# Relixión lakota

| Relixión lakota |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
relixión étnica  |
|  Parte de
 mitoloxía lakota  |

 |
|

| Características |
| --- |
|  Grupo cultural
pobo lakota  |

 |
| Wikidata |

*Un soño dun Wakíuliya*, un dos espíritos do ceo asociado cos tronos e lóstregos, polo artista lakota Black Hawk, ca. 1880.
A **relixión lakota** ou **espiritualidade lakota** é a relixión tradicional indíxena americana do pobo lakota. Practícase principalmente nas Grandes Chairas de América do Norte, dentro das comunidades lakota das reservas de Dacota do Norte e Dacota do Sur. A tradición non ten liderado formal ou estrutura organizacional e mostra moita variación interna.

Un aspecto central da relixión lakota é o concepto de *wakʽą*, unha enerxía ou poder que impregna o universo. A totalidade unificada do *wakʽą* denomínase *Wakʽą Tʽąką* e considérase a fonte de todas as cousas. Os relixiosos lakota cren que, debido á súa posesión compartida do *wakʽą*, os humanos existen nun estado de parentesco con todas as formas de vida, unha relación que inflúe no comportamento dos seus seguidores. A cosmovisión lakota inclúe varios seres sobrenaturais *wakʽą*, os *wakʽąpi*, que poden ser benevolentes ou malévolos cara á humanidade. Aos *wakʽąpi* ofrécenselles oracións para obter a súa axuda, a miúdo facilitada mediante o consumo dunha pipa sagrada ou a provisión de ofrendas, xeralmente bandeiras de algodón ou tabaco. Existen varios rituais importantes para a vida lakota, sete deles presentados por un espírito benevolente *wakʽą*, a Muller bisonte branco. Estes inclúen a cerimonia de purificación da cabana de suar, a procura de visión e a danza do sol. Un especialista ritual, xeralmente chamado *wičháša wakhá* ("home santo"), é o responsable da curación e outras tarefas. O máis común destes especialistas é o *yuwípi wičháša* (home *yuwípi*), cuxo ritual *yuwípi* normalmente invoca espíritos para a curación.

Unha das tres principais poboacións que falaban unha lingua síux, os lakota emerxeron como unha nación distinta composta por sete grupos no século XIX. Moitas das súas tradicións relixiosas reflectían puntos en común coas doutras nacións síux, así como con comunidades non síux como os cheyenne. Nas décadas de 1860 e 1870, o goberno dos Estados Unidos trasladou a maioría dos lakota á Gran Reserva Síux, onde se fixeron esforzos concertados para convertelos ao cristianismo. A maioría dos lakota finalmente se converteron, aínda que moitos tamén continuaron practicando certas tradicións lakota. O goberno dos Estados Unidos tamén implementou medidas para suprimir os ritos tradicionais, por exemplo, prohibindo a Danza do Sol en 1883, aínda que as perspectivas tradicionais foron documentadas nos séculos XIX e comezos do XX por practicantes como Black Elk. Animados polo American Indian Movement, as décadas de 1960 e 1970 viron esforzos de revitalización para revivir a relixión tradicional lakota. A finais do século XX, as prácticas lakota influíron cada vez máis noutras relixións nativas americanas de América do Norte.

Moitos lakota practican a súa relixión tradicional xunto co cristianismo, tipicamente a catolicismo, o episcopalianismo ou a relixión do peiote da Igrexa nativa americana. Para estes individuos, o *Wakʽą Tʽąką* adoita identificarse co Deus cristián. As tradicións lakota tamén foron adoptadas por moitos non nativos americanos, especialmente os da Nova era, unha tendencia condenada por algúns portavoces lakota como apropiación cultural.

## Definición e clasificación

Mapa da distribución territorial dos lakota no momento do contacto cos europeos.
O nome dos lakota deriva dun termo que significa "aliados", e comprenden os sete grupos máis occidentais dos pobos síux. Outros termos para os lakota inclúen os síux occidentais, teton síux, tetons, teton dakotas, ou os thíthuwa (habitantes das pradarías). Os lakota organizáronse en sete subdivisións no século XIX. Os dous grupos meridionais son os oglálas e os sičháŋǧu, mentres que os cinco grupos do norte son os itázipčho, húŋkpapȟa, mnikȟówožu, sihásapa e oóhenuŋpa, ás veces denominados colectivamente como saône.

