha'e peteĩ táva tetãvore Pensilvania-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe hetavéva tapicha orekóva Pensilvania retãvorépe, oguereko 1.526.000 tavayguakuéra (ary 2010).

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Filadelfia** rehegua Commons.
# Múnichi

| Múnichi  *München*  |
| --- |
|  |
|  *Múnich ta'ãngakuéra.* |
| Tetã |  Alemáña |
| Tetãvore | Baviera |
| Avaitakue | 1.326.807 ava |
| Aperaꞌã | 310,43 km² |
| ISO |  |
| Yvatekue | 519 m |
| Koordinasiõ | 53°41′″N, 9°40′″E  |

**Múnichi** ha'e peteĩ táva oĩ Alemañape. Ha'e tavusu ha tuichave táva Mbaviera Tetãvoregua ha mbohapyha tuichave tetãyguakuéra táva rehe Alemañape.
# Hesu rape

Hesu rape mba'erechaukaha niko peteĩ pira ra'anga.
**Hesu rape** hérava avei **Kirito rape** (karaiñeꞌẽme: *Cristianismo*) ha'e peteĩ tupãrape ojeroviáva peteĩ Tupãre mante (*religión monoteísta*) oñembohapéva Hesu Nasaregua rekovére, rekombo'ére ha rembiapóre. Hesu rapépe, Kirito ha'e Ñandejára ra'y ha ou Yvy ape ári oipysyrõ opaite yvypóra hag̃ua ha omano rire oikove jey mbohapy ára rire ha ojupi yvága vy'arendápe. Ko'ágã hína Hesu rape rehe ojerovia amo 2.600.000.000 tapicha oparupi Yvy tuichakue javeve. Hesu rape oguereko avei peteĩ aranduka marangatu hérava Tupã ñe'ẽngue ryru, oñemombe'uhápe ko jerovia mbo'erã ha Hesu rekove.
# Rio de Janeiro

| Rio de Janeiro  *Rio de Janeiro*  |
| --- |
|  |
|  *Rio de Janeiro* |
| Tetã |  Pindoráma |
| Tetãvore | Rio de Janeiro |
| Avaitakue | 6 323 037 ava |
| Aperaꞌã | 1 182,296 km² |
| ISO |  |
| Yvatekue | 2 m |
| Koordinasiõ | 22°54′10″S, 43°12′28″W  |

**Rio de Janeiro** ha'e peteĩ táva Vrasilpe. Ha´eva tavusu tetãvore Rio de Janeiro. Ko távape oĩ 6 323 037 ava (ary 2010). Upepe ojejapota mundial de futbol ary 2014 jave.

## Ambuére joaju

*
*
*
# Mbiru'a

| Viruela |
| --- |
|  |
| Ñemohenda ha marandu ambuéva |
| CIE-10 |
B03 |
| CIE-9 |
050 |
| CIAP-2 |
A76 |
| DiseasesDB |
12219 |
| MedlinePlus |
001356 |
| MeSH |
D012899 |
|  Pohano rehegua  |
| [editar datos en Wikidata] |

**Mbiru'a** (karaiñeꞌẽme: *viruela*) ha'e akue mba'asy vírugui oúva, ováva ha isarambíva tekove apytépe, oporojukáva. Pe tapicha hasýva pahague ojehecha tasyópe jasypa 1977 jave ha ary 1980 jave pe Tesãi Arapygua Atyguasu (OMS) omoañete opamahague ko mba'asy Yvy ape ári. Py'ỹinte ojehecha akue ko mba'asy oporojukaha pya'e, amo 30 % opaite umi hasývagui omano, tuichaitépe umi mitã'i heñoiramóva, ha umi nomanóiva ipire marãva ha oĩ avei umi hesatũva.

## Mandu'apy

## Joajuha

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Mbiru'a** rehegua Commons.
# Chikago

| Chikago  *Chicago*  |
| --- |
|  |
|  *Chikago* |
| Tetã |  Tetãvore Joapykuéra |
| Tetãvore | Illinois |
| Avaitakue | 2,853,114 ava |
| Aperaꞌã | 606,1 km² |
| ISO |  |
| Yvatekue | 182 m |
| Koordinasiõ |  |

**Chikago** (inglyesñe'ẽme: *Chicago*) ha'e peteĩ táva oĩ Tetã peteĩ reko Amérikagua. Ha'e táva tenondegua tetãvore Illinois. Ary 2010 oguerekova 2,853,114 tavayguakuéra. Ha'e peteĩ táva guive 4 jasyapy 1837-pe.
# Mbo'ehaorusu Harvard

Mbo'ehaorusu Harvard rechaukaha ra'anga'i.
**Mbo'ehaorusu Harvard** (*Harvard University* ingleñe'ẽme) ha'e hína peteĩ mbo'ehaovusu oĩva táva Cambridge, tetãvore Massachusetts (Tetã peteĩ reko Amérikagua).

Harvard ha'e mbo'ehaorusu tujavéva Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ára 8 jasyporundy ary 1636-pe oñepyrũ.

Oreko amo 21 200 temimbo'ekuéra ha ñemoaranduhára.

Heta kuatiañe'ẽ herakuã ha ambuéva he'i mbo'ehaorusu Harvard ha'e mbo'ehaorusu porãvéva opa Yvýgui.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Mbo'ehaorusu Harvard** rehegua Commons.
# Lech Wałęsa

|  |
| --- |
| **Lech Wałęsa** |
|   |
| **Téra teñõikua** | Lech Wałęsa |
| **Teñõi** | 29 jasyporundy 1943 Popowo, Cuyavia ha Pomerania, Poloña |
| **Nacionalidad** | polako |
| **Área** | presidente |
| **Movimiento** | Solidarność |
| **Premios** | Premio Nobel py'a guapygua |

**Lech Wałęsa** ha'e Politico ha Mburuvichákue Poloña-pe. Heñói táva Popowo, 29 jasyporundy 1943. Ha’eva’ekue Presidente de la República de Poloña kóva 22 jasypakõi 1990 ha 23 jasypakõi 1995.

## Jopói

* 1983 - Premio Nobel py'a guapygua.
* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Lech Wałęsa** rehegua Commons.