Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Monofilético

Grupos filoxenéticos, ou *taxa*: monofiléticos (amarelo), parafiléticos (azul) e polifiléticoa (vermello).
En filoxenia dise que un grupo é **monofilético** se todos os organismos incluídos nel evolucionaron a partir dun devanceiro común, e todos os descendentes dese devanceiro están incluídos no grupo. Dita condición recibe o nome de **monofilia** (do grego μονο- *mono-*, de μόνος *mónos*, "un só", "único", e φυλή *phylé*, "tribo", "grupo de individuos").

Pola contra, un grupo que contén algúns pero non todos os descendentes do devanceiro común máis recente chámase parafilético, e un grupo taxonómico que contén organismos pero carece dun devanceiro común chámase polifilético.

## Exemplo

Crese que todos os organismos no xénero *Homo* proceden da mesma forma ancestral na familia Hominidae. Así pois, o xénero *Homo* é monofilético.

Por outra banda, se se descubrise que *Homo habilis* desenvolveuse dun devanceiro distinto que *Homo sapiens*, e este devanceiro non estivese incluído no xénero, entón o xénero resultaría ser polifilético. Desde que os biólogos en conxunto prefiren os grupos monofiléticos, neste caso probablemente ou dividirían o xénero para adecualo ás novas circunstancias, ou o ampliarían para incluír as formas adicionais.

## Outros usos

O uso aquí recollido foi introducido por Willi Hennig, e o éxito da escola cladista de Sistemática converteuno en dominante. Con todo, débese facer constar que para moitos taxónomos, como Ernst Mayr e a tradición que el chama taxonomía evolutiva, monofilético é todo grupo cuxo devanceiro común máis recente é membro do clado; isto exclúe claramente aