# ايران

| ايران ٚ ايسلامي جؤمۊري ايران |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
|  |  |

 |
| **ميللي شعار:استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی* |
| **ميللي سۊرۊد:**مهر خاوران  |
| ايران ٚ جيگا  |
| **مرکز** | تئران
 |
| رسمي زوان | فارسي |
| **رائج ٚ زوانان** | ۵۳٪ فارسي ۱۸٪ آذرباىجاني ؤ تۊرکي زوانان ۱۰٪ کۊردي ۷٪ گيلکي ؤ گلکي ۶٪ لؤری ۲٪ بلۊچي ۲٪ عربي ۲٪ باخي زوانان (أرمني، آسۊري، گۊرجي، لکي، سمناني، تالشي) |
| **نژادي جرگه‌ئن**  | فارس، آذرباىجاني، گيلک، مازندراني، کۊرد، لؤر، بلۊچ، عرب |
| دين | ايسلام (رسمي) |
| أهالي نام | ايراني |
| حکۊمت ٚ نؤع | ايسلامي جؤمۊري |
| **حاکمان**   • رابر  • ريئيس جؤمۊر  • ريئيس جؤمۊر ٚ أولي معاون  • مجلس ٚ ريئيس  • قضائيه قوه ريئيس  • نگهبان ٚ شؤرا دبير  |  مجتبی خامنه‌اي مسعۊد پزشکیان محمدرضا عارف محمدباقر قاليباف غلامحسین محسني اژه‌اي أحمد جنتي  |
| مقننه قوه |  |
|  -  | أعلا مجلس | نگهبان ٚ شؤرا |
|  -  | سفلا مجلس | ايسلامي شؤرا مجلس |
| **تاريخي دؤره‌ئن**   • ماد  • هخامنشي‌ئن  • أشکاني‌ئن  • ساساني‌ئن  • بۊىه‌ئن  • صفوي‌ئن  • أفشاري‌ئن  • زنديان  • قاجاري‌ئن  • پهلوي‌ئن  • ۱۳۵۷ انقلاب  • أساسي قانۊن ٚ تصويب  • أساسي قانۊن ٚ اصلاح  |  ۶۷۸ پ. م ۵۵۰ پ. م ۲۴۷ پ. م ۲۲۴ م ۹۳۴ م ۸۸۰ ۱۱۱۴ ۱۱۲۹ ۱۱۷۵ ۲۴ آذر ۱۳۰۴ ۱۷ دی ۱۳۵۶ - ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ ۱۲ آذر ۱۳۵۸ ۶ مرداد ۱۳۵۸  |
| پيلئکي |
|  -  | پيلئکي |  ۱,۶۴۸,۱۹۵کيلۊمتر مربع (۱۸اؤم) |
|  -  | ‌آو‌ (٪) | ۷/۰۷ |
| جمعیت |
|  -  | سرشۊماري (دی ۱۳۹۹) |
۸۹,۴۶۸,۴۰۷ (۱۷اؤم) |
|  -  | جمعيت ٚ تراکؤم | ۵۰ نفر ايته کيلۊمتر مۊربع مئن/km۲‏ (۱۲۶اؤم) |
| جي‌دي‌پي | (تخمين ۲۰۱۹) |  |
|  -  | مجمۊع | ۱/۰۰۷ تريليۊن دؤلار (۱۸اؤم) |
|  -  | سرانه | ۱۷/۶۶۲ دؤلار (۶۶اؤم) |
| **جيني شاخص** (۲۰۱۶) | ۴۰/۰(متوسط)  |
| **اچ‌دي‌آی** (۲۰۱۸) | ۲۰۱۸ (بالا) (۶۵اؤم) |
| پۊل ٚ واحد | ريال (`IRR`)  |
| زمات ٚ جيگا | ىۊتي‌سي ۳:۳۰+ (جهاني ساعت+۳:۳۰) |
|  -  | تاوستاني (DST) | ىۊتي‌سي ۴:۳۰+ (جهاني ساعت) |
| تقويم | خۊري تقويم |
| فرانئن ٚ ور | راست |
| اينترنتي دامنه | ir. |
| تلفؤن ٚ پيش شۊماره | +۹۸ |
| برق |
|  -  | وؤلتاژ | ۲۴۰~۲۲۰ وؤلت |
|  -  | فرکانس | ۵۰ هرتز (یوروپلاگ، شوکو) |

**ایران** کي اۊن ٚ رسمي نام، **ايران ٚ ايسلامي جؤمۊري** ايسه، ايته پيله کيشور خۊرخۊسي آسیا مئن ايسه. ايران ۱,۶۴۸,۱۹۵ کيلۊمتر مۊربع پيلئکي أمرأ، مئني‌خۊرتاو ٚ دۊوؤمي پيله کيشوره. ايران خۊرخۊسي کلسيا جه آذرباىجان ٚ جؤمۊري ؤ أرمنستان، کلسيا جه کاسپي دریا، خۊرتاوي کلسيا جه تۊرکمنستان، خۊرتاو ٚ جه أفغانستان ؤ پاکستان، نسا جه فارس ٚ خليج ؤ عۊمان ٚ دریا ؤ خۊرخۊس ٚ جه عراق ؤ تۊرکيه سامانان-أ فأرسه. أ کيشور ايته استراتژيک ٚ جيگا مئن قرار بيگيته‌دره ؤ هؤرمؤز ٚ تنگه کي اۊن ٚ نسا نهأ ايته مۊهم ٚ مسير نفت ٚ اينتقال ٚ وأسي ايسه. ايران ٚ جمعيت ۸۹,۵ ميليۊن نفر-أ دواره ؤ تئران، أ کيشور ٚ مرکز ؤ پيله‌ترين شأر ايسه. ايران ٚ رسمي زوان فارسي ايسه ولي أ کيشور ٚ دۊرۊن پۊر قؤم ؤ طاىفه زيوه ؤ هرته خۊشان ٚ مخصۊص زوان ؤ گۊىش ٚ أمرأ گب زنئده. ايران ٚ ايسلامي جؤمۊري خۊ أساسي قانۊن ٚ مئن، ايسلام-أ ايران ٚ رسمي دين ؤ شيعه-یأ ني اۊن ٚ رسمي مذهب اعلام بۊگۊده ؤ مردۊم ني ويشتر هأ دين ؤ مذهب-أ دۊمبال کۊنئده.

ایران
ايران ٚ مئن باستاني تمدؤناني ايلام ؤ جيرؤفت ٚ مأنستن نهأبۊد. أول بار کي ايران ٚ فلات ايته حکۊمت ٚ جير متحد بۊبؤست ماد ٚ پادشاهي زمات ٚ مئن بۊ کي اۊن ٚ تاريخ هفتصد سال ميلاد ٚ قبل-أ واگرده. شش قرن ميلاد ٚ قبل ٚ مئن پيله کۊرؤش هخامنشي ايمپراتۊري-أ بنا بۊگۊده ؤ ايته جه تاريخ ٚ پيله‌ترين ايمپراتۊريان-أ چأگۊده. مقدۊني اسکندر چارته قرن ميلاد ٚ قبل ٚ مئن ايران ؤ أ ايمپراتۊري-أ فتح بۊگۊده ؤ ايران ايته جه ىۊنان ٚ ايمپراتۊري مملکتان بۊبؤست. أشکاني‌ئن سه قرن ميلاد ٚ قبل سلۊکيان-أ کي ايته ىۊناني حکۊمت بۊ شکست بدأد ؤ دۊواره ايران ٚ حکۊمت اۊن ٚ بۊمي مردۊم ٚ دس دکفت. ميلادي سۊوؤمي قرن ٚ مئن ساساني‌ئن بامؤد قۊدرت ٚ سر ؤ چارصد سال ٚ ره ايران ٚ مئن حکۊمت بۊگۊدئد ؤ مزديسنا-یأ خۊشان ٚ أصلي دين قرار بدأد. ايران ساساني‌ئن ٚ زمات هميشک رۊم ٚ أمرأ جنگ دۊبۊ ؤ هأن باعث بۊبؤسته بۊ کي ايران ضعيف ببه. هفتؤمي ميلادي قرن ٚ مئن مۊسلمانان ساساني ايمپراتۊري-أ فترکستد ؤ ايران-أ ساساني‌ئن ٚ جه بيگيتد ؤ ايسلام-أ اۊن ٚ مئن رواج بدأد. ايسلامي خلافت ٚ زمات ٚ جه تا سيزدهؤمي قرن، أدبي، علمي ؤ هۊنري کۊنۊشان ايران ٚ مئن رؤنق دأشتي ؤ ايران ٚ مردۊم ايسلام ٚ زرين زمات ٚ مئن پۊر تأثير دأشتيد. نؤهؤمي ميلادي قرن ٚ مئن دۊواره ايراني حۊکۊمتان، ايسلام ٚ پسي بامؤد کار ٚ سر ؤ دهؤمي قرن ٚ مئن تۊرکان کۊچ بۊگۊدئد ايران ؤ گلف گلف خۊشان ٚ ره ايران ٚ مئن حۊکۊمت ني تشکيل بدأد. سيزدهؤمي ميلادي قرن مؤغؤلان ايران-أ فترکستد ؤ ايلخانان ٚ حکۊمت کار ٚ سر بامؤ ؤ بأزين ني ايران تیمۊري ايمپراتۊري دس دکفت.

