Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Tururi

Tururi
**Tururi** (portugalñeꞌẽ: *castanha-do-Pará*, lasioñe'ẽ: *Bertholletia excelsa*) ha'e yvyra.

## Ñe'ẽrapokuaa

Tupi ñe'ẽ: *turu'ri*

## Mandu'apy
# Anguja kerana

|
Anguja kerana |
| --- |
|  *Marmota marmota* |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetã: |
Animalia |
| Pehẽ'a: |
Chordata |
| Jueheguasã: |
Mammalia |
| Tekovety: |
Rodentia |
| Juehepehẽ: |
Sciuridae |
| Jueheguaty: | Marmota Blumenbach, 1779 |
| Juehegua |
| Véase el texto |
| [editar datos en Wikidata] |

Anguja kerana
**Anguja kerana** (karaiñeꞌẽme: *Marmota*) ha'e peteĩ mymba okambúva ha oñapi'ũva, oĩ Yvateamérika, Europa ha Asia.
# Filipína

Filipina poyvi.
Malina ha'e tavaguasu Filipinagua.
**Tetã Filipina** térã **Hilipina** (filipinañe'ẽme: *Pilipinas*; inglyesñe'ẽme: *Philippines*) ha'e peteĩ ypa'ũ tetã oĩ Yvykuarahysẽ Asia, Paraguasu Py'aguapy. Oguereko 7.107 ypa'ũnguera. Filipina ha'e pakõiha tuichave tetãyguakuéra tetã yvórape 94.010.000 avakuéra ndive. Itavaguasu ha'e Manila táva ha ituicha táva ha'e Táva Kesõ, Filipina oñe'ẽ filipinañe'ẽ ha inglyesñe'ẽ.

|  |
| --- |
| **Ásia** |
|
Ahyganitã | Arávia Saudíta | Ayméña | Aservaijã | Chína Tetarã Retã | Arávia Emiráto Joapykuéra | Filipína | Hapõ | Horytáña‎ | Índia‎ | Indonésia‎ | Irã | Irake | Israel‎ | Jemẽ | Kambója | Kasahitã | Katára‎ | Kirigitã‎ | Kuáite‎ | Kuarahyresẽ Timor | Láo‎ | Lívano | Malásia‎ | Mayndíva‎ | Miama | Mongólia | Mburunéi‎ | Nepal | Ñemby Koréa | Omána | Pakitã | *Paletína‎* | Rrúsia‎ | Singapúra | Síria‎ | Siri Lãka | Tajikitã | Tailándia | Tuykía | Tuykomenitã | Uvekitã | Varéĩ | Vangyladẽ | Vienã | Vutã | Yvate Koréa |
# Membykua

**Membykua** ningo oiko oñembopahavove tyeguasu ojeipe'ávo térã mbaretépe oñeguenohẽvo membyryrúgui upe mitãrã térã mitãñepyrũ ikatu mboyve oikove ijehegui año. Membykua ikatu oiko reiete, ha upéicharõ ojeherónte membykua rei. Upéicha avei ikatu oiko ojejaposégui, ha upéicharõ ojehero membykua ojejapokáva. Ko téra *membykua* ojeipuruve oñeñe'ẽnguévo membykua ojejapokáva rehe. Koichagua aporeko, pe mitãrã ikatu rire oikove ijehegui añónte, ojeikuaa pohãnohára apytépe "tyeguasu ñembopaha hi'ára riréicha”.

Ñepohãnokuaapy ko'ag̃agua oipuru pohã térã pirekytĩ ojapo hag̃ua membykua. Ã mokõi pohã Mifepristona ha Prostaglandina oiko porã avei pirekytĩicha mbohapyjasy peteĩháme. Pohã jepuru oiko porãrõ jepe mbohapyjasy mokõiháme, pirekytĩ iporãve mba'e vai hapykuerépe oguerúvape g̃uarã. Memby'ỹrã, ha'éva hína pohã apu'a ha membyryru apytegua mba'ejepuru ikatu ojeipuru membykua riremínte. Membykua arapy kakuaávape yma guivéma ojeikuaa oñangarekoveha ñepohãnokuaapy aporeko apytépe oñemoneívo léi rupive. Umi membykua noñembyaíriva ndoguerúi mba'e vai ipukúva akã térã tete resãime. Upe Tesãi Arapygua Atyguasu he'ika ko'ã membykua oñangarekóva ha oñemoneíva léi rupive opa kuña ikatuva'erã oipuru arapýpe. Membykua noñangarekóiva ikatu opa hína 47.000 sy manóme ha 5 sua kuñáme ohóva tasyópe opa ary arapy tuichakue javevépe.

Opa ary ojejapo 44 sua membykua arapýpe, ha upe papapy mbyte rupi ojejapo oñeñangareko'ỹre. Ko'ã papapy membykua rehegua michĩmínte iñambue 2003 guive 2008 peve, oñemonei'ỹ rupi heta pa'ary pukukue upe tekombo'e ogaygua ñembohaperã ha memby'ỹrã reheguáva oñemoporãva. Avei 40% kuñanguéra arapypegua ikatu ojapoka membykua léi omoneíva “mba'égui ojehapejoko'ỹre”. Upéicharõ jepe, oñemboapýra araka'épa ikatu ojejapoka upéva, oñemañávo mbovy áramapa hyeguasu upe kuña.

