Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Oñapi'ũva

|
Oñapi'ũva |
| --- |
|
Yvyrekokuaa ararysýi: Paleoceno-Reciente
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
|  Mymba oñapi'ũva opaichagua |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetã: |
Animalia |
| Pehẽ'a: |
Chordata |
| Pehẽ'aguy: |
Vertebrata |
| Jueheguasã: |
Mammalia |
| Tekovety: | **Rodentia** Bowdich, 1821 |
| Tenda oĩva |
|  |
| [editar datos en Wikidata] |

**Oñapi'ũva** (**Rodentia**) ha'e voi mymba okambúva juehegua hekovety oñemohendáva ipype amo 2280 mymba juehegua; ha'e hína okambúva juehegua hekovety orekovévo mymba jueheguakuéra ipype. Umi ojeikuaavéva mbytépe oĩ anguja, kapi'yva, akuti, paka, kui'ĩ, kuatirana ha akutipáy.

Mymba oñapi'ũva hãi mbuku ha haimbe, o iporu o ñapi'ũ hag̃ua yvyra, ho'u porãve ha pya'eve hembi'u ha o isu'u hag̃ua umi mymba ambuéva ho'uséva chupekuéra. Mymba oñapi'ũva ho'u opaichagua ka'avo ra'ỹi ha ka'avo ambuéva, oĩ avei umi ho'úva opaichagua mba'e ambuéva. Yvypórape guarã naiporãi, ymaguare guive, mymba oñapi'ũva, umíva ikatu omosarambi mba'asy ha ho'upa yvypóra rembi'u avei. Haimete opa mymba oñapi'ũva hetyma mbyky ha hete michĩ.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Oñapi'ũva** rehegua Commons.
* Wikiespecies oguereko peteĩ kuatiarogue **Oñapi'ũva** rehegua. Wikispecies
* ArchéoZooThèque : osteología de los Roedores : fotos ordenados por orden, familia y especie
# Tekovekuaaty ñemohenda

Tekovekuaaty ñemohenda ikatúva oje'e guaraníme, jepémo ojeiporuve héra karaiñe'ẽme.
**Tekovekuaaty ñemohenda** ha'e oñembyaty ha oñemohendaháicha opa mba'e oikovéva, ápe oike avei mba'e oikova'ekue ha ág̃a oñemboguete, opaite mymba, ka'avo, guyra, pira, urupe ha ambuéva juehegua, ijapytépe avei yvypóra.

Ko tembiapo ko'ágã jaikuaa heñói ary 1753 jave, karai Carlos Lineo rembiapokue rupive, ha'e omohendapa mba'e oikovéva juehegua. Upe guive, ojeikuaauka mba'e omohenda porãvéva ADN ñehesa'ỹijo rupive.

Ko ñemohenda rupive ojejapo heta aty oikehápe opa mba'e oikovéva, umi aty tuichavéva sapy'ánte oñemoĩ yvatevéva, ha umi michĩvéva oho iguýpe. Ndaipóri gueteri ko'ã aty héra guaraníme, jepémo oĩ oñembohasa va'ekue karaiñe'ẽgui, upéicha:

* Jueheguapa (*Superregnum* térã *Superreino*, *dominio*)
* Tavetã (*Regnum* térã *Reino*)
* Pehẽ'a (*Phylum* térã *Filo*)/(*Divisio* térã *División*)
* Jueheguasã (*Classis* térã *clase*)
* Juehegua hekovety (*Ordo* térã *orden*)
* Juehepehẽ (*Familia*)
* Jueheguaty (*Genus* térã *género*)
* Juehegua (*Species* térã *especie*)

Opa mba'e ojehaíva guaraníme tekovekuaaty rehegua oiporu umi atý héra karaiñe'ẽme.

## Joajuha

* Wikiespecies oguereko peteĩ kuatiarogue **Tekovekuaaty ñemohenda** rehegua. Wikispecies

Artículos descargables sobre la clasificación científica en biología:

* "El método natural de clasificación y los caracteres de comparación universal"
* "En búsqueda de los caracteres apropiados para hacer clasificaciones"
# Tavetã (tekovekuaaty)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| Archaea. | Bacteria. | Protista. |
| Fungi. |  | Animalia. |
| Pe poteĩ tekovekuaaty tavetã oĩva ko'ãga. |

Tekovekuaaty arandupe, **tavetã** (karaiñeꞌẽme: *reino*) ha'e peteĩ vore guasu tekovekuaaty ñemohenda pegua, oñemohenda porãháicha opaite mymba, ka'avo, pokokaku'i ha opaite tekove oĩ ñande Yvýpe.