صفوي‌ئن خۊشان ٚ دؤره مئن ايقتصاد-أ رؤنق بدأد ؤ ايران ٚ سامانسران-أ ايمن بۊگۊدئد. صفوي‌ئن ٚ زمات ٚ مئن بۊ کي ۹ قرن ٚ پسي ايته مستقل ؤ بۊمي حۊکۊمت ايران-أ خۊ دس بيگيته ؤ کيشور ٚ رسمي مذهب-أ شيعه بۊگۊده ؤ هۊ زمات تا هأسأ شيعه ايران ٚ غالب ٚ مذهب ايسه. صفوي‌ئن ٚ پسي، زندي‌ئن ؤ أفشاري‌ئن ايران ٚ سر حؤکۊمت بۊگۊدئد. قاجاري‌ئن ٚ زمات، ايران رۊسيه أمرأ ور دکفت ؤ اۊشان ٚ جنگان ٚ مئن ايران پۊر جه خۊ شأران ؤ اۊستانان-أ دواخته. ۱۲۸۰ شمسي دهه مئن مشرۊطه جۊمبش ايران ٚ مئن قۊدرت بيگيفت ؤ مشرۊطه أساسي قانۊن ايران ٚ مئن ايجرا بۊبؤست. ۱۳۰۴ سال ٚ دۊرۊن پألوي حۊکۊمت کار ٚ سر بامؤ کي اۊن ٚ بنانئأنکس ني رضاشا بۊ. أ دؤره ايران ٚ مئن پيله ايصلاحات ايجاد ؤ کيشور ٚ زيرساخت تقويت بۊبؤست. محمدرضا پهلوي ني هأ سياست-أ خۊ دؤره مئن پيش بيگيته ؤ ايران ٚ ايقتصاد پۊر رؤشد ؤ رؤنق بيگيفت.
بأزين ني اي سري دليلان ٚ وأسي مردۊم أ حۊکۊمت ٚ جه ناراضي بۊبؤستد تا أنکي ۱۳۵۷ سال ٚ مئن رؤح‌الله خؤمىني ايته ايسلامي اينقلاب ٚ أمرأ پادشايي حۊکۊمت-أ بيگاده ؤ ايران ٚ ايسلامي جؤمۊري حۊکۊمت ايجاد بۊبؤسته. ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ شمسي سالان ٚ مئن عراق ايران ٚ أمرأ ايته پيله جنگ بۊگۊد کي ايران ٚ ايقتصاد ؤ مردۊم ٚ زيوش ٚ کیفيت ٚ سر پۊر منفي أثر بنأبۊ. هأسأ ايران ٚ رابر سید علي خامنه‌اي ايسه کي خؤمىني پسي رابر بۊبؤسته ؤ ايسلامي جؤمۊري دۊوؤمي رابر ايسه. ايران، مۊتحد ٚ ميللتان ٚ سازمان، ايقتصادي ايلجار ٚ سازمان، ايسلامي ايلجار ٚ سازمان ؤ اؤپک ٚ سازمان ٚ مئن عۊضوه ؤ خۊ منطقه مئن ايته جه پيله قۊدرتان ايسه. ايران خدماتي، صنعتي ؤ کيشاورزي بخشان ٚ مئن زيرساخت دأره کي أ کيشور ٚ ايقتصاد ٚ ىارايي-أ بۊجؤر بؤره ولي أ کيشور ٚ ايقتصاد ٚ پيله بخش هله نفت ؤ گاز ٚ سر تمرکؤز دأره ؤ مالي فساد ني جه باخي اۊن ٚ ايقتصاد ٚ ايرادان ايسه. ايران طبيعي منبعان ٚ نظر ٚ جه پۊر غني ايسه ؤ اؤپک ٚ عۊضوان ٚ مئن سوؤمي پيله نفت ٚ ذخيره-یأ دأره.

