Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# خۊري منظۊمه

خۊري منظۊمه
**خۊري منظۊمه** ايته منظۊمه ايسه کي خۊر ٚ ستاره اۊن ٚ مرکز دره ؤ پۊر آسماني جرم ؤ سیاره خۊشان ٚ مداران ٚ مئن اۊن ٚ دؤر گردئده.

أ منظۊمه هشت‌ته سیاره (عطارؤد، رۊجا، زيمي، مريخ، مۊشتري، زؤحل، اۊرانۊس ؤ نيپتۊن) و پنج‌ته کشف بۊبؤسته پاچ ٚ سیاره (سرس، پلۊتؤن، هائۊمیا، ماکی‌ماکی ؤ اريس) ايسه. چارته أولي سیاره‌ئن سنگي ايسد ؤ زيمي-أ مأند ؤ اۊشان-أ دۊرۊني سیاره‌ئن ني دۊخانئده. دۊوؤمي چارته سیاره‌ئن پيله گازي سیاره ايسد ؤ هيدرؤژن ؤ هليؤم ٚ جه تشکيل بۊبؤستد. مۊشتري ؤ زؤحل-أ گازي غۊلان ؤ اۊرانۊس ؤ نيپتۊن-أ ىئخي غۊلان لقب بدأده.

## خۊري منظۊمه جرمان

خۊري منظۊمه پۊر جرم ؤ عضو دأره ولي شأ اۊشان-أ چارته پيله جرگه مئن شامل خۊر، سیاره، پاچ ٚ سیاره ؤ کۊچي جرمان تخسيم گۊدن.

### خۊر

خۊر زيمي نزديک ٚ ستاره ؤ گرما ؤ انرژي منبع خۊري منظۊمه دۊرۊن ايسه. خۊر أ منظۊمه مرکز دره ؤ همه‌ته جرمان اۊن ٚ دؤر گردده.

### سیاره‌ئن

| نام | قؤطر (زيمي قؤطر ٚ نسبت) | پيلئکي (زيمي جرم ٚ نسبت) | مدار ٚ شعاع (نؤجۊمي واحد ٚ أساس ٚ سر) | سال | رۊج |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| عطارؤد | ۰,۳۸۲ | ۰,۰۶ | ۰,۳۸ | ۰,۲۴۱ | ۵۸,۶ |
| رۊجا | ۰,۹۴۹ | ۰,۸۲ | ۰,۷۲ | ۰,۶۱۵ | ۲۴۳ |
| زيمي | ۱,۰۰ | ۱,۰۰ | ۱,۰۰ | ۱,۰۰ | ۱٫۰۰ |
| مريخ | ۰,۵۳ | ۰,۱۱ | ۱,۵۲ | ۱,۸۸ | ۱,۰۳ |
| مۊشتري | ۱۱,۲ | ۳۱۸ | ۵,۲۰ | ۱۱,۸۶ | ۰,۴۱۴ |
| زؤحل | ۹,۴۱ | ۹۵ | ۹,۵۴ | ۲۹,۴۶ | ۰,۴۲۶ |
| اۊرانۊس | ۳,۹۸ | ۱۴,۶ | ۱۹,۲۲ | ۸۴,۰۱ | ۰,۷۱۸ |
| نيپتۊن | ۳,۸۱ | ۱۷,۲ | ۳۰,۰۶ | ۱۶۴,۷۹ | ۰,۶۷۱ |

