Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Noite

A Terra pola noite
A **noite** é o período entre o atardecer do Sol e o amencer do día seguinte. Unha actividade que ten lugar pola noite é unha actividade nocturna.

## Características

A duración do día e a noite vai cambiando no transcurso do ano, sendo a duración do día de 12h (en todas as latitudes), nos equinoccios máis de 12 horas na primavera e verán, alcanzando o día máis longo no solsticio de verán, onde tamén ocorre a noite máis curta. Pola contra o día dura menos de 12 horas no outono e inverno, alcanzándose no solsticcio de inverno o día máis curto e a noite máis longa.
Este efecto acentúase máis canto maior é a latitude. No ecuador sempre duran o mesmo. Hai día ou noite permanente nalgunha época do ano, nas rexións polares tanto do hemisferio norte ou sur caracterizadas por estar a unha latitude que en valor absoluto é maior que F = 90 - 23º 26? = 66º 34?. Esta é precisamente a definición de casquete polar.

## A noite na cultura popular

A noite é o escenario típico das historias de medo, xa que a noite adóitase asociar ao perigo, aos bandidos e animais perigosos que se ocultan tras a escuridade. Así mesmo, dise que criaturas fantásticas como os homes lobo e os vampiros son máis poderosos pola noite. Mesmo hai criaturas fantásticas malvadas das que se di que non soportan a luz solar.
No cristianismo, a noite é asociada co fin dos días dos seres humanos na terra, coa vinda de Xesucristo en busca da súa Igrexa que está composta por todos os cristiáns fieis. A noite compárase co estado moral do home baixo a influencia de Satánas.

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Mañá
* Tarde
* Paradoxo de Olbers
* Noite (disco)
# Ocaso

Solpor en Muxía
Diagrama do Sol ao solpor, mostrando os efectos da refracción atmosférica.

Un astro está no **ocaso** cando atravesa o plano do horizonte pasando do hemisferio visible ao non visible -nas latitudes meridionais-, é dicir, cando a súa altura é cero en relación á liña do horizonte, pasando de positiva a negativa. No caso do Sol chámase **solpor** e determina o fin do día. O antónimo de ocaso é orto.

Na Grecia clásica as deusas do solpor eran as Hespérides (a súa nai *Nicte*; noutra versión *Hesperis* ou *Hesperius*; ou o seu pai *Hesperus* ou *Hesperos* son a personificación da Noite), mentres que Aurora era a deusa do amencer.

Tecnicamente o ocaso comeza cando o limbo inferior da esfera helíaca toca e desaparece tanxente ao horizonte oeste local, e remata cando o limbo superior da esfera helíaca desaparece tanxente ao horizonte oeste local.

O crepúsculo que ocorre despois do solpor é coñecido informalmente como "entre lusco e fusco" (entre o día e a noite).

As estrelas circumpolares ao estar situadas nas latitudes homónimas (circumpolares) non teñen **ocaso** nin **orto**. En relación ao Sol nas latitudes polares prodúcese unha noite de seis meses (non se ve o Sol no ceo) e un día doutros seis (o Sol esta sempre por riba do horizonte), isto é, o orto ou o ocaso coincide cos equinoccios (de primavera e outono), e o mediodía ou a medianoite coincide cos solsticios de verán e inverno. Así, no polo norte o orto prodúcese co equinoccio de primavera, o mediodía co solsticio de verán, o ocaso co equinoccio de outono, e a medianoite co solsticio de inverno (no polo sur é a inversa).

Co transcurso do ano, o Sol vai cambiando o lugar por onde se pon nas latitudes medias. Nos equinoccios ponse polo oeste, sendo os dous únicos días do ano que sucede este fenómeno.

En primavera e verán para o **hemisferio norte** ponse entre o oeste e o norte (declinación positiva); en outono e inverno o seu ocaso é entre o oeste e o sur (declinación negativa). Simultaneamente, para o **hemisferio sur** é outono e inverno (ocaso entre o oeste e o norte) ou primavera e verán (ocaso entre o oeste e o sur).

## Efectos da refracción atmosférica

A refracción da luz solar ao chegar á atmosfera terrestre fai que chegue a luz cando o Sol xa non se atopa no horizonte real, facendo que vexamos poñerse o sol cando realmente está a 0,83º por debaixo do horizonte real.

Medido dende o mediodía local, o ocaso caracterízase polo ángulo horario Φ, onde:

 WIKINIUM\_MATH\_PH\_0
sendo λ a latitude do lugar (do observador), e δ a declinación solar (nese intre). No orto acontece nun ángulo horario -Φ.

O termo *crepúsculo vespertino* é unha descrición verbal do mesmo fenómeno físico xusto despois da posta de Sol, alongando a duración do día despois do solpor.

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Orto
* Equinoccio
* Eclíptica
* Imaxes de solpores en Galicia

### Ligazóns externas

* Cálculo orto e ocaso *(en castelán)*
# Mañá

O val Yosemite (Estados Unidos de América) pola mañá.
A **mañá** é a primeira parte do día, que comeza co amencer e remata ás doce do mediodía. Séguelle ao orto e antecede ao mediodía.

As horas que transcorren entre as cero horas e o amencer coñécense como madrugada. Neste sentido, a mañá propiamente dita transcorre entre o amencer e o mediodía, onde o mediodía pode referirse tamén á hora na que o Sol está máis alto, chamado o meridiano do lugar, hora que adoita ser posterior ás doce horas do reloxo actual, namentras que son ás doce do reloxo de sol do lugar.

## Véxase tamén

* Tarde
* Noite
* Reloxo de sol
# Tarde

As fervenzas Yosemite pola tarde
A **tarde** é a segunda parte do día, comezando co mediodía e terminando ao serán. Séguelle á mañá e antecede á noite.

Unha actividade que ten lugar pola tarde é unha actividade **vespertina**.

## Véxase tamén

* Mañá
* Noite
# Calendario lunar

| Calendario lunar |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
tipo de calendario  |
|  Subclase de
calendario  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/04nh2  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Grande Enciclopedia Soviética (1926 - 1947)* "Q126820200 "
 |

 |
| Wikidata C:Commons |

Un **calendario lunar** é un tipo de calendario baseado nas fases da Lúa, no que cada lunación (intervalo entre dúas lúas cheas) corresponde a un mes lunar (ou mes sinódico).

A duración media dun mes sinódico é 29,530588 días. Como un calendario só ten un número enteiro de días por mes, é necesario recorrer á intercalación para que o calendario lunar (en xeral, con meses de 29 ou 30 días) non se desprace con respecto ás fases da Lúa.

Se o calendario lunar ten en conta as estacións do ano denomínase calendario lunisolar. A maioría dos calendarios lunares son tamén lunisolares, tales como o hebreo, samaritano, chinés, tibetano ou hindú. O único calendario puramente lunar que aínda se usa hoxe a grande escala é o calendario musulmán. O máis antigo dos calendarios lunares atopouse en Escocia, en Warren Field, data de arredor do 8000 a.C. e é lunisolar

## Notas
# Medianoite

Foto tomada durante a medianoite.
A **medianoite**, ou metade da noite, é na actualidade a hora que sinala a fin do día (as 24 horas) e o comezo do día seguinte.
É produto dunha convención cultural, para permitir o cálculo do transcurso do tempo. Na antigüidade a fin do día viña dada polo solpor ou o amencer solares.

Fálase de **medianoite solar** en oposición ao mediodía solar, cando o Sol está no nadir -xusto embaixo dos pés do observador (figuradamente), no punto oposto ao meridiano local-, que é o momento de maior negritude da noite (sen contar a luz estelar doutros obxectos como a Lúa).

Coa creación do fuso horario internacional, creando meridianos graduados para toda a superficie terrestre, deixouse de usar o horario referido ao meridiano local, para usar o convencional referido a zonas horarias, que en Galiza non coincide co natural, do que polo menos está afastado unha hora ao ter o horario peninsular fixado ao continental europeo, cando o noso meridiano local é o mesmo que o de Irlanda.

## Comezo e fin do día

Reloxo dixital indicando a medianoite en formato de 24 horas.
A **medianoite**, marca ámbolos dous momentos de comezo e fin de cada día na hora civil, isto fai necesario diferencialos.

Na notación de 24 horas:

* As 00:00 sinalan o comezo dunha data, comezo da noite nova, equivale as 24:00 que sinalan a fin dunha data, fin da noite vella.

Na notación de 12 horas meridianas -actualmente:

* As 00:00 A.M. (as cero horas antemeridianas), equivale as 12:00 A.M. (as 12 horas antemeridianas) tamén chamadas *as doce da noite*, sinalan a medianoite e o comezo dunha data, noite nova.
* As 12:00 P.M. (as 12 horas posmeridianas) tamén chamada *as doce da mañá*, sinalan o mediodía.
* As 11:59:59 P.M. (as once horas, cincuenta e nove minutos, e cincuenta e nove segundos posmeridianos) sinalan o derradeiro segundo dunha data, noite vella.

En ámbolos dous casos de contas, en 12 ou 24 horas, trátase de cómputos de series de números ordinais (non cardinais), polo que non incluíron o cero ata o século XX, cando se fixeron corresponder as 24 horas coas modernas cero horas. En calquera dos dous casos, son contas inclusivas, isto é, sempre contan o total acumulado.

## Notas

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Mañá.
* Noite.
* Día.
# Mediodía

Torre do reloxo en Birmingham, Gran Bretaña, mostrando as 12 do mediodía.
O **mediodía** é a hora en que o Sol está no seu cénit (culminación) -o sol topase na vertical do lugar-. A súa sombra no reloxo de sol de sombra (dada polo gnomon) é a máis curta do día, e apunta exactamente ao norte no Hemisferio Norte e ao sur no Hemisferio Sur.

Coloquialmente recibe tamén este nome as 12:00 horas, ou 12:00 meridiem. Estes dous instantes non coinciden por varias razóns:

A hora que marca o reloxo é unha hora civil oficial que rexe nun territorio, mentres a hora de Sol é local (e astronómica) e depende da lonxitude xeográfica do lugar do observador.
O Sol adiántase ou atrasa ao longo do ano até 16 minutos. Véxase Ecuación de tempo.
Adianto ou atraso estacional dunha hora para aforrar enerxía.
O concepto correcto en astronomía é o primeiro, é dicir, é mediodía nun lugar cando o Sol culmina.
# Tempo sideral

O **tempo sideral** é un sistema de medida de tempo que toma como referencia un punto fixo da esfera celeste (o punto Aries). Defínese un día sideral como o tempo que transcorre entre dous pasos consecutivos dese punto polo meridiano do lugar.

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Tempo
* Tempo Universal Coordinado
* Tempo Medio de Greenwich
# Trópico

Os **trópicos** son paralelos xeográficos que limitan a zona por onde o Sol pasa polo zénit. Representan a traxectoria aparente diúrna da proxección do Sol sobre a superficie terrestre nos solsticios.

## Trópicos terrestres

A Terra posúe dous **trópicos**, son o trópico de Cáncer e o trópico de Capricornio.

O trópico de Capricornio é o paralelo situado ao sur do ecuador terrestre, delimita a zona tropical sur. Correspondendo á declinación máis meridional da elíptica do Sol sobre o ecuador celeste.

O trópico de Cáncer é o paralelo situado ao norte do ecuador terrestre, delimita a zona tropical norte. Correspondendo á declinación máis setentrional da elíptica solar para o ecuador celeste.

---

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Este artigo sobre xeografía é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.*  *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---
# Esfera celeste

Elementos principais da **esfera celeste**.
A **esfera celeste** e unha esfera ideal, sen radio definido, concéntrica no globo terrestre, na cal se moven aparentemente os astros.

## Características

 Debuxo da **esfera celeste** cos puntos e lugares xeométricos máis importantes.
Permite representar as direccións nas que se atopan os obxectos celestes; así coma o ángulo formado por dúas direccións será representado por un arco de círculo maior sobre a esfera. Teoricamente confúndese co da Terra: o Eixo do mundo e o de rotación da esfera celeste que e coincidente co eixo de rotación da Terra, polo que se atopa practicamente centrada no ollo do observador. Os astrónomos fundan as súas medicións na existencia, nesa esfera, de puntos, círculos e planos convencionais: o plano do horizonte e o do ecuador celeste; o polo e o cénit; o meridiano, que serve de orixe para a medición do acimut. Resulta fácil atopar un astro ou situalo respecto a eses planos fundamentais.

Cando o horizonte do espectador é oblicuo con respecto ao ecuador, a esfera celeste é cualificada de *oblicua*. Para un observador situado nun dos polos, a esfera é *paralela* (o seu horizonte conserva paralelismo co ecuador). Fálase de que a esfera é *recta* para o observador situado na liña equinoccial (alí o horizonte corta perpendicularmente o ecuador).

A esfera celeste é un concepto non un obxecto; é a superficie virtual na que vemos proxectados os astros como se todos estivesen a igual distancia da terra.

Tres puntos da esfera celeste (cénit, polo elevado e astro (Z,P e S)) definen un triángulo esférico e mediante a súa resolución os mariños poden localizar a súa posición na navegación marítima.

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Vertical
* Horizonte Astronómico
* Círculos horarios
* Ceo nocturno
* Coordenadas horizontais
* Coordenadas horarias
* Contaminación lumínica
* Ecuador celeste
* Efemérides
* Meridiano celeste
* Meridiana
* Observación do ceo
* Planisferio celeste
* Polo celeste

### Ligazóns externas

* Esfera celeste instrumento, un soporte para a navegación astronómica *(en portugués)*