A relixión lakota foi descrita como unha relixión indíxena e como unha relixión primixenia. Non existe unha autoridade centralizada que controle a relixión, que non é dogmática, sen credos específicos. A tradición transmítese oralmente, estando aberta á interpretación individual e amosando variación interna na súa práctica. Algúns practicantes teñen unha actitude de pluralismo relixioso e, polo tanto, involúcranse noutras tradicións relixiosas. Isto adoita referirse a tipos de cristianismo, especialmente o catolicismo ou o episcopalianismo, ou ás veces o peiotismo da Igrexa nativa americana. Outros lakota identifícanse estritamente cunha soa relixión, particularmente no caso dos fundamentalistas cristiáns. Deste xeito pódese percibir algún conflito entre os dous; algúns lakota eliminarán calquera imaxe cristiá dunha sala se se vai celebrar alí unha cerimonia tradicional.

As relixións nativas americanas sempre se adaptaron en resposta aos cambios ambientais e ás interaccións con outras comunidades, incluíndo despois de atoparse co cristianismo. Esta adaptación é evidente na relixión lakota, observándose cambios xa que os rexistros textuais desta se fixeron por primeira vez durante o século XVIII. Gran parte desta adaptación é o resultado das visións experimentadas polos seus practicantes, pero tamén reflicte as influencias absorbidas, directa ou indirectamente, dos pobos veciños das chairas, así como dos bosques orientais, da rexión subártica e gran conca. Ao mesmo tempo, a tradición é un concepto vital para as comunidades lakota, que se invoca regularmente para lexitimar unha conexión entre as prácticas contemporáneas e as do pasado.

Entre os lakota, existen dificultades para trazar límites entre a relixión e outras áreas da cultura; como ocorre con moitas tradicións relixiosas dos nativos americanos, a relixión lakota está presente en todos os ámbitos da vida. Na lingua lakota, non existe ningún termo afín ao concepto de "relixión", aínda que os misioneiros cristiáns activos entre os lakota intentaron idear unha. Algúns lakota prefiren referirse ás súas tradicións relixiosas como un "xeito de vida", mentres que noutros lugares algúns escritores referíronse a ela como "espiritualidade lakota". Este último reflicte o feito de que moitos lakota, como outros nativos americanos, prefiren describir as súas crenzas e prácticas tradicionais como "espiritualidade", en gran parte como reacción contra o uso do termo "relixión" por parte dos misioneiros cristiáns. O antropólogo David C. Posthumus suxeriu que os termos "relixión" e "espiritualidade" poderían usarse indistintamente ao falar das tradicións lakota.

## Crenzas

### *Wakʽą* e *Wakʽą Tʽąką*

*Véxase tamén**:* Mitoloxía lakota.
Un concepto clave na relixión lakota é *wakʽą* (*wakan*). Isto foi traducido ao inglés como "santo", "poder," ou "sagrado." O antropólogo Raymond J. DeMallie describiu o wakʽą como "a forza animadora do universo", e "a forza universal creativa". Do mesmo xeito, a erudita da relixión Suzanne Crawford denominouna "enerxía ou forza vital invisible", mentres que Posthumus a describiu como un "poder ou enerxía instrumental incomprensible, misteriosa e non humana". Moitos lakota salientaron a incomprensibilidade de *wakʽą*; o home oglála, Good Seat, describiu o wakʽą como "todo aquilo difícil de entender". O termo *wakʽą* tamén ten connotacións de ser antigo e perdurable. Ideas semellantes ao *wakʽą* dos lakota son evidentes no *orenda* dos iroqueses e no *pokunt* dos shoshone.