## نام

ایران واژهٔ باستان فارسی مین «آئیریانا» (airya) و فارسی میانه مین به شکل «اِران» (erān) بو، و وجه شکل قدیم «airya nama» بیگیفته ببسته بو و به معنای «مردمان اصیل سرزمین » ایسه. ایران کردستان مین هنوز ایران با هو ایسم قدیمی «اِران» تلفظ به.
ایر واژه مین به‌معنی «آزاده» و اونه جمع «ایران» به‌معنی «آزادگان» ایسه.
ایران ایسم لغت مین به معنی «سرزمین آریاییان» ایسه و مدت‌ها قبل ان که ایسلام بایه اونه ایسم بومی ایران، اران، یا ایرانشهر بو.
البته ۶۰۰ سال قبل میلاد جا تا ۱۳۱۴ (۱۹۳۵) تمام دنیا مین با ایسم «پرشیا» شناخته بوستی.

## تاريخ

### قبل ایسلام دوره هان

* ایلامیان (۳۲۰۰ سال ویشتر پ. م. - ۵۳۹ پ.م.)
* ماد (آغاز قرن هشتم پ. م. - ۵۵۰ پ. م.) «نخستین پادشاهی آریاییان ایران مین» ؛ بنیان‌گذار دیاکو ؛ پادشاه نامدار هووخشتره
* هخامنشیان (۵۵۹ پ. م. - ۳۳۰ پ. م.) بنیان‌گذار کورش بزرگ ؛ پادشاهان نامدار داریوش یکم و خشایارشا
* سلوکیان (۳۳۰ پ. م. - ۱۲۹ پ. م.) بنیان‌گذار سلوکوس یکم
* اشکانیان (۲۵۶ پ. م. - ۲۲۴ م.) «استقلال ایران سلوکیان جا » ؛ بنیان‌گذار اشک یکم ؛ پیله شهریاران مهرداد یکم و ارد یکم
* ساسانیان (۲۲۴ م. - ۶۵۲ م.) بنیان‌گذار اردشیر بابکان ؛ پیله شهریاران شاپور یکم، شاپور دوم و انوشیروان

### بعد ایسلام دوره هان

* طاهریان (۲۰۶ - ۲۵۹ ه. ق.) بنیان‌گذار طاهر بن حسین ذوالیمینین
* صفاریان (۲۶۱ - ۲۸۷ ه. ق.) بنیان‌گذار یعقوب بن لیث صفاری
* سامانیان (۲۶۱ - ۳۸۹ ه. ق.) بنیان‌گذار اسماعیل سامانی
* زیاریان (۳۱۵ - ۴۶۲ ه.ق.) بنیان‌گذار مرداویج زیار زای ؛ شهریار نامدار قابوس بن وشمگیر
* بوییان (۳۲۰ - ۴۴۰ ه.ق.) بنیان‌گذار عمادالدوله علی ؛ پیله شهریار عضدالدوله
* غزنویان (۳۸۸ - ۵۵۵ ه.ق.) بنیان‌گذار سلطان محمود غزنوی
* سلجوقیان (۴۲۹ - ۵۱۱ ه.ق.) بنیان‌گذار طغرل بیک ؛ پیله شهریاران ملکشاه و سلطان سنجر
* خوارزمشاهیان (۴۷۰ - ۶۱۷ ه.ق.) بنیان‌گذار انوشتکین غرجه ؛ شهریار نامدار سلطان محمد
* ایلخانان مغول (۶۵۴ - ۷۳۶ ه.ق.) بنیان‌گذار هلاکو خان
* تیموریان (۷۷۱ - ۹۰۳ ه.ق.) بنیان‌گذار تیمور گورکانی
* صفویان (۹۰۶ - ۱۱۳۵ ه.ق.) بنیان‌گذار شاه اسماعیل یکم ؛ پیله شهریار شاه عباس یکم
* افشاریان (۱۱۴۸ - ۱۲۱۰ ه.ق.) بنیان‌گذار نادرشاه
* زندیان (۱۱۶۳ - ۱۲۰۹ ه.ق.) بنیان‌گذار کریمخان زند
* قاجار (۱۲۰۹ - ۱۳۴۵ ه.ق.) بنیان‌گذار آقامحمدخان ؛ شهریار نامی ناصرالدین شاه
* پهلوی (۱۳۴۵ ه.ق./ ۱۳۰۴ ه.خ. - ۱۳۵۷ ه.خ.) بنیان‌گذار رضا شاه
* نظام جمهوری اسلامی (۱۳۵۷ ه.خ. - تا الانی ) بنیان‌گذار روح الله موسوی خمینی

## جۊغرافي

ایران شرق جا با افغانستان و پاکستان؛ شمال شرقی جا با ترکمنستان، بخش میانی شمال جا با دریای کاسپین، شمال غربی مین با جمهوری آذربایجان و ارمنستان؛ غرب مین با ترکیه و عراق؛ و سرانجام جنوب جا با آبان خلیج فارس و دریای عمان همسایه‌ ایسه.