## Mandu'apy
# Mymba

|
Mymbakuéra |
| --- |
|
Yvyrekokuaa ararysýi: Ediacárico - Ãgagua
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N |
|  Mymbakuéra opaichagua |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Jueheguapa: |
Eukaryota |
| Tavetã: | **Animalia** |
| Tavetãguy |
| * Eumetazoa
* Parazoa
 |
| [editar datos en Wikidata] |

**Mymba** ha'e oikovéva opaichagua, tekovekuaaty ñemohendápe ha'e aty guasu omopeteĩva mymbakuéra. Mymbakuéra oñemohenda heta aty ambuévape, oĩ umíva ipujase'orekóva, ko atýpe oñemohenda avei yvypórape, opa umi mymba okambúva avei, ha umíva ipujase'o'ỹva, ko atýpe oĩ syrymbe ha ambuéva.

## Mymbakuéra Paraguáipe

* aguara
* guasu
* jaguarete
* jatyta
* kapi'yva
* korochire
* kururu
* kyju
* mainumby
* mberu
* mbói
* mborevi
* muã
* mykurẽ
* ñakyrã
* ñati'ũ
* panambi
* pira
* pykasu
* tahýi
* teju
* teju guasu
* tuku
* yryvu

## Tymbakuéra

* chavurro
* jagua
* kavara
* kavaju
* mburika
* ovecha
* mbarakaja

## Mandu'apy
# Pehẽ'a

Tekovekuaaty ñemohenda.
**Pehẽ'a** (karaiñeꞌẽme: *filo*) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, tavetã ha jueheguasã mbytépe.

Ko mba'e omohysýi mymba térã ka'avo térã ambue tekove oĩ juehegua hekovetype.
# Mymba sã atukupépe

|
Mymba sã atukupépe |
| --- |
|  *Pikaia*, peteĩ mymba sã atukupépe ymaguare. |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetãrusu: |
Eukaryota |
| Tavetã: |
Animalia |
| Tavetãguy: |
Eumetazoa |
| Pehẽ'arusu: |
Deuterostomia |
| Pehẽ'a: | **Chordata** Bateson, 1885 |
| Subfilos |
| * Urochordata
* Cephalochordata
* Vertebrata
 |
| [editar datos en Wikidata] |

**Mymba sã atukupépe** (karaiñeꞌẽme: *cordados*) - (**Chordata**, gyresiañe'ẽme χορδωτά *khordota* "orekóva sã") ha'e peteĩ mymba pehẽ'a aty guasuetéva, orekóva ijatukupépe peteĩ sã kanguéicha mbaretéva imitã jave, isy py'a ipýpe jepe. Ojeikuaáva haimete 65.000 mymba sã atukupépe juehegua kuéra ãgagua, haimete opa ko'ã juehegua ipujase'orekóva, ha ko'ã juehegua imbytére oiko umi pira kuéra.

Oiko opaichagua mymba sã atukupépe, ha oikove opa rendápe, ikatu oĩme ýre térã yvýre.

* Pujase'orekóva
* Okambúva
* Pira
* Guyra
* Otyryrýva

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Mymba sã atukupépe** rehegua Commons.
* Wikiespecies oguereko peteĩ kuatiarogue **Mymba sã atukupépe** rehegua. Wikispecies
* Tree of Life: Cladogramas alternativos y/o más detallados
# Pujase'orekóva

|
Pujase'orekova |
| --- |
|  Pujase'orekova techaukaha. |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Tavetãrusu: |
Eukaryota |
| Tavetã: |
Animalia |
| Tavetãguy: |
Eumetazoa |
| Pehẽ'a: |
Chordata |
| Pehẽ'aguy: | **Vertebrata** Cuvier, 1812 |
| [editar datos en Wikidata] |

**Pujase'orekova** (karaiñeꞌẽme: *vertebrados*) ha'e mymba aty pehẽ'aguy iñemohenda, opaite mymba oguereko atukupe kangue rysýi ha akã kangue oñangareko iñakã ro'o.

Heta mymba okambúva, otyryrýva, ypegua, pira ha guyra avei ha'eva mymba pujase'orekova.

