# Lingua norn

| Lingua norn |
| --- |
|

|  |
| --- |
| Despregar
 Instancia de
lingua morta lingua extinta lingua natural  |
|  Subclase de
linguas escandinavas occidentais  |

 |
|

| Características |
| --- |
|  Alfabeto
alfabeto latino futhark recente  |
| Despregar
 Caso gramatical
nominativo xenitivo acusativo dativo  |

 |
|  Estado de lingua da UNESCO
*extinta* |
| Clasificación lingüística |
|
linguaxe humana ↳ linguas indoeuropeas ↳ linguas xermánicas ↳ linguas nórdicas ↳ linguas escandinavas ↳ linguas escandinavas occidentais  |
|

| Cifras e dimensións |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |
| Número de falantes | 0 (1850)  |
|  |

 |

 |

 |
|

| Localización |
| --- |
| Despregar
 Orixinario de
 Illas Shetland  Orcadas  Caithness (pt)  Northern Isles (en)   |
|  País
 Reino Unido  |
|  Mapas

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |

 |
|

| Historia |
| --- |
|  Precedido por
 nórdico antigo  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/05k1n  |
| ISO 639-3 | nrn  |
| ISO 639-5 | nrn  |
| IETF | nrn  |

 |

 |
| Wikidata |

O **norn**  é unha lingua xermánica extinta que se falaba nas Shetland e nas Orcadas, na costa norte de Escocia en Caithness. Despois de que as illas fosen cedidas a Escocia por Noruega no século XV, pouco a pouco foi substituído polo scots.

## Historia

Non se sabe exactamente cando se extinguiu o norn. Os últimos informes de falantes de norn din que desde o século XIX, pero é máis probable que a lingua morrese a finais do século XVIII . Nas illas máis illadas de Foula e Unst estiveron os derradeiros refuxios do idioma nas Illas Shetland, onde había persoas "que poderían repetir frases en norn", probablemente pasaxes de cancións populares ou poemas, a finais de 1893. Walter Sutherland de Skaw na illa de Unst, que morreu arredor de 1850, é citado como o derradeiro falante nativo da lingua norn. Porén, fragmentos de vocabulario sobreviviron á morte da lingua principal e aínda perviven, principalmente en nomes de lugares e termos referidos ás plantas, animais, clima, estado de ánimo e vocabulario de pesca.

Dialectos do norse tamén se falaron en Escocia — por exemplo, en Caithness, pero aquí extinguiuse moitos séculos antes de que o norn morrese nas Orcadas e nas Shetland. Polo tanto, algúns estudosos tamén falan do "norn de Caithness ", pero outros evítano. Do "norn de Caithness" coñécese menos que do norn das Orcadas e das Shetland. Poucos escritos en norn sobreviviron. O que queda, inclúe unha versión do Noso Pai e unha balada. Michael Barnes, profesor de estudos escandinavos no University College de Londres, publicou un estudo, *The Norn Language of Orkney and Shetland*.

## Clasificación

O norn é unha lingua indoeuropea pertencente á póla nórdica das linguas xermánicas xunto co feroés, islandés e noruegués pertence ao grupo escandinavo occidental, distinto do grupo escandinavo oriental ao que pertencen o sueco e o dinamarqués. Unhas análises máis recentes dividen as linguas nórdicas nun *escandinavo insular* e un *escandinavo continental* , agrupando ao noruegués co dinamarqués e o sueco baseándose na mutua intelixibilidade e o feito de que o noruegués foi fortemente influenciado en particular polo dinamarqués durante o último milenio e en que diverxeron do feroés e o islandés. O norn considérase que era bastante semellante ao feroés, comparte moitos trazos fonolóxicos e gramaticais con este idioma e puideron ser mutuamente intelixibles. Quedan poucos textos escritos, pero acéptase que ten unha raíz común co feroés ou cos dialectos Vestnorsk de Noruega. Non hai que o confundir co dialecto dos *scots* denominado polos lingüistas Escocés insular.

## Fonética

A fonética do norn non se pode determinar con moita precisión por mor da falla de material orixinal, pero pódense extrapolar os aspectos xerais coas poucas fontes escritas que existen. O norn comparte moitos trazos cos dialectos do suroeste de Noruega. Isto inclúe unha sonoridade de /p, t, k / a [ []b, d, ɡ ] antes ou entre vogais e (no norn das Shetland, pero só parcialmente no dialecto das Orcadas) unha conversión de /θ / e /ð / (" *' th* ING" e " *' th* ' en" respectivamente) a [ []t] e  [d] respectivamente.

## Gramática

As características da gramática do norn son moi semellantes ás das outras linguas escandinavas. Había dous números, tres xéneros e catro casos (nominativo, acusativo, xenitivo e dativo). Tamén existían as dúas principais conxugacións do verbo en presente de indicativo e en pretérito de indicativo e como todas as demais linguas nórdicas, utiliza un sufixo en lugar dun artigo anteposto para indicar a definición como no moderno escandinavo:  *man(n)* ("home");  *mannen* ("o home"). Aínda que é difícil estar seguro de gran parte dos aspectos da gramática do norn, os documentos indican que existían as cláusulas sen suxeito, que eran comúns nas linguas escandinavas occidentais.