### پاچ ٚ سیاره‌ئن

پلۊتؤن
سرس
اريس
ايته بکشه طرح، هائۊميا ؤ اۊن ٚ مانگ ٚ جه
ماکی‌ماکی
## پيله جرمان

خۊري منظۊمه|  |  |  |  |  |  |  |
| خۊر (star) | مۊشتري (planet) | زؤحل (planet) | اۊرانۊس (planet) | نيپتۊن (planet) | زيمي (planet) | رۊجا (planet) |
|  |  |  |  |  |  |  |
| مريخ (planet) | گانيميد (moon of Jupiter) | تيتان (moon of Saturn) | عطارؤد (planet) | کاليستؤ (moon of Jupiter) | آىؤ (moon of Jupiter) | مانگ (moon of Earth) |
|  |  |  |  |  |  |  |
| اۊرۊپا (moon of Jupiter) | تريتؤن (moon of Neptune) | پلۊتؤن (dwarf planet) | تيتانيا (moon of Uranus) | ريا (moon of Saturn) | اؤبيرؤن (moon of Uranus) | ىاپيتۊس (moon of Saturn) |
|  |  |  |  |  |  |  |
| شارؤن (moon of Pluto) | اۊمبريل (moon of Uranus) | آريل (moon of Uranus) | ديۊن (moon of Saturn) | تتيس (moon of Saturn) | سرس (dwarf planet) | وستا (belt asteroid) |
|  |  |  |  |  |  |  |
| پالاس (belt asteroid) | انسلادؤس (moon of Saturn) | ميراندا (moon of Uranus) | پرؤتيؤس (moon of Neptune) | ميماس (moon of Saturn) | هاىپريؤن (moon of Saturn) | آىريس (belt asteroid) |
|  |  |  |  |  |  |  |
| فيبي (moon of Saturn) | جانۊس (moon of Saturn) | اپميتيؤس (moon of Saturn) | لۊتيشيا (belt asteroid) | پرؤميتيؤس (moon of Saturn) | پاندؤرا (moon of Saturn) | ماتيلده (belt asteroid) |
|  |  |  |  |  |  |  |
| هلنه (moon of Saturn) | آىدا (belt asteroid) | آرؤکاث (Kuiper belt object) | فۊبؤس (moon of Mars) | ديمؤس (moon of Mars) | چۊرىۊمؤف-گراسيمنکؤ (comet) | هارتلي ۲ (comet) |
| این جعبه: هارشین • گپ • دچی‌ین |

## سربس
# رۊجا

**رۊجا** (نماد: ) (اينگيليسي مئن: Venus) ايته جه خۊري منظۊمه سىاره‌ئن ؤ خۊر ٚ نزديکي نظر ٚ جه دۊوؤمي سىاره ايسه ؤ زيمي جۊلؤ خۊر ٚ دؤر گرده. رۊجا مدار زيمي ؤ عطارؤد ٚ مئن نهأ. رۊجا مداري نظر ٚ جه زيمي أمرأ نزديک‌ترين فاصله-یأ دأره.
رۊجا مانگ ٚ پسي پۊر سۊترين آسماني جرم شو ٚ مئن ايسه ؤ اۊن ٚ ظاهري قدر ۴,۶- رسه.

رۊجا قمر نأره ؤ ايته دایره‌اي مدار ٚ مئن خۊر ٚ دؤر گرده. أ سىاره تقريباً زيمي أندره ؤ اۊن ٚ جرم ؤ جاذبه ؤ ترکيبات ني زيمي-أ مأنه ؤ هأن ٚ وأسي اۊن-أ *زيمي خاخۊر* دۊخانئده. رۊجا جرم ؤ حجم ٚ نظر ٚ جه هفتؤمي پيله جرم خۊري منظۊمه دۊرۊن ايسه.

رۊجا خۊري منظۊمه دۊرۊن ويشترين دما-یأ خۊر ٚ پسي ؤ سىاره‌ئن ٚ مئن دأره. رۊجا أتمؤسفر دأره ؤ اۊن ٚ أتمؤسفر ني پۊر أمبسته، هأن ٚ وأسي رۊجا دئن عادي چۊم ٚ أمرأ ايبچه سخته ؤ تجهيزات خأىه. رۊجا أتمؤسفر-أ ويشتر کربؤن دي اؤکسيد تشکيل دنه ؤ اۊن ٚ أبران ٚ مئن ني سۊلفۊريک أسيد ٚ تۊکه‌ئن دره. کربؤن دي اؤکسيد، گۊلخانه‌اي أثر-أ نئهه ؤ باعث به کي گرما رۊجا مئن گير دکفه ؤ اۊن ٚ دما پۊر بۊجؤر بشه ؤ دما درجه سىاره سطح ٚ نزديکي مئن ۴۸۱ سلسيۊس ببه.