## Joaju

* Wikiespecies oguereko peteĩ kuatiarogue **Pujase'orekóva** rehegua. Wikispecies
* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Pujase'orekóva** rehegua Commons.
# Jueheguasã

Tekovekuaaty ñemohenda.
**Jueheguasã** (*Clase (biología)*) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, jueheguasã ha juehegua hekovety mbytépe.

Ko mba'e omohysýi mymba térã ka'avo térã ambue tekove oĩ juehegua hekovetype.

Jueheguasã ñemohenda aty
* Okambúva
* Guyra
* Otyryrýva
* Pira
# Okambúva

|
Mamíferos |
| --- |
|  Mymba okambúva opaichagua |
| Tekovekuaaty ñemohenda |
| Jueheguapa: |
Eukaryota |
| Tavetã: |
Animalia |
| Tavetãguy: |
Eumetazoa |
| Pehẽ'arusu: |
Deuterostomia |
| Pehẽ'a: |
Chordata |
| Pehẽ'aguy: |
Vertebrata |
| Jueheguasã: | **Mammalia** Linnaeus, 1758 |
| Subclases |
| * Allotheria †
* Prototheria
	+ Australosphenida
* Theria
	+ Trituberculata †
	+ Marsupialia
	+ Placentalia
 |
| [editar datos en Wikidata] |

Umi **okambúva** (**Mammalia**) ha'e mymba pujase'orekóva huguy akúva ikáma ojapo kamby omongaru hag̃ua imemby omokambúvo ichupe. Mymba okambúva hete haguepáva, omoheñóivo imembyrã, ogueraha ichupe ipype heñói peve, ha'ekuéra añónte ojapokuaa kamby imembýpe guarã.

Ko'ágã ojekuaa 5486 mymba okambúva juehegua, umívagui 5 ha'e umi ikuateĩva (*monotremata*), 272 ha'e gua'amba (*marsupialia*) ha umi ambuéva, 5209, ha'e auparekóva (*placentalia*).

## Mandu'apy
# Juehegua rekovety

Tekovekuaaty ñemohenda.
**Juehegua hekovety** (*Orden (biología)*) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, jueheguasã ha juehepehẽ mbytépe.

Ko mba'e omohysýi mymba térã ka'avo térã ambue tekove oĩ juehepehẽpe.
# Juehepehẽ

Tekovekuaaty ñemohenda.
**Juehepehẽ** térã **Jueheguapehẽ** (Familia (biología)) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, juehegua hekovety ha jueheguaty mbytépe.

* Hominidae
* Jaguapehẽ (*Canidae*)
# Jueheguaty

Tekovekuaaty ñemohenda.
**Jueheguaty** (*Género* - *Genus*) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohendapegua ombyaty umi juehegua aty oikova térã amyrỹ. Oĩ juehepehẽ ha juehegua mbytépe.
# Juehegua

Juehegua ha'e paha Tekovekuaaty ñemohenda.
**Juehegua** (karaiñeꞌẽme: *Especie - Parecidos*) ha'e mymba, ka'avo ha oparekove iñemohendapy, tekove oiko térã amyrỹi, tekovekuaaty ñemohendapegua.

Juehegua hera ha'e mokõi, Homo sapiens ha'e ñande juehegua.

Mymba ha ka'avokuéra peteĩ juehegua pegua ikatu oñombohyeguasu, ndaikatúi viña ombohyeguasu juehegua ambuéva ojuehégui. Ko'ãga oĩ 5 térã 7 suakuéra juehegua ñande yvórape.

## Joaju

* Wikiespecies oguereko peteĩ kuatiarogue **Juehegua** rehegua. Wikispecies
# 1904

**1904** ary.

## Tembiasakue

* FIFA Oñepyrũva - 21 jasypo.

## Oararecha'akue

* Pablo Neruda - 12 jasypokõi
* José Asunción Flores - 27 jasypoapy

## Omano'akue

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **1904** rehegua Commons.

---

...1903-1904-1905...
# Etiopía

Etiopia Poyvi.
**Tetã Etiopia** ha'e niko peteĩ tetã oĩ Afrika Hatĩme, ha'e hína tetã orekovéva tetãyguakuéra mbohapyha opa umi tetã Áfrikape apytépe, ha tetã orekovéva tetãyguakuéra 13ha. Ijerére hína ojejuhu yvate gotyo tetã Erityréa, yvatekuarahysẽ ngotyo ojejuhu Jimbúti, kuarahysẽ ngotyo Somália, ñemby gotyo ojejuhu Kéña ha kuarahyreike gotyo Sundã ha Ñemby Sundã ojejuhu.

