# Linguas iranias

| Linguas iranias |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
familia lingüística  |
|  Subclase de
linguas indoiranias  |
|  Composto por
 linguas iranias orientais Lingua badeshi Linguas iranias occidentais Lingua avéstica  |
|  Estudado por
estudos iranios  |

 |
| Clasificación lingüística |
|
linguaxe humana ↳ linguas indoeuropeas ↳ linguas indoiranias  |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/099n91  |
| ISO 639-2 | ira  |
| IETF | ira  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Dicionario Enciclopédico Brockhaus e Efron* "Q24434765 "
* *Pequeno Dicionario Enciclopédico de Brockhaus e Efron* "Q24729419 "
 |

 |
| Wikidata C:Commons |

As **linguas iranias** son parte dunha rama da familia indoeuropea de linguas. Xunto coas linguas indoarias e as linguas nuristanias, forman o grupo de linguas indoiranias, o cal é unha rama do grupo indoeuropeo. O avéstico e o persa antigo son as dúas linguas iranianas máis antigas entre as linguas indoeuropeas rexistradas (incluíndo o grego e ao hitita).

Hoxe, estímase que hai de 150 a 200 millóns de falantes nativos das linguas iranias. O SIL no 2005 enumera 87 variedades das linguas iranias. Por número de artigos, as linguas máis faladas son o persa (70 millóns, xuntando as tres formas coñecidas: persa, taxico e dari), o kurdo e o paxto (25 millóns cada un) o baluchi (7 millóns), e as linguas mazandaraní, guilaquí, talixí e o iriano (coñecido como *ossetio*).

Só cinco linguas das preto das 87 variedades de linguas iranias son oficias: o persa, o dari, o taxico, o pastún e o iriano (coñecido coma *ossetio*). No Tadjiikistán con carácter de "cooficial" (o estado comprométese a garantir a ensinanza e a difusión) está o iagnobiano, sen que o resto das linguas do Pamir gocen deste privilexio. En Iristán do Norte (chamado *Ossetia* polos rusos) o digoriano goza de privilexios nos medios de comunicación e na ensinanza, pero non conta cun estatuto de oficialidade. No Afganistán, segundo garante a nova Constitución Afgá, as linguas maioritarias de cada rexión ou distrito poderán ter carácter de oficial nesas rexións ou distritos.

## As grandes linguas iranias e a súa extensión xeográfica

As seguintes linguas iranias son faladas polo menos por un millón de persoas:

* **Grupo persa** (nun senso máis amplo)   55-70 millóns,(coma segunda lingua, preto de 110 millóns, Irán, Afganistán, Tadjiikistán, Paquistán, Uzbequistán).
	+ Persa occidental (Farsí ou simplemente persa)   35-40 millóns, coma segunda lingua por máis de 50 millóns (Irán)
		- Xudeopersa; 50.000 persoas (Israel e Irán).
	+ Persa oriental   20-30 millóns
		- Dari   15 millóns (Afganistán)
			* Hazaraguí   2,5 millóns (Afganistán 2,2 millóns, Irán 300.000)
			* Aimaq   650.000 (Afganistán)
		- Taxico   4.5 millóns (Tadjiikistán)
			* Bughorés   100.000 (Uzbequistán: Bughará, Irán, Israel)
* **Paxto**   35 millóns (22,5 millóns en Paquistán, 12 millóns en Afganistán)
* **Baluchi**   9 millóns (7,5 millóns en Paquistán, 1,4 millóns en Irán, 200.000 en Afganistán)
* **Kurdo ou curmanxí**   10 millóns (Turquía, Norte de Iraq, Norte de Siria, Norte de Irán e Ghorasán (oeste de Irán) e en partes de Armenia, Azerbaidján e Xeorxia. Uns milleiros en Rusia.)
* **Lurés**   4,3 millóns (Irán, *Grupo dialectal*)
* **Soranés** (Chamado tamén kurdo central)   7 millóns (Irak, Irán)
* **lingua kurda meridional**   5 millóns (Irán)
* **Mazanderano**   3 millóns (Irán, Costa do Caspio)
* **Guilaquiano**   2,6 millóns (Irán, Costa do Caspio)
* **Zazaki** (ou zaza)   3 millóns (Turquía)
* **Talexiano**   1 millóns (Irán, Azerbaidján, *Grupo dialectal*)

Linguas iranias importantes polo seu número de falantes:

* **Oseto** (chamado tamén alano ou ironau)   600.000 (Iristán do Sur (Xeorxia) e outras zonas de Xeorxia, República do Norte de Iristán-Alania (Rusia). **Iristán**=*Ossetia*. Trátase máis ben dun diasistema: lingua iriana e lingua digoriana, sendo a primeira a usada en todo o territorio.
* **Goranés**   500.000 (Iraq, Irán)
* **Azarí iraniano** ou **Tatí meridional**   220.000 (Azerbaidján, Irán)
* **Tatí**   130.000 (Azerbaidján, Rusia)
* **Wanetsi**   100.000 (Paquistán, Afganistán)

## Nome

O grupo de linguas `**iranias**´ recibe ese nome porque as súas principais linguas, incluíndo o persa, foron ou son faladas na zona da meseta iraniana dende fai tempo. Porén, coma unha clasificación lingüística, o nome 'iranias' non implica ningunha relación co país de Irán, (para referirmos a algo ou alguén pertencente a Irán úsase a palabra 'iraniano/-a/os/-as).