اينگيليس ٚ دىلي مىل ٚ خبر، ۲۴ شهریور ۱۳۹۹ مئن خۊ تۊئيتري حساب ٚ دۊرۊن بينيویشته کي چؤن رۊجا دۊرۊن فؤسفين ٚ گاز-أ بيافتد، هأن ايته نشانه زيوش ؤ حیات ٚ ره رۊجا مئن ايسه.

رۊجا شأنسر ٚ آسمان ٚ مئن
رۊجا ايته جه سنگي ؤ دۊرۊني سىاره‌ئن ايسه ؤ فعال ٚ آتشفشان ؤ رشته‌کۊ دأره. رۊجا ايته وار گردسن خۊر ٚ دؤر ۲۲۵ ته زيمي رۊج ٚ أندر طۊل کشه.

## رۊجا ؤ زيمي مۊقایسه

رۊجا قمر نأره ولي زيمي أندره ؤ باخي مؤردان ٚ مئن؛ جرم، جاذبه ؤ ترکيبات ٚ مأنستن زيمي-أ مأنه ؤ هأن ٚ وأسي اۊن-أ *زيمي خاخۊر* دۊخانئده.

رۊجا قؤطر ايبچه زيمي جه کۊچي‌تره ؤ ۱۲,۰۹۲ کيلۊمتر (۷,۵۱۴ ماىل) ايسه،
زيمي قؤطر ايبچه ويشتره ؤ ۱۲,۷۵۶ کيلۊمتر (۷,۹۲۶ ماىل) ايسه.

رۊجا جاذبه، زيمي ۹۱ درصد ٚ جاذبه، اۊن ٚ جرم زيمي ۸۱ درصد ٚ جرم ؤ اۊن ٚ چگالي ني زيمي ۹۵ درصد ٚ چگالي أندر ايسه. أ سىاره باخي سىاره‌ئن ٚ جه کؤروي‌تره ؤ اۊن ٚ آرام ٚ وضعي گردش ٚ وأسي قؤطبان ٚ جير شؤن یا اؤستؤوايي سامانان ٚ جؤر آمؤن أنجام نيگيره ؤ رۊجا خۊ کؤره‌اي شکل-أ حفظ کۊنه.

رۊجا ترکيبات کي پۊسته ؤ گۊشته ؤ تۊشک-أ شامل به
## مدار

زيمي (آبي) ؤ رۊجا (زرد) مدار
رۊجا ايته مدار ٚ دۊرۊن کي تقريبا دایره‌اي ايسه خۊر ٚ دؤر ۱۰۸ ميليۊن کيلۊمتر ميانگين فاصله أمرأ گرده. زماتي کي رۊجا زيمي ورجه آیه ؤ ايجايي نزديک-أ بد، اۊشان ٚ فاصله ۴۱ ميليۊن کيلۊمتر ايسه ؤ دۊرترين حالت ٚ مئن ني اۊشان ٚ فاصله ۲۵۷ ميليۊن کیلومتر-أ فأرسئه. رۊجا سیاره، مداري نظر ٚ جه زيمي أمرأ نزديک‌ترين فاصله-یأ دأره، ولي مداري گردش ٚ مؤقع عطارؤد ويشتر زيمي ورجه مانه.

## قمر

رۊجا قمر نأره. تا نۊزدهؤمي ميلادي قرن ٚ آخر فکر گۊديد کي رۊجا قمر دأره ؤ اۊن-أ Neith دۊخانديد. احتمالا اۊ زمات اي سري ستاره کي آسمان ٚ مئن رۊجا ورجه بيده بؤستيد اشتباهي رۊجا قمر درنظر بيگيته بۊد.