Itavusu ha'e táva Atĩ Aveva, ha oguereko 102.374.044 avakuéra (2017), Etiopía oñe'ẽ amariañe'ẽ, hérava avei Etiopiañe'ẽ.

|  |
| --- |
| **Áfrika** |
|
Angola | Arhélia | Cháde‎ | Ehíto | Erityréa | Eswatini | Etiopía | Gámbia‎ | Gána | Gavõ‎ | Ginéa | Ginéa Ekuatogua‎ | Ginéa Mbisáu‎ | Jimbúti‎ | Kamerũ | Kávo Véyde‎ | Kéña‎ | Komóra‎ | Lesóto‎ | Livéria‎ | Lívia | Maláui‎ | Mali | Mandagaka | Marfil Rembe'y‎ | Marruéko‎ | Maurísio‎ | Mauritáña‎ | Mosambíke | Mbenĩ‎ | Namívia‎ | Nihéria | Níher‎ | Rruánda‎ | Sámbia | Santo Tome ha Príncipe‎ | Séichele‎ | Senegal | Siérra Leõ‎ | Simbávue | Somália | Sudano | Tavakuairetã Kóngo | Tãsáña | Tetã Jekopytyjoja Kongo | Tetã Mbyteafrikagua | Tógo | Tunísia | Ugánda | Votusuana | Vukína Fáso | Vurundi | Yvyáfrika‎ | Yvy Sundã |
# Jimbúti

| Tavakuairetã Jimbúti |
| --- |
|
Jimbúti |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Poyvi |  Ha'erã'i
 |

 |
|
Tetã ñe'ẽ akã: *Unité, Égalité, Paix* (Hyãsiañe'ẽme: *«Joaju, Joja ha Py'aguapy»*) |
|
Tetã Momorãhéi: *Jabuuti* (Somaliñe'ẽme: 'Jimbúti') *Nerehendúirõ* |
|  |
| Tavusu (ha táva tuichavéva) |
Jimbúti |
| Ñe'ẽnguéra |
Hyãsiañe'ẽ ha áraveñe'ẽ |
| Tetãygua réra |
Jimbútigua, jimbútiygua |
| Tekuái reko |
Tavakuairetã mburuvicharape peteĩ rekóva |
| Tendota Sãmbyhyhára peteĩha |
Ismail Omar Guelleh Abdoulkader Kamil Mohamed |
| Tetã Amandaje |
Asamblea Nacional de Yibuti |
| Sãso  • Arange |
Hyãsia pegua 27 jasypoteĩ ary 1977 |
| Yvy apekue |
Ñemoĩha 150.º |
|  • Opaite |
23200 km² |
|  • Y (%) |
Imichĩeterei |
| Tembe'y |
516 km |
| Y rembe'y |
314 km |
| Yvyty yvatevéva |
Mousa Ali |
| Ava hetakue |
Ñemoĩha 160.º |
|  • Estimación |
846,687 hab. (2016) |
|  • Typy'ũ (est.) |
37,2 hab./km² |
| PIB (PPA) |
Ñemoĩha 167.º |
|  • Opaite (2017) |
US$ 3.658 sua |
|  • Per cápita |
US$ 3.584 |
| IDH (2015) |  0,473 (172.º) – **Bajo** |
| Viru |
Franco yibutiano (`DJF`) |
| Ára |
EAT (UTC + 3) |
|  • Arahakúpe |
no aplica |
| Tetã renda tee Ñandutíme | `.dj` |
| Tetã pumbyry papapy | `+253` |
| COI Jehero |
DJI |
|

AtyveteONU, UA, Liga de Estados Árabes, IGAD, COMESA
 |
| **Opaite Tetã Yvýgui** |
| [editar datos en Wikidata] |

**Jimbúti** (Hyãsiañe'ẽme: *Djibouti*, ha áraveñe'ẽme: جيبوتي *Ŷībūtī*), héra tee hína **Tavakuairetã Jimbúti**, ha'e tetã hekosãsóva michĩ Áfrika Ratĩme. Ijapekue ohupytýnte amo 23 200 km² ha ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Erityréa, tetã Etiopía ojejuhu kuarahyreike ha ñemby gotyo ha tetã Somália ñemby kuarahyresẽ ngotyo. Upéicha avei, ojejuhu yguasu kuarahyresẽ ngotyo, upe para Pytã ha parapyte Andẽ pegua.