## Agrupación da familia de linguas iranias

**Grupo oriental **Subgrupo de linguas iranias orientaias setentrionais**
	+ - * Avéstico ou Avesta
		- Bactrio
		- Cuaresmiano
			* Escita
				+ oriental (escita-khotanés)
					- Khotanés
					- Tumxuqués
				+ occidental (escita-sármata)
					- Ossetio antigo
						* Digoriano
						* Iriano ou (irón ou ossetia moderno)
						* Xásico
			* Sogdiano
				+ Iagnobiano
* **Subgrupo de linguas iranias orientais meridionais**
	+ **Linguas do Pamir**
		- Rama xugniana
			* grupo meridional
				+ Xugnonés (ou xugnoniano)
				+ Ruxonés (ou ruxoniano)
			* grupo setentrional ou bartanguí-roxorví-sariculí
				+ Bartanguí
				+ Roxorví
				+ Sariculí
				+ Iazgulamí
		- Rama munxí-idgá
			* Munxí
			* Idgá
		- Rama ixcaximí-sanglechí
			* Sanglechí
			* Ixcaximí
				+ Vakhí
	+ Pastún
		- Pastún meridional
		- Pastún setentrional
		- Pastún central
	+ Wanetsí
	+ Wazirí

**Grupo occidental **Rama linguas iranias occidentais setentrionais**
	+ - * Balochí
				+ balochí meridional
				+ balochí occidental
				+ balochí oriental
				+ balochí montañés
				+ Baxcardí
				+ Coroxí
			* **grupo caspio**
				+ Guilaquí
				+ Mazanderaní
				+ xahmirzadí
			* grupo central iranio
				+ Axtianí
				+ fars nordoccidental
				+ dari-zoroastra
				+ gazí
				+ khunsarí
				+ natanzí
				+ naiiní
				+ parsi-dari
				+ parsí
				+ sivandí
				+ soí
				+ vafsí
			* khalaxe
			* **grupo curdo**
				+ kurdo setentrional, Curmanxí
				+ kurdo central, Sorani
				+ kurdo meridional
				+ laquí
			* ormurí-parachí
				+ Ormurí
				+ Parachí
			* grupo semnaní
				+ lasguerdí
				+ sanguisarí
				+ semnaní
				+ sorkheí
			* grupo talixe
				+ alvirí-vidarí
				+ extehardí
				+ gozarkhaní
				+ harzaní
				+ korex-e rostaní
				+ razaxerdí
				+ rudbarí
				+ xahrudí
				+ taquestaní
				+ Talixí
				+ taromí alto
				+ maragueí
				+ kho'iní
				+ kaxalí
				+ cabateí
			* grupo zaza-goraní
				+ Dimilí
				+ Guraní
				+ kirmanxekí/Zazaki
				+ bajelaní
				+ shabakí
				+ sarlí
			* inclasificado
				+ Dezfulí
* **Rama de linguas iranianas occidentais meridionais**
	+ - grupo Achomi
			* fars surdoccidental
			* cumzarí
			* bashkardi
			* chudí
		- grupo lurí
			* bakhtiarí
			* lurí del norte
			* lurí del sur
		- **grupo pérsido persa occidental (persa)
				+ Xidí
			* persa oriental (Dari)
				+ Hazaraguí
				+ Aimaq
			* Taxico
				+ Bukhorí
			* Dehvarí
			* Darvasí
			* pahlavaní
		- grupo tatí
		- xudeotatí
		- tatí (tatí musulmán)
* **Rama inclasificada**
	+ - Tangxeví

## Véxase tamén

### Bibliografía

* Arquivado 16 de abril de 2019 en Wayback Machine..Enciclopedia Iránica.
* John Payne. "Pamir languages" in *Compendium Linguarum Iranicarum*. Schmitt, 1989.Pamir Languages.pdf[*Ligazón morta*]
* *Compendium Linguarum Iranicarum*. Schmitt, 1989.
* Грамматический очерк осетинского языка. Числительные. С. 457, 458. (En ruso).
* Abaev, V.I.: Gramática ossetia (en inglés)
* Основы иранского языкознания. Т. 3. Новоиранские языки. М. 1982. (en ruso)
* Tegey, Habibullah; Robson, Barbara: A Reference Grammar of Pashto, 1996 *Center fo Applied Linguistics, Washington D.C.*, *Department of Education, Washington D.C.*

### Ligazóns externas

* Kümmel, Martin Joachim. "Areal developments in the history of Iranic: West vs. East." BOOK OF ABSTRACTS.
* Ficha en PROEL, sobre as linguas indoeuropeas *(en castelán)*
* Enciclopedia Iránica Arquivado 16 de abril de 2019 en Wayback Machine. *(en inglés)*
* Educational Resources Information Centre. Pódese consultar sobre moitas publicacións de tipo variado *(en inglés)*.