ایران دید طبیعی جا ، جه شمال به رود اترک، دریای کاسپین و رود ارس، خاور جا به کوهان هندوکش و کوهان باختری دره سند، باختر جا به دامنه‌هان باختری کوهان زاگرس و حوضه آبریز اروندرود و جنوب مین به خلیج فارس و دریای عمان محدود ایسه . ایران نصف ویشتر کویری و نیمه کویری ایسه . حدود یک سوم ایران هم کوهستانی ایسه و بخش کوچکی جه ایران (شامل جلگهٔ جنوب دریای کاسپین و جلگهٔ خوزستان) هم جه جلگه‌هان حاصلخیز تشکیل ببوسته. ایران بلندترین کوه هم دماوند (۵۶۷۱ متر) ایسه.

جی دید جوغرافیایی،ایران غربی‌ترین شهر کلیساکندی؛ شرقی‌ترین شهر جالق؛ شمالی‌ترین شهر پارس آباد؛ و جنوبی‌ترین شهر چابهار ایسه

## غذا ؤ خۊراک

| نام فارسی | نام انگلیسی | نوع | ترکیبات اصلی | تصویر |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| آش | Āsh | میان وعده | آب، سبزیجات، رشته، حبوبات |  |
| اشکنه | Eshkenh | غذا | تخم مرغ، نان، پیاز، آب، ادویه |  |
| باقلاپلو | Baghla Polo | غذا | باقالا، برنج، سبزیجات، گوشت |  |
| بریانی | Beryani | غذا | گوشت، روغن، نعنا، گردو |  |
| ترشی | Torshi | چاشنی | میوه‌جات، سبزیجات، سرکه، آب |  |
| حلوا | Halva | دسر | آب، آرد، شکر، هل، گلاب |  |
| خاگینه | Khagine | دسر | تخم مرغ، نعنا، زردچوبه |  |
| خورش | Khoresh | غذا | لپه، گوشت، آب، سیب‌زمینی |  |
| سمبوسه | Sambose | غذا | نان، گوشت، سبزیجات، حبوبات |  |
| شربت | Sharbat | نوشیدنی | آب، شکر، طعم دهنده مصنوعی |  |
| شله زرد | Shole Zard | دسر | آب، برنج، زعفران، ادویه‌جات |  |
| آبگوشت | AbGosht | غذا | آب، گوشت، سبزیجات، حبوبات |  |
| شیربرنج | ShirBerenj | چاشنی | شیر، شکر، برنج، شیره |  |
| شیرین پلو | Shirin Polo | غذا | برنج، پرتغال، زعفران، فلفل سیاه |  |
| عدس پلو | Adas Polo | غذا | عدس، برنج، ادویه‌جات، سبزیجات |  |
| حلیم | Halim | میان وعده | گندم، جو، عدس، گوشت |  |
| فرنی | Kheer | غذا | آردبرنج، گندم، شیر، شکر، زعفران |  |
| عدسی | Adasi | غذا | عدس، پیاز، نعنا، آرد، ادویه‌جات |  |
| کاچی | Kachi | دسر | آرد، شکر، گلاب، روغن، زعفران |  |
| کباب | Kabab | غذا | کباب، ادویه‌جات، خمیر نان |  |
| کله پاچه | KalePache | غذا | سر گوسفند، روغن، آب، ادویه‌جات |  |
| کلوچه | Koloche | میان وعده | آرد گندم، شکر، روغن |  |
| کوفته | Kofteh | غذا | سبزیجات، گوشت، آب، برنج |  |
| آلبالوپلو | Albalo Polo | غذا | آلبالو، برنج، آب، سبزیجات | فاىل:Ālbāloo polu (1).jpg |
| دلمه | Dolme | غذا | گوشت، سبزی، برگ مو، سیب زمینی |  |
| دمپختک | Dampokhtak | غذا | برنج، رب، پیاز، روغن، فلفل |  |
| رشته پلو | Reshte Polo | غذا | گوشت، پیاز، کشمش، خرما |  |
| کوکو | KoKo | غذا | سبزیجات، تخم مرغ، آرد، سیب‌زمینی |  |
| زرشک پلو | Zershk Polo | غذا | مرغ، گوشت، برنج، رب، ادویه‌جات |  |
| سبزی پلو | Sabzi Polo | غذا | برنج، سبزیجات، زعفران، ماهی |  |
| کتلت | Kotlet | غذا | گوشت، سیب‌زمینی، پیاز، تخم مرغ |  |
| کلم پلو | Kalam Polo | غذا | کلم، برنج، سبزیجات |  |
| کله جوش | KalJosh | غذا | پیاز، کشک، زردچوبه، روغن، گردو |  |
| لوبیا پلو | Loobiya Polo | غذا | باسمانی، برنج، لوبیا سبز، گوشت |  |
| میرزاقاسمی | Mirza Ghassemi | غذا | بادنجان، ادویه‌جات، تخم مرغ، سبزیجات |  |
| نخودپلو | Nokhod Polo | غذا | نخود، برنج، حبوبات، سبزیجات |  |
| یتیمچه | Yatimche | غذا | بادنجان، گوجه، سیب‌زمینی، پیاز |  |

## ايران ٚ کيشوري تخسيمان

* **ايران ۳۱ تا اۊستان دأره:**

ایران ٚ اۊستانان ٚ نخشه

| رچ | اۊستان ٚ نام | اۊستان ٚ کؤد | مرکز | تأسيس | پيلئکي | جمعيت (۱۳۹۵ سال) | اۊستان ٚ جيگا ايران ٚ نخشه مئن | اۊستان ٚ مرکز ٚ مختصات |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ۱ | خۊرتاوي آذرباىجان | سوؤم | تبريز | ۱۳۱۶ | ۴۵,۶۵۰ | ۳,۹۰۹,۶۵۲ |  | ۳۸,۰۵۲۴۶۷۵°کلسيايي ۴۶,۲۸۴۹۹۲۷°خۊرتاوي |
| ۲ | خۊرخۊسي آذرباىجان | چارؤم | اۊرۊميه | ۱۳۱۶ | ۳۷,۴۱۱ | ۳,۲۶۵,۲۱۹ |  | ۳۷,۵۲۹۶۰۷۱°کلسيايي ۴۵,۰۴۶۵۴۸۷°خۊرتاوي |
| ۳ | أردبيل | بيس ؤ چارؤم | أردبيل | ۱۳۷۲ | ۱۷,۸۰۰ | ۱,۲۷۰,۴۲۰ |  | ۳۸,۲۴۶۴۷۱° کلسيايي ۴۸,۲۹۵۰۵۲° خۊرتاوي |
| ۴ | ايصفهان | دهؤم | اصفهان | ۱۳۱۶ | ۱۰۷,۰۲۹ | ۵,۱۲۰,۸۵۰ |  | ۳۲,۶۵۱۳۹° کلسيايي ۵۱,۶۷۹۱۲° خۊرتاوي |
| ۵ | ألبۊرز | سي‌اؤم | کرج | ۱۳۸۹ | ۵,۸۳۳ | ۲,۷۱۲,۴۰۰ |  | ۳۵,۸۲۱۴۳۳° کلسيايي ۵۰,۹۶۲۴۸۶° خۊرتاوي |
| ۶ | ايلام | شانزدهؤم | ايلام | ۱۳۵۳ | ۲۰,۱۳۳ | ۵۸۰,۱۵۸ |  | ۳۳,۶۳۸۵۳۱° کلسيايي ۴۶,۴۲۲۶۴۹° خۊرتاوي |
| ۷ | بۊشهر | هيجدهؤم | بۊشهر | ۱۳۵۲ | ۲۲,۷۴۳ | ۱,۱۶۳,۴۰۰ |  | ۲۸,۹۲۲۰۴۱° کلسيايي ۵۰,۸۳۳۰۹۲° خۊرتاوي |
| ۸ | تئران | بيس ؤ سوؤم | تئران | ۱۳۵۷ | ۱۲,۹۸۱ | ۱۳,۲۶۷,۶۳۷ |  | ۳۵,۶۹۹۷۳۱° کلسيايي ۵۱,۳۳۸۰۵° خۊرتاوي |
| ۹ | چارمحال ؤ بختياري | چاردهؤم | شهرکرد | ۱۳۵۲ | ۱۶,۳۳۲ | ۹۴۷,۷۶۳ |  | ۳۲,۳۵۵۵۹۴۲°کلسيايي ۵۰,۸۲۷۴۲۶۷°خۊرتاوي |
| ۱۰ | نسايي خۊراسان | بيس ؤ نؤهؤم | بيرجند | ۱۳۸۳ | ۱۵۱,۱۹۳ | ۷۶۸,۸۹۸ |  | ۳۲,۸۴۶۲۱۵۹° کلسيايي ۵۹,۲۹۱۱۴۲۲° خۊرتاوي |
| ۱۱ | رضوي خۊراسان | نؤهؤم | مشهد | ۱۳۱۶ | ۱۱۸,۸۵۴ | ۶,۴۳۴,۵۰۱ |  | ۳۶,۳° کلسيايي ۵۹,۶° خۊرتاوي |
| ۱۲ | کلسيايي خۊراسان | بيس ؤ هشتؤم | بۊجنۊرد | ۱۳۸۳ | ۲۸,۴۳۴ | ۸۶۳,۰۹۲ |  | ۳۷,۴۵۲۴۳۸۳°کلسيايي ۵۷,۳۲۳۵۱۷۷°خۊرتاوي |
| ۱۳ | خۊزستان | شيشؤم | أهواز | ۱۳۱۶ | ۶۴,۰۵۵ | ۴,۷۱۰,۵۰۹ |  | ۳۱,۵۳۱۷۱۶۲° کلسيايي ۴۹,۸۸۰۳۲۸۱° خۊرتاوي |
| ۱۴ | زنجان | نۊزدهؤم | زنجان | ۱۳۵۲ | ۲۱,۷۷۳ | ۱,۰۵۷,۴۶۱ |  | ۳۶,۶۷۰۹۴° کلسيايي ۴۸,۴۸۵۱۱۱° خۊرتاوي |