## Texto de exemplo

Jakob Jakobsen foi un lingüista feroés e estudoso do Norn
As seguintes son as versións en norn e en nórdico antigo do Noso Pai, unha oración cristiá:

* Norn das Orcadas:

*Favor i ir i chimrie, / Helleur ir i nam thite,*
*gilla cosdum thite cumma, / veya thine mota vara gort*
*o yurn sinna gort i chimrie, / ga vus da on da dalight brow vora*
*Firgive vus sinna vora / sin vee Firgive sindara mutha vus,*
*lyv vus ye i tumtation, / min delivera vus fro olt ilt, Amen.*
* Norn das Shetland:

*Fy vor or er i Chimeri.*
 *Halaght vara nam dit.*
*La Konungdum din cumma.*
 *La vill din vera guerde*
*i vrildin sindaeri chimeri.*
 *Gav vus dagh u dagloght brau.*
*Forgive sindorwara / sin vi forgiva gem ao sinda gainst wus.*
*Lia wus ikè o vera tempa, / but delivra wus fro adlu idlu.*
*For do i ir Kongungdum, u puri, u glori, Amen*
* Nórdico antigo (occidental):

*Faþer vár es ert í himenríki, verði nafn þitt hæilagt*
*Til kome ríke þitt, værði vili þin*
*sva a iarðu sem í himnum.*
*Gef oss í dag brauð vort dagligt*
*Ok fyr gefþu oss synþer órar, sem vér fyr gefom þeim er viþ oss hafa misgert*
*Leiðd oss eigi í freistni, heldr leys þv oss frá ollu illu.*
* Tradución ao islandés:

"Faðir vor, þú sem ert á himnum."
"Helgist þitt nafn, til komi þitt ríki,"
"verði þinn vilji, svo á jörðu sem á himni."
"Gef oss í dag vort daglegt brauð."
"Fyrirgef oss vorar skuldir,"
"svo sem vér og fyrirgefum"
"vorum skuldunautum."
"Og eigi leið þú oss í freistni,"
"heldur frelsa oss frá illu."
"Því að þitt er ríkið, mátturinn og dýrðin"
"að eilífu."
"Amen."
* Tradución ao moderno noruegués (nynorsk):

*Fader vår, du som er i himmelen!*
*Lat namnet ditt helgast..*
*Lat riket ditt koma.*
*Lat viljen din råda*
*på jorda så som i himmelen.*
*Gjev oss i dag vårt daglege brød.*
*Forlat vår skuld, som vi òg forlèt våre skuldmenn.*
*Før oss ikkje ut i freisting, men frels oss frå det vonde.*
*For riket er ditt, og makta og æra i all æve.*
*Amen.*
* Tradución ao moderno noruegués (bokmål):

*Fader vår, du som er i himmelen!*
*La ditt navn være hellig.*
*La ditt rike komme.*
*La din vilje skje*
*på jorden som i himmelen.*
*Gi oss i dag vårt daglige brød.*
*Forlat oss våre synder, som vi óg forlater våre syndere.*
*Led oss ikke inn i fristelse, men frels oss fra det onde.*
*For riket er ditt, og makten og æren i evighet.*
*Amen.*
Unha "guddick" (adiviña) en norn, que recolleu Jakob Jakobsen en Unst, a illa máis setentrional das Shetland, na década de 1890. Tamén é coñecida a mesma adiviña nas Illas Feroe.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
| "*Norn das Shetland"*
(Jakob Jakobsen) | Feroés | Islandés | Galego |
| Fira honga,
fira gonga,
Fira staad upo "skø"
Twa veestra vaig a bee
And een comes atta driljandi. | Fýra hanga,
fýra ganga,
Fýra standa uppí ský
Tvey vísa veg á bø
Og ein darlar aftast | Fjórir hanga,
fjórir ganga,
Fjórir veg vísa,
Tveir fyrir hundum verja
Einn eftir drallar,
sá er oftast saurugur | Catro penduran,
catro camiñan,
Catro apuntan ao ceo,
Dous ensinan o camiño ao campo
E un vén axitando detrás |

A resposta é unha vaca. Catro tetos penduran, catro patas camiñan, dous cornos e dúas orellas apuntan cara ó ceo, dous ollos mostran o camiño para o campo e un rabo vén axitando (pendurando) detrás.

## Uso moderno

*Daggri* e  *Dagalien* en Ulsta, Yell, Shetland.
A maioría da utilización do norn nas Shetland e as Orcadas é puramente cerimonial hoxe en día e na súa maioría en nórdico antigo, por exemplo o lema das Shetland, que é "'Með lögum skal land byggja ' "("co dereito construirase a terra") que é o mesmo lema usado pola policía islandesa. Outro exemplo do uso do norn nas illas pódese atopar nos nomes dos transbordadores:

* A Northlink Ferries ten buques chamados MV  *Hamnavoe* (antigo nome de Stromness), MV  *Hjaltland* (Shetland) e MV  *Hrossey* ("illa do cabalo", un antigo nome de Mainland, nas Illas Orcadas).
* O ferri da baía de Yell parte de Ulsta a Toft en Mainland (Shetland). O servizo fano dous transbordadores; o *Daggri* (nórdico para "amencer"), posto en marcha no 2003 e o *Dagalien* (nórdico para "atardecer”), posto en marcha no 2004.

## Notas

## Véxase tamén

### Ligazóns externas

* Norn das Shetland e as Orcadas colección de todos os textos coñecidos en norn, descrición da súa fonoloxía e gramática *(en inglés)*
* Informe de Ethnologue sobre o norn *(en inglés)*
* Dicionario que contén moitas palabras do norn das Shetland *(en inglés)*
* Páxina do norn na Shetlopedia *(en inglés)*