Ymaguare, Jimbúti oime kolónia Hyãsia pegua hérava Somália. Ára 27 jasypoteĩ ary 1977-pe ohupyty isãso ha ojehero itavusu réra, táva Jimbúti. Ára 20 jasyporundy upe arýgui Jimbúti oike ONU atýpe.

Jimbúti ypykuekuéra opaichagua, ha ipype oiko ko'ãga amo 850.000 tekovekuéra oñe'ẽ opaichagua ñe'ẽ ambuéva, hákatu umi ñe'ẽ teéva áraveñe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ. Amo 90 % opaite Jimbúti retãygua pegua ojerovia islã rehe, ku jerovia oikógui oparupi Jimbúti retãre 1000 ary jave.

## Mandu'apy

## Joaju

* Wikimedia Commons oguereko ta'ãnga **Jimbúti** rehegua Commons.
* Jimbúti retã (Hyãsiañe'ẽme)
* BBC News - *Perfil de país: Djibouti* (Ingleñe'ẽme)

|  |
| --- |
| **Áfrika** |
|
Angola | Arhélia | Cháde‎ | Ehíto | Erityréa | Eswatini | Etiopía | Gámbia‎ | Gána | Gavõ‎ | Ginéa | Ginéa Ekuatogua‎ | Ginéa Mbisáu‎ | Jimbúti‎ | Kamerũ | Kávo Véyde‎ | Kéña‎ | Komóra‎ | Lesóto‎ | Livéria‎ | Lívia | Maláui‎ | Mali | Mandagaka | Marfil Rembe'y‎ | Marruéko‎ | Maurísio‎ | Mauritáña‎ | Mosambíke | Mbenĩ‎ | Namívia‎ | Nihéria | Níher‎ | Rruánda‎ | Sámbia | Santo Tome ha Príncipe‎ | Séichele‎ | Senegal | Siérra Leõ‎ | Simbávue | Somália | Sudano | Tavakuairetã Kóngo | Tãsáña | Tetã Jekopytyjoja Kongo | Tetã Mbyteafrikagua | Tógo | Tunísia | Ugánda | Votusuana | Vukína Fáso | Vurundi | Yvyáfrika‎ | Yvy Sundã |
# Erityréa

Etiopia Erityrea.
Asmara ha'e Erityrea tavusu.
**Tetã Erityrea** ha'e peteĩ tetã oĩ Afrika Hatĩ, Afrikape. Ojere Yvatepe ha kuarahyreikepe Sudano rehe, ñembykuarahysẽpe Jimbuti rehe, kuarahysẽ para Pytã rehe, ñembýpe Etiopia rehe.

Itavusu ha'e Asmara, ha oguereko 4.954.645 avakuéra (2016), Erityrea oñe'ẽ áraveñe'ẽ, inglyesñe'ẽ, ha tigyréñe'ẽ avei.

|  |
| --- |
| **Áfrika** |
|
Angola | Arhélia | Cháde‎ | Ehíto | Erityréa | Eswatini | Etiopía | Gámbia‎ | Gána | Gavõ‎ | Ginéa | Ginéa Ekuatogua‎ | Ginéa Mbisáu‎ | Jimbúti‎ | Kamerũ | Kávo Véyde‎ | Kéña‎ | Komóra‎ | Lesóto‎ | Livéria‎ | Lívia | Maláui‎ | Mali | Mandagaka | Marfil Rembe'y‎ | Marruéko‎ | Maurísio‎ | Mauritáña‎ | Mosambíke | Mbenĩ‎ | Namívia‎ | Nihéria | Níher‎ | Rruánda‎ | Sámbia | Santo Tome ha Príncipe‎ | Séichele‎ | Senegal | Siérra Leõ‎ | Simbávue | Somália | Sudano | Tavakuairetã Kóngo | Tãsáña | Tetã Jekopytyjoja Kongo | Tetã Mbyteafrikagua | Tógo | Tunísia | Ugánda | Votusuana | Vukína Fáso | Vurundi | Yvyáfrika‎ | Yvy Sundã |