Membykua ojejapokáva oguereko peteĩ tembiasakue puku. Ojejapo hag̃ua, ojeipuruva'ekue pohã ñana, tembipuru hãimbéva, tete ñembyai, ha ambue mba'echae tembiaporape ymaite guive. Upe léi membykua rehegua, avei mbovy jeýpa ikatu ojejapo, ha iñarandupy ha itupã jeroviapy oñemoambue tuichaiterei arapy tuichakue javevépe. Ambue tenda rupi, membykua oñemonei jepi léi rupive oikórõ peteĩ mba'e vai, ha'éva hína jopyhy oñopehẽnguekuéra apytépe, rairõ, mitãrã iñapañuãirõ, tekoveaty ha virupurupy apañuãi, térã isy ikatúrõ omano. Heta tenda rupi, tuicha oñembohovái tekoporã, tekopykatu ha léi membykua rehegua. Umi omonei'ỹva membykua he'i upe mitãñepyrũ térã mitãrã ha'eha tapicha yvypóra oguerekóva tekokatu oikove hag̃ua, ha ombojoja membykua jejuka rehe. Umi omoneíva membykua tekokatu ohechauka kuña tekokatu oñembopy'apeteĩ hag̃ua upe oikóvare hete rehe ha avei ohechauka tekokatu yvyporaguigua tuichaháicha.

## Ehecha avei

* Membykua Paraguáipe
* Membykua Arhentínape

## Mandu'apy
# Primates

|
Primates |
| --- |
|
Yvyrekokuaa ararysýi: Paleoceno - Reciente
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
|  *Primates* |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetã: |
Animalia |
| Pehẽ'a: |
Chordata |
| Pehẽ'aguy: |
Vertebrata |
| Jueheguasãrusu: |
Tetrapoda |
| Jueheguasã: |
Mammalia |
| Subclase: |
Theria |
| Tekovety: | **Primates** Linnaeus, 1758 |
| Subórdenes |
| * Strepsirrhini
* Haplorrhini
 |
| [editar datos en Wikidata] |

Primates (oúva latinañe'ẽgui, *primas* 'ypykue') ha'e mymba okambúva juehegua rekovety oĩhápe ka'i, ka'iguasu, ka'iporo ha yvypóra. Ko atýra mymbakuéra oĩ Yvy ape ári amo 55 térã 85 sua ary guive (ára pukukue ojeheróva *Cretácico* guive). Oiko va'ekue yvyramáta ári umi ka'aguy guasúpe; upévare heta mba'e hetégui oĩ upéicha oikógui yvyramáta ha ka'aguýpe: iñapytu'ũ guasu, ohecha porãite ha ohechakuaa sa'ykuéra, ha oipurukuaa katupyryhápe ipo. Ituichakue opaichagua, oĩ umi imichĩetéva, ha'éva umi ka'i lémure ipohyikue 30 g mantéva (*Microcebus*) ha umi ipohyietéva, ha'éva pe ka'iguasu kuarahyresẽygua ikatu ipohýi amo 200 kg (*Gorilla beringei*).

## Mandu'apy
# Leõ

|
León |
| --- |
|  *Panthera leo* kuimba'e, leõ. |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetã: |
Animalia |
| Pehẽ'a: |
Chordata |
| Pehẽ'aguy: |
Vertebrata |
| Jueheguasã: |
Mammalia |
| Tekovety: |
Carnivora |
| Juehepehẽ: |
Felidae |
| Juehepehẽguy: |
Pantherinae |
| Jueheguaty: | Panthera |
| Juehegua: | **P. leo** |
| Omboherokõiva |
| *Panthera leo* (Linneo, 1758) |
| Tenda oĩva |
|  Áfrika Leõ oikohápe. |
| Ñe'ẽjueheguareko |
| Felis leo Linneo (1758) |
| [editar datos en Wikidata] |

**Leõ** (karaiñeꞌẽme: *león*, lasioñe'ẽ: *Panthera leo*) mymba okambúva, ho'úva so'o, ipyapẽ ha hãi mbaretéva. Oiko Índia, Ásia ha Áfrikape.

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Leõ** rehegua Commons.
* Wikiespecies oguereko peteĩ kuatiarogue **Leõ** rehegua. Wikispecies

Wikcionario

* Vikiñe'ẽndýme ikatu rehecha mba'épa he'ise **leô**.
# Ginéa Pyahu

Mba'éicha oñemohenda ko ypa'ũ.
**Ginéa Pyahu** (Indonésia ñe'ẽme: *Irían*) ha'e hína ypa'ũ tuichavéva mokõiha opa Yvýpe, ijyvy apekue ohupyty amo 785 753 km², ha ojejuhu Autarália ijerére, yvate gotyo. Ko ypa'ũ ojehero avei **Papúa**. Oñemohenda mokõi pehẽnguére.

Ko ipehẽngue kuarahyrẽygua ha'e hína ko tetã Papúa Ginéa Pyahu, tetã hekosãsóva ary 1975 guive, ko ipehẽngue kuarahyreikégua ojehero Kuarahyreike Ginéa Pyahu ha oĩ niko tetã Indonésia ipype.

## Mandu'apy