## شو ؤ رۊج ٚ درازي

۲۴۳‌ته زيمي رۊج ٚ پسي أ سیاره اي وار خۊ دؤر گرده. رۊجا أندر آرام خۊ دؤر گرده کي اۊن ٚ ايته رۊج، ۲۴۳ ‌ته زيمي رۊج ٚ أندره ؤ ايته سال رۊجا مئن ۲۲۵ رۊج ايسه ؤ شأ گۊتن أ سیاره وضعي حرکت (گردسن خۊر ٚ دؤر) اۊن ٚ انتقالي حرکت (گردسن خۊ دؤر) جه سريع‌تر ايسه ؤ رۊجا مئن ايته سال زۊدتر ايته رۊج ٚ جه تۊمام به.

## سربس
# مۊشتري

**مۊشتري** (نماد: ) خۊري منظۊمه پيله سىاره ايسه ؤ سىاره اۊن ٚ جه پيله‌تر أ منظۊمه دۊرۊن ننأ. مۊشتري ايته *گازي غۊل* ايسه ؤ اۊن ٚ جرم خۊر ٚ اي هيزارؤم ٚ جرم ٚ أندره ولي هأتؤيي مۊشتري خۊر ٚ پسي دۊوؤمي پيله جسم جرم ؤ حجم ٚ نظر ٚ جه خۊ منظۊمه دۊرۊن ايسه ؤ أگر همه ته خۊري منظۊمه سىاره‌ئن ٚ جرم-أ جمع بۊکۊنيم مۊشتري جرم اۊشان ٚ ۲,۵ برابر ايسه.
مۊشتري خۊر ٚ فاصله نظر ٚ جه عطارؤد، رۊجا، زيمي ؤ مريخ ٚ پسي قرار گيره ؤ پنجؤمي سىاره ايسه.
مۊشتري خۊر، مانگ ؤ رۊجا پسي چارؤمي پۊرسۊ جسم آسمان ٚ مئن ايسه، ولي ممکن ايسه بعضي وختان مريخ ٚ سۊ ويشتر بيده ببه. مۊشتري قمران-أ ايته معمۊلي شکاري دۊربين ٚ أمرأ ني شأ دئن.

مۊشتري جرم ۳۱۸/۵ ته زيمي جرم ٚ أندر ؤ اۊن ٚ قؤطر زيمي ۱۱ ته قؤطر ٚ أندر ايسه. مۊشتري تأنه ۱,۳۲۱ ته زيمي-أ خۊ دۊرۊن جا بدنه ىا شأ گۊتن مۊشتري حجم ۱,۳۲۱ ته زيمي حجم ٚ أندره. مۊشتري جرم ؤ حجم ٚ نسبت زيمي مؤقایسه مئن زيمي-أ پۊر مؤتراکم‌تر نيشان دنه.
مۊشتري ؤ خۊر ٚ ميانگين فاصله تقريبا ۷۷۸ ميليۊن ؤ ۵۰۰ هيزار کيلۊمتر ايسه ىعني ۵ ته خۊر ؤ زيمي فاصله أندر. مۊشتري شؤعاع خۊر ٚ اي دهؤم ٚ شؤعاع ؤ اۊن ٚ جرم ني خۊر ٚ ۰,۰۰۱ جرم ٚ أندره ؤ هأن ٚ وأسي اۊشان ٚ چگالي تقريباً ايته ايسه.
آمريکا تا هأسأ ۶ ته بيسرنشين فضامج-أ اۊسه گۊده مۊشتري.

## مدار

مۊشتري (سۊرخ) خۊ مدار-أ خۊر (مرکز) دؤر هر ۱۱,۸۶ سال ايته وار دواره (زيمي: آبي)
مۊشتري ايته مدار ٚ مئن کي نسبتاً بیضوي ايسه خۊر ٚ دؤر گرده. اۊن ٚ هر اي وار گردش تقريباً ۱۲ ته زيمي سال ٚ أندر طۊل کشه. هأتؤ کي أ سیاره خۊر ٚ دؤر گرده خۊ فرضي محور ٚ مئن ني گردش کۊنه، یعني خۊ دؤر ني گرده. مۊشتري گردسن خۊ دؤر، همه ته خۊري منظۊمه سیاره‌ئن ٚ جه تۊندتر ايسه. مۊشتري فقط ۹ ساعت ؤ ۵۶ دئقه پسي وخت خأیه تا ايته وار خۊ دؤر بگرده ؤ ايته کامل رۊج مۊشتري مئن ني هأنقد طۊل کشه.

## جرم ؤ چگالي

مۊشتري ؤ زيمي أبعاد ٚ مؤقایسه، واقعي نسبت ٚ أمرأ
هئته سیاره خۊري منظۊمه مئن دينه کي مۊشتري جه سنگين‌تر ببه. مۊشتري جرم ۳۱۸ ته زيمي جرم ٚ أندره ؤ با أنکي اۊن ٚ جرم پيله ايسه ولي شأ گۊتن کي اۊن ٚ چگالي زياد نيه. مۊشتري ميانگين چگالي ۱,۳ گرم هر ايته سانتي‌متر ٚ مکعب ٚ مئنه کي آو ٚ چگالي جه ايبچه ويشتر ايسه. مۊشتري زيمي اي چارؤم ٚ چگالي-أ دأره، چؤن ويشتر سۊبۊک ٚ عؤنصؤران ٚ جه هيدرؤژن ؤ هليؤم ٚ مأنستن تشکيل بۊبؤسته ؤ زيمي-أ سنگين ٚ عؤنصؤران، آهين ؤ سنگ ٚ مأنستن تشکيل دند.
مۊشتري داخلي عؤنصؤران پۊر خۊر ٚ أمرأ مۊشابه ايسد. ممکن ايسه کي مۊشتري ايته تۊشک، سنگين ٚ عناصر ٚ جه بدأره. اۊن ٚ تۊشک احتمالا زيمي تۊشک-أ مأنه ولي اۊن ٚ جرم ۲۰ تا ۳۰ ته زيمي تۊشک ٚ جرم أندر ايسه.

مۊشتري جاذبه ۲,۴ برابر ويشتر جه زيمي جاذبه ايسه، یعني أگه اي چي زيمي سر ۱۰۰ نيۊتؤن وزن بدأره، مۊشتري مئن اۊن ٚ وزن ۲۴۰ نيۊتؤن-أ رسه.

## تاتايي‌ئن

* ايته سۊرخ ٚ مادۊن ٚ تاتايي مۊشتري جه، کي جميني تلسکؤپ ۱۱ ژانويه ۲۰۱۷ مئن بيگيته
* ایته تاتايي کي هابل ٚ تلسکؤپ ۱۱ ژاويه ۲۰۱۷ مئن مۊشتري جه بيگيته
* ايته فرابنفش ٚ تاتايي کي هابل ٚ تلسکوپ مۊشتري جه ۱۱ ژانويه ۲۰۱۷ بيگيته
* أ تاتايي مۊشتري ؤ اۊرۊپا-یأ کي اۊن ٚ قمر ايسه نيشان دنه. أ تاتايي-أ هابل ٚ تلسکؤپ زماتي بيگيته کي مۊشتري زيمي جه ۶۵۳ ميليۊن کيلۊمتر فاصله دأشتي.

## سربس
# اۊراسيا

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| اوراسیا

جۊغرافي باره| پيلئکي |
۵۴٬۷۵۹٬۰۰۰ ک‌م²  |

جمعيت| جمعيت |
۵٬۳۴۸٬۵۵۴٬۰۰۰  |

دچينواچين - کؤد ٚ دچينواچين - آیتم ٚ دچينواچين |

**اۊراسيا** يکته نامه کي اۊرۊپا ؤ آسيا نامؤن ٚ جی بیرین بمأ. چؤن اۊرۊپا ؤ آسیا، کسن ٚ همره هيچ طبيعي سامانسر ندأنن ؤ ایشؤن ٚ سامانسر، ويشتر تاريخي ؤ فرهنگي ايسسه، هين ٚ وأسي، جۊغرافي گبؤن ٚ مئن، گاگلف اي دۊتتهٰ ايته گينن ؤ اۊراسیا گۊنن.

## سربس