| ۱۵ | سمنان | بیسؤم | سمنان | ۱۳۵۵ | ۹۷,۴۹۱ | ۷۰۲,۳۶۰ |  | ۳۵,۵۷۲۲۶۹° کلسيايي ۵۳,۳۹۶۰۴۹° خۊرتاوي |
| ۱۶ | سيستان ؤ بلۊچستان | ىازدهؤم | زاهدان | ۱۳۳۶ | ۱۸۰,۷۲۶ | ۲,۷۷۵,۰۱۴ |  | ۲۹,۴۵۴۵۷۸۶°کلسيايي ۶۰,۸۵۳۶۴۷°خۊرتاوي |
| ۱۷ | فارس | هفتؤم | شيراز | ۱۳۱۶ | ۱۲۲,۶۰۸ | ۴,۸۵۱,۲۷۴ |  | ۲۹,۶۴۹۶۸۸۴°کلسيايي ۵۲,۵۰۸۸۶۹۶°خۊرتاوي |
| ۱۸ | قزوين | بيس ؤ شيشؤم | قزوين | ۱۳۷۶ | ۱۵,۵۶۷ | ۱,۲۷۳,۷۶۱ |  | ۳۶,۲۶۶۸۱۹° کلسيايي ۵۰,۰۰۳۸۱۱° خۊرتاوي |
| ۱۹ | قۊم | بيس ؤ پنجؤم | قۊم | ۱۳۷۵ | ۱۱,۵۲۶ | ۱,۲۹۲,۲۸۳ |  | ۳۴,۶۴۳۷۱۱° کلسيايي ۵۰,۸۹۰۶۴° خۊرتاوي |
| ۲۰ | کۊردستان | دوازدهؤم | سنندج | ۱۳۳۷ | ۲۹,۱۳۷ | ۱,۶۰۳,۰۱۱ |  | ۳۵,۳۰۲۹۴۲۲°کلسيايي ۴۷,۰۰۲۶۳۱۲°خۊرتاوي |
| ۲۱ | کرمان | هشتؤم | کرمان | ۱۳۱۶ | ۱۸۱,۷۸۵ | ۳,۱۶۴,۷۱۸ |  | ۳۰,۲۸۰۲۷° کلسيايي ۵۷,۰۶۷۰۲° خۊرتاوي |
| ۲۲ | کرمانشاه | پنجؤم | کرمانشاه | ۱۳۱۶ | ۲۴,۹۹۸ | ۱,۹۵۲,۴۳۴ |  | ۳۴,۳۴۶۴۸۱° کلسيايي ۴۶,۴۲۰۵۵۹° خۊرتاوي |
| ۲۳ | کۊهگيلۊىه ؤ بؤىر أحمد | هيفدهؤم | ىاسۊج | ۱۳۵۵ | ۱۵,۵۰۴ | ۷۱۳,۰۵۲ |  | ۳۰,۶۵۷۰۵۷ کلسيايي ۵۱,۶۰۰۲۹۴ خۊرتاوي |
| ۲۴ | گۊلستان | بيس ؤ هفتؤم | گۊرگان | ۱۳۷۶ | ۲۰,۳۶۷ | ۱,۸۶۸,۸۱۹ |  | ۳۶,۸۶۳۳۹۱۴°کلسيايي ۵۴,۴۴۸۵۷۸۲°خۊرتاوي |
| ۲۵ | گيلان | أول | رشت | ۱۳۱۶ | ۱۴,۰۴۲ | ۲,۵۳۰,۶۹۶ |  | ۳۷,۲۲۳۴۳۱°کلسيايي ۴۹,۶۳۵۵۰۹۱°خۊرتاوي |
| ۲۶ | لؤرستان | پانزدهؤم | خۊرۊم آباد | ۱۳۵۲ | ۲۸,۲۹۴ | ۱,۷۶۰,۶۴۹ |  | ۳۳,۴۶۶۶۶۶۷°کلسيايي ۴۸,۳۵°خۊرتاوي |
| ۲۷ | مازندران | دۊوؤم | ساري | ۱۳۱۶ | ۲۳,۸۴۲ | ۳,۲۸۳,۵۸۲ |  | ۳۶,۵۶۵۸۳۳۳°کلسيايي ۵۳,۰۵۹۷۲۲۲°خۊرتاوي |
| ۲۸ | مرکزي | صيفرؤم | أراک | ۱۳۲۶ | ۲۹,۱۲۷ | ۱,۴۲۹,۴۷۵ |  | ۳۴,۰۸۰۰۱۱۲°کلسيايي ۴۹,۶۷۷۲۳۳۴°خۊرتاوي |
| ۲۹ | هؤرمؤزگان | بيس ؤ دۊوؤم | بندرعباس | ۱۳۴۶ | ۷۰,۶۹۷ | ۱,۷۷۶,۴۱۵ |  | ۲۷,۱۸۳۳۳۳۳°کلسيايي ۵۶,۲۶۶۶۶۶۷°خۊرتاوي |
| ۳۰ | همدان | سيزدهؤم | همدان | ۱۳۵۲ | ۱۹,۳۶۸ | ۱,۷۳۸,۲۳۴ |  | ۳۴,۸۰۶۵°کلسيايي ۴۸,۵۱۶۲۴۷۲°خۊرتاوي |
| ۳۱ | ىزد | بيس ؤ ىکؤم | ىزد | ۱۳۵۲ | ۷۳,۴۷۷ | ۱,۱۳۸,۵۳۳ |  | ۳۱,۸۹۶۶۱° کلسيايي ۵۴,۳۶۰۶۸° خۊرتاوي |