Mostrando unha visión holística do universo, os relixiosos lakota cren que o *wakʽą* flúe a través do cosmos, animando todas as cousas, e que todos os seres comparten, polo tanto, a mesma esencia. Incorpora aspectos malvados do universo, descritos como *wakan šica* ("mal sagrado"). Considérase que o universo existe nun equilibrio harmonioso, aínda que se considera fundamentalmente incomprensible e máis alá da capacidade da humanidade para coñecelo plenamente.
En lingua lakota, os obxectos ou as persoas imbuídas da forza *wakʽą* tamén poden ser denominados *wakʽą*. Os practicantes da relixión lakota sosteñen que a humanidade pode participar no *wakʽą* a través do ritual. Tanto o propio *wakʽą* como os rituais relacionados con el considéranse *wókʽokipʽe* (perigosos). Stephen E. Feraca, un escritor que traballou na reserva india de Pine Ridge, relata que na relixión lakota o "medo e o respecto" eran "practicamente indistinguibles".

A totalidade unificada de *wakʽą* denomínase *Wakʽą Tʽąką* (*Wakan Tanka*), un termo traducido como "o Gran Misterioso", "o Gran Misterio," "o gran santo," "grande incomprensibilidade", ou "a suma de todas as cousas descoñecidas". DeMallie describiu *Wakʽą Tʽąką* como "a suma de todo o que se consideraba misterioso, poderoso ou sagrado". Considérase que o *Wakʽą Tʽąką* é eterno, xa que crea e constitúe o universo. O termo *Wakʽą Tʽąką* foi empregado como tradución lakota do concepto occidental de "Deus", mesmo por misioneiros cristiáns, e algúns lakota equipararon *Wakʽą Tʽąką* coa divindade cristiá. Aínda que o erudito da relixión Åke Hultkrantz suxeriu que *Wakʽą Tʽąką* podería considerarse como "un Ser Supremo persoal e delimitado", outros estudosos advertiron que era improbable que *Wakʽą Tʽąką* fose visto como unha divindade personificada antes da influencia da cristianización.

### *Wakʽąpi*

*Artigo principal**:* Lista de deidades lakota.
Os *wakʽąpi* (*wakampi*) son seres feitos de *wakʽą*. En inglés, a estas entidades chámaselles comunmente "os espíritos". O antropólogo William K. Powers cualificounos como "seres e poderes sobrenaturais" aínda que a crenza lakota non fai distinción entre o natural e o sobrenatural, sendo esta última unha categoría de orixe europea.

Nas crenzas dos lakota, os *wakʽąpi* son inmortais. Moita da información sobre eles provén da mitoloxía lakota, e segundo esta, estes espíritos desempeñaron un papel na creación e o control do universo. Mostran unha ampla variedade de emocións, aínda que as súas motivacións adoitan ser difíciles de determinar. Moralmente ambiguos na súa visión da humanidade, poden comportarse de xeito benévolo ou malévolo cos humanos. Se os humanos os ofenden, os espíritos poden inflixir desgrazas, dificultades e mesmo a morte. Pénsase que a súa aparencia ás veces está marcada por luces brancas ou azuis intermitentes, pero normalmente poden adoptar calquera forma e, polo tanto, os relixiosos lakota cren que poderían atoparse con tales entidades na vida cotiá sen sabelo. Os *wakʽąpi* non son adorados polos relixiosos lakota, pero si intentan aplacalos e influencialos. Unha forma clave de mostrar respecto a estes espíritos é referíndose a eles cos termos honoríficos *tʻukášila* ou *thukášila* ("avó paterno") ou *ųcí* (avoa), termos que evocan unha relación familiar.

Hai moita variación na forma en que os relixiosos lakota clasifican os *wakʽąpi*, xa que estas clasificacións poden derivar de visións e experiencias individuais.
Unha maneira consiste en dividilos en 16 categorías, organizadas xerarquicamente en grupos de catro: os *Wakan akanta*, os *Wakan kolaya*, os *Wakan kuya* e os *Wakanlapi*. Os dous primeiros grupos considéranse *Wakan kin* ("os sagrados"); os dous últimos chamados *Taku wakan* ("cousas sagradas"). Os *Wakan akatna* ou *wakan*" superiores comprenden catro personaxes primordiais: o sol, Wi, o ceo, Škan, a terra, Maka, e as rocjas, Inyan. Os *Wakan kolaya*, ou "aqueles aos que os *wakan* chaman amigos ou socios", inclúen a lúa, Hąwí (Hanwi), o vento, Tʽaté (Tate) e a estrela fugaz, Wóĥpe (Woĥpe). Os *Wakan kuya* son os *wakan* inferiores ou menores, e inclúen o bisonte, Tatanka, os seres de dúas patas (incluíndo osos e humanos), Hununpa, os catro ventos, Tatetob, e o remuíño, Yumni. Os *Wakanlapi*, "os semellantes a *wakan*" inclúen *niyá*, *nağí* e *šicų*, os compoñentes internos eternos dunha persoa.

Certos grupos de espíritos habitan partes específicas do universo. Os *wakįyą* (*wakinyan*, "os voadores"), ás veces chamados paxaros do trono, son espíritos do trono e do lóstrego que se considera que viven no oeste. Aínda que xeralmente benévolas e consideradas capaces de librar do mal coas súas choivas purificadoras, requiren propiciación para evitar a súa ira. Outros espíritos inclúen os espíritos da auga *ųktéĥipi* (*unkteĥi*), os espíritos da terra *unkcegila*, os espíritos do bosque *cʽąnáği* (*canoti*) e os espíritos da loxa *hoĥogica*. Estes seres son potencialmente perigosos para os humanos, polo que son afastados mediante rituais específicos e o aroma da herba doce e a salvia.

### Cosmogonía

Unha historia de orixe común entre os lakota comeza con Inyan (a rocha). Este Inyan abriuse e o Mahpitayo (ceo) azul e a Maka Ina (terra) verde sangraron del, pero inicialmente estaban inmóbiles. Inyan abriuse de novo e liberou o seu espírito, *taku skan skan*, que imbuíu de vida a Mahpitayo e Maka Ina. Xuntos, Mahpitayo e Maka Ina crearon *Taté* (Vento), *Wi* (Sol), *Hanhepi Wi* (Lúa) e *Pté Otayé* (Nación Bisonte), sendo estes últimos as primeiras persoas, así como os devanceiros dos lakota. Os primeiros membros dos Pté Otayé foron Wazi (Vello) e Wakanka (Vella), e tiveron unha filla, Ité, que logo casou con Taté, dando a luz a Vento Leste, Vento Oeste, Vento Norte, Vento Sur e Remuíño.

O embaucador, Iktomi (a araña), convenceu entón a Anpetu Wito para que namorase de Ité, animándoos a sentarse xuntos, rompendo o decoro estabelecido. Para solucionar o problema, Mahpitayo ordenoulles a Anpetu Wi e Hanhepi Wi que se mantivesen afastados un do outro, o que provocou que o sol e a lúa aparecesen en momentos diferentes. Wazi, Wakanka, e Ité foron desterrados a vagar pola terra, mentres que o resto dos Pté Otayé permaneceu no reino dos espiritos. Soa na terra, Ité (que agora pasaba a chamarse Anog-Iné) conspirou con Iktomi para atraer a outros membros do Pté Otayé para que se unisen a ela.Sete parellas do Pté Otayé entraron na terra no medio dun duro inverno, onde Wazi e Wakanka lles ensinaron a sobrevivir. As sete parellas estableceron os sete lumes sagrados, ou Oceti Šakowin, dos Pté Otayé.

Os Pté Otayé na terra levaban unha existencia dura, e un inverno estaban desesperados por axuda. Dous mozos atoparon unha muller nas chairas, a Muller bisonte branco. Un deles cobizouna e intentou violala; levantouse unha néboa e o home quedou reducido a ósos.O outro home tratouna con respecto, e ela continuou ensinándolle ao seu pobo a usar a pipa sagrada, a realizar sete cerimonias e a cazar bisontes. A tradición lakota sostén que a Muller bisonte branco volverá algún día con eles dende o leste.