## مردۊم

پیشینهٔ تاریخی تمدن ایران واگرده به تمدنان عیلام، شهر سوخته، جیرفت و... ، ولی اون شروع تاریخ سیاسی جی آغاز ایران حکومت پادشاهی زمان ماد مین ایسه. شاهنشاهی ماد، ایران نخسین شاهنشاهی بو و هناویسی به عنوان ایران شروع تاریخ شاهنشاهی درنظر بیگیفته ببسته.

ایران امروزه جه اقوام زیادی من جمله :فارس،آذربایجانی(آذری)، کرد،بلوچ، مازندرانی(مازنی)، گیلک، قشقایی، عرب، لک، تالشی، ترکمن، و یهودی تشکیل ببوسته.

ایران مین حدود ۲۰ تا زوان و ۱۱۰ تا گویش زبانی رواج داره و ایران پیله ترین گروه‌هان زوانیا فارسی، ترکی آذربایجانی، کردی، ترکمنی، گیلکی، مازندرانی، خلجی، تالشی، لری، بختیاری، عربی، بلوچی، لکی، دیلمی، تاتی، ارمنی، آشوری، مندایی، گرجی، عبری، کلدانی و غیره تشکیل دهه . ایران زوان رسمی و ایداری فارسی ایسه.

فارسی ایته جه زوانان شاخیه هند و اروپایی ایسه . براساس اصل پانزدهم ایران قانون اساسی کتابان درسی باید با ا زوان و خط ببه ، ولی ایستفاده جه زوانان محلی و قومی مطبوعات مین و رسانان گروهی و درس دان اوشان ادبیات مدارس مین ، کنار زوان فارسی آزاد ایسه.

## سربس

|  |
| --- |
| **ايران ٚ اۊستانان** |
|
أردبيل، ألبۊرز، اصفهان، ايلام، بۊشهر، تئران، چارمحال ؤ بختياري، خۊرتاوي آذرباىجان، خۊرخۊسي آذرباىجان، کلسيايي خۊراسان، رضوي خۊراسان، نسايي خۊراسان، خۊزستان، زنجان، سمنان، سيستان ؤ بلۊچستان، فارس، قزوين، قؤم، کۊردستان، کرمان، کرمانشاه، کۊهگيلۊىه ؤ بؤىر أحمد، گۊلستان، گيلان، لؤرستان، مازندران، مرکزي، هؤرمؤزگان، همدان، ىزد |