### Espíritos e vida despois da morte

Unha das obras de arte de Black Hawk, que representa unha visión que tivo de si mesmo cabalgando unha aguia bisonte.
A relixión lakota estabelece unha clara distinción entre o corpo físico e un interior espiritual. Mantén unha concepción tripartita do espírito ou alma humana, que comprende o *niyá*, o *nağí* e o *šicų*. O *niyá* é a vida ou o alento; o *nağí* é o espírito ou a alma; o *šicų* é o espírito gardián. Estes son os aspectos *wakʽą* dunha persoa e, polo tanto, son inmortais. Tamén son importantes para a identidade dunha persoa o *wacʽį* (mente, vontade, consciencia), o *cʽąté* (sentimentos, emocións) e o *wówaš'ake* (forza, poder).

A relixión lakota ensina que o *niyá* lévaa a unha persoa ao nacer o ceo, *Táku Škąšką* ("Algo que se move"). O *niyá* crese que vive despois da morte corporal como unha cousa inmaterial, comparada co fume ou unha sombra. O *nağí* conserva as idiosincrasias dunha persoa. O *šicų* é unha potencia ou influencia non humana, que se cre que lle foi dada a unha persoa por Táku Škąšką. Pode separarse do corpo e viaxar mentres unha persoa dorme, mentres que despois da morte corporal regresa á persoa ou estrela non humana da que provén orixinalmente. A través de visións e soños, ao longo da súa vida, un ser humano pode adquirir habilidades *šicųpi* adicionais.

As crenzas sobre a vida despois da morte varían entre os lakota. A pantasma do falecido chámase *wanáği*. Algúns lakota cren que unha persoa ten varios *wanáği*, un dos cales permanece preto do corpo do falecido e dos seus familiares, e o outro viaxa polo *wanáği tʽacʽáku* (camiño pantasma) cara ao *wanáği tʽamákʽocʽe* (mundo pantasma). Outros cren que só hai un *wanáği*, que permanece preto do cadáver durante un tempo determinado, a miúdo catro días, antes de partir cara ao *wanáği tʽacʽáku*. Segundo unha tradición, este camiño está dividido por un río que debe cruzarse nun tronco. Ao pé do camiño hai unha anciá que só permite o paso aos dignos. O mundo dos espíritos preséntase como composto por aldeas ou campamentos e cheo de bisontes e outros animais de caza. É un reino sen fame nin dor e os habitantes festexan e bailan, producindo así a auroras boreais.

Outra tradición lakota é que un *wanáği* que non consegue entrar no mundo das pantasmas vagará sen rumbo, onde ás veces se pode ver materializado en forma humana ou escoitar asubiando e xemendo. Esta pantasma pode atormentar un lugar en particular, como a súa antiga casa ou a árbore na que foi enterrado. As pantasmas traen problemas aos vivos, causando doenzas, ansiedade e morte. Aqueles que morreron insatisfeitos son particularmente propensos a perseguir os vivos; estes poden ser apaciguados mediante intervencións rituais. As pantasmas son entón espantados con incenso ou disparos, ou alternativamente propiciados con ofrendas de tabaco ou comida.

### Animismo e parentesco

Boneco lakota dunha figura guerreira, exposta no Museo Peabody.
A tradición lakota sostén que os animais, os espíritos, as rochas, as árbores e os fardos de medicinas son persoas con alma propia. Dada a crenza lakota de que "outras especies comparten unha interioridade ou alma semellante ou idéntica á dos seres humanos", Posthumus argumentou que a relixión era animista.

Debido á presenza unificadora de *wakʽą*, na cosmovisión lakota todas as formas de vida considéranse relacionadas, tendo, polo tanto, obrigas e responsabilidades recíprocas unhas coas outras. Os relixiosos lakota expresan esta noción co dito *mitákuye oyás’į* (*Mitakuye Oyasin*), que significa "todos os meus parentes", algo que se repite a miúdo en reunións cerimoniais e sociais. Os humanos, que en lakota se chaman "Wicaša akantula" (traducible como "homes enriba") considéranse conectados a todos os demais seres vivos a través destes lazos de parentesco. Feraca describiu a relixión lakota como "moi fortemente orientada ao parentesco", mentres que Posthumus suxeriu que o parentesco é "o principio interpretativo dominante da cultura lakota".

A relixión lakota non presenta os humanos como superiores a outras formas de vida. En troques, os humanos son percibidos como os seres menos coñecedores e menos poderosos, que requiren a axuda e a compaixón doutras entidades. A mitoloxía lakota sostén que os humanos aprenderon moito doutras especies animais. Os bisontes desempeñan un papel central na cosmoloxía tradicional dos lakotas. Considéranse parentes dos lakotas e unha fonte de vida, xa que historicamente proporcionaron a carne e a pel que os lakotas usaban para alimentarse, vestirse e abrigarse. Tradicionalmente, a caza e a matanza de bisontes tiñan elementos cerimoniais.

Na crenza lakota, cada especie forma o seu propio *oyáte*, un pobo, nación ou tribo. As categorías de *oyáte* baséanse en atributos físicos, por exemplo, os de dúas patas, os de catro patas, os alados, os que nadan, os que se arrastran e os que escavan. Hai máis subdivisións dentro destas categorías. Considérase que cada *oyáte* ten as súas propias regras de parentesco, cos seus propios guerreiros, cazadores, homes santos e líderes. A *Zįtkála Oyáte* (Nación das Aves), por exemplo, está dirixida por *Wąblí Glešká* (a aguia manchada). Como os grupos humanos, os *oyáte* non sempre interactúan pacíficamente entre eles. Hai, por exemplo, unha guerra entre os *Ųktéhpi* (espíritos da auga con cornos) e os *Wakíyąpi* (paxaros do trono).

Debido á interioridade subxacente compartida de todos os seres, a tradición lakota mantén a posibilidade da metamorfose física. Na mitoloxía lakota, os *wakíyą* poden adoptar a forma tanto de paxaros como de humanos, mentres que o pobo bisonte pode adoptar forma de bisonte ou humana. As figuras mitolóxicas destacadas tamén poden adoptar diferentes formas; a Muller bisonte branco, por exemplo, aparece como un bisonte femia e como unha muller nova. En varios rituais, os humanos que levan algo doutra especie, como unha pel de lobo ou unha pluma de aguia, considéranse quen de transformarse nese animal.

#### *Šicųpi* e *wašicu*

A Lakota shield on display in Harvard University's Peabody Museum of Archaeology and Ethnology.
In Lakota belief the *šicų* is deemed to be present in both animate and inanimate objects, as well as in supernatural beings and powers. At least one is embodied within the human body, having been given at birth by Táku Škąšką. Over the course of life, a person can acquire further *šicųpi*; in Lakota belief, this is how holy men increase their power, although they also lose them through their acts of healing. Those possessing such spirit helpers can become incredibly attached to them, regarding them as having become a part of themselves.

Also infused with *šicųpi* are the *wašicu*, also known as ceremonial bundles or medicine bundles. Among the Lakota, stories have been recorded claiming that the process of creating ceremonial bundles was taught either by Ųktéhi or Táku Škąšką; Posthumus suggested that the competing notions derived from different stages in Lakota history, the former story arising when they lived by the eastern lakes and the latter when they migrated to the Plains in the 17th and 18th centuries. Lakota traditionalists may place objects into a bundle that are based on images they have received in a vision. For practitioners, these bundles are "material manifestations of sacred power," regarded as life-forms or persons. If they are offended, they are thought to refuse to assist their keeper or even bring them harm. These bundles are a foci for ritual activity, each being associated with particular prayers, rituals, and songs. Historically, many Lakota men have also had a *wótʻawe* or war bundle, which may consist of weapons and herbal medicines to treat wounds.

Stones are also deemed capable of having their own *niyá* and being animate; Lakota lore teaches that they can move of their own accord, dance, communicate with humans, and produce sparks or blue light. Certain stones, usually small and spherical or egg-shaped ones, are believed to possess particular power. These stones are regarded as being inhabited by a *šicų* spirit that has its own personal name. The *šicų* is invited into the stone through a ritual called the *cʻaštʻų*, or the *Inktomi Iowanpi* (Spider Sing). These stones are often referred to as a *thuká*, an abbreviation of the term *thukášila*, or alternatively as *íya wakhá* (holy stones). *Šicų*-inhabited stones are deemed to protect their keeper, and contribute to the latter's power. They are worn if a person is engaged in an important task or is in need of assistance from spirit beings. The bundle in which these stones are usually kept is called the *wašícų tʻųká*. Although generally supposed to be kept in the bundle when not in use, this is not always adhered to – Feraca encountered a large example which was used as a doorstop.

## Notas

## Véxase tamén

### Bibliografía

* Amiotte, Arthur (1987). "The Lakota Sun Dance: Historical and Contemporary Practices". En Raymond J. DeMallie and Douglas R. Parks. *Sioux Indian Religion: Tradition and Innovation*. Norman e Londres: University of Oklahoma Press. pp. 75–89. ISBN 9780806121666.
* Bucko, Raymond A. (1999). *The Lakota Ritual of the Sweat Lodge: History and Contemporary Practice*. Lincoln e Londres: University of Nebraska Press. ISBN 978-0-8032-6165-5.
* Crawford, Suzanne J. (2007). *Native American Religious Traditions*. Upper Saddle River, Nova Jersey: Pearson Education. ISBN 9780131834835.
* DeMallie, Raymond J. (1987). "Lakota Belief and Ritual in the Nineteenth Century". En Raymond J. DeMallie and Douglas R. Parks. *Sioux Indian Religion: Tradition and Innovation*. Norman e Londres: University of Oklahoma Press. pp. 25–43. ISBN 9780806121666.
* DeMallie, Raymond J.; Parks, Douglas R. (1987). "Introduction". En Raymond J. DeMallie and Douglas R. Parks. *Sioux Indian Religion: Tradition and Innovation*. Norman e Londres: University of Oklahoma Press. pp. 3–22. ISBN 9780806121666.
* Feraca, Stephen E. (2001). *Wakinyan: Lakota Religion in the Twentieth Century*. Lincoln e Londres: University of Nebraska Press. ISBN 9780803269057.
* Grant, David M. (2017). "Writing *Wakan*: The Lakota Pipe as Rhetorical Object". *College Composition and Communication* **69** (1): 61–86. doi:10.58680/ccc201729296.
* Hallowell, Ronan (2010). "Time-Binding in the Lakota Sun Dance: Oral Tradition and Generational Wisdom". *ETC: A Review of General Semantics* **67** (1): 85–93.
* Harvey, Graham (2013). *Food, Sex and Strangers: Understanding Religion as Everyday Life*. Durham: Acumen. ISBN 978-1-84465-693-6.
* Hernández-Ávila, Inés (2000). "Mediations of the Spirit: Native American Religious Traditions and the Ethics of Representation". En Lee Irwin. *Native American Spirituality: A Critical Reader*. Lincoln e Londres: University of Nebraska Press. pp. 11–36. ISBN 9780803282612.
* Hultkrantz, Åke (1980). *The Religions of the American Indians*. Traducido por Monica Setterwall. Berkeley, Os Ánxeles e Londres: University of California Press. ISBN 0-520-04239-5.
* Hurt, Wesley R. (1960). "A Yuwipi Ceremony at Pine Ridge". *Plains Anthropologist* **5** (10): 48–52. JSTOR 25666268. doi:10.1080/2052546.1960.11908213.
* Jahner, Elaine A. (1987). "Lakota Genesis: The Oral Tradition". En Raymond J. DeMallie and Douglas R. Parks. *Sioux Indian Religion: Tradition and Innovation*. Norman e Londres: University of Oklahoma Press. pp. 45–65. ISBN 9780806121666.
* Kemnitzer, Luis S. (1976). "Structure, Content, and Cultural Meaning of Yuwipi: A Modern Lakota Healing Ritual". *American Ethnologist* **3** (2): 261–280. doi:10.1525/ae.1976.3.2.02a00060.
* Lewis, Thomas H. (1987). "The Contemporary *Yuwipi*". En Raymond J. DeMallie and Douglas R. Parks. *Sioux Indian Religion: Tradition and Innovation*. Norman e Londres: University of Oklahoma Press. pp. 173–187. ISBN 9780806121666.
* Looking Horse, Arvol (1987). "The Sacred Pipe in Modern Life". En Raymond J. DeMallie and Douglas R. Parks. *Sioux Indian Religion: Tradition and Innovation*. Norman e Londres: University of Oklahoma Press. pp. 67–73. ISBN 9780806121666.
* Markowitz, Harvey (2012). "Converting the Rosebud: Sicangu Lakota Catholicism in the Late Nineteenth and Early Twentieth Centuries". *Great Plains Quarterly* **32** (1): 3–23.
* Medicine, Beatrice (1987). "Indian Women and the Renaissance of Traditional Religion". En Raymond J. DeMallie and Douglas R. Parks. *Sioux Indian Religion: Tradition and Innovation*. Norman e Londres: University of Oklahoma Press. pp. 159–171. ISBN 9780806121666.
* Modaff, Daniel Paul (2016). "Just-in-Time: Organizing the Lakota Sun Dance". *Journal of Organizational Ethnography* **5** (1): 13–27. doi:10.1108/JOE-01-2015-0008.
* Owen, Suzanne (2008). *The Appropriation of Native American Spirituality*. Continuum Advances in Religious Studies. Londres e Nova York: Continuum. ISBN 978-1441185303.
* Pickering, Kathleen; Jewell, Benjamin (2008). "Nature is Relative: Religious Affiliation, Environmental Attitudes, and Political Constraints on the Pine Ridge Indian Reservation". *Journal for the Study of Religion, Nature and Culture* **2** (1): 135–158. doi:10.1558/jsrnc.v2i1.135.
* Posthumus, David C. (2018). *All My Relatives: Exploring Lakota Ontology, Belief, and Ritual*. New Visions in Native American and Indigenous Studies. Lincoln: University of Nebraska Press. ISBN 9781496230393.
* Powers, William K. (1982). *Oglala Religion*. Lincoln e Londres: University of Nebraska Press. ISBN 9780803287068.
* Powers, William K. (1984). *Yuwipi: Vision and Experience in Oglala Ritual*. Lincoln e Londres: University of Nebraska Press. ISBN 9780803287105.
* Steinmetz, Paul B. (1998). *Pipe, Bible, and Peyote among the Oglala Lakota: A Study in Religious Identity*. Syracuse, NY: Syracuse University Press. ISBN 9780815605577.
* Stoeber, Michael (2020). "Indigenous and Roman Catholic Canonizations of Nicholas Black Elk: Postcolonial Issues and Implications of *Black Elk Speaks*". *Theological Studies* **81** (3): 605–630. doi:10.1177/0040563920953835.
* Thomas, Joshua (2017). "Native Hermeneutics: Reverse Typology and Remythologization, or: The Theological Genius of Black Elk's Dual Participation". *Transactions of the Charles S. Peirce Society* **53** (3): 447–465. doi:10.2979/trancharpeirsoc.53.3.05.

Bibliografía adicional

* Detwiler, Fritz (2022). *Cosmology and Moral Community in the Lakota Sun Dance: Reconceptualizing J. R. Walker's Account*. Abingdon: Routledge. ISBN 9780367725587.
* Dooling, D. M. (2000). *The Sons of the Wind: The Sacred Stories of the Lakota*. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 978-0806132242.
* Hollabaugh, Mark (2019). *The Spirit and the Sky: Lakota Visions of the Cosmos*. Studies in the Anthropology of North American Indians. Lincoln: University of Nebraska Press. ISBN 9781496208231.
* Holler, Clyde (1995). *Black Elk's Religion: The Sun Dance and Lakota Catholicism*. The Iroquois and Their Neighbors. Syracuse: Syracuse University Press. ISBN 978-0815603641.
* Powers, Marla N. (1983). *Oglala Woman: Myth, Ritual, and Reality*. Chicago: University of Chicago Press.
* Powers, William K. (1986). *Sacred Language: The Nature of Supernatural Discourse in Lakota*. Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 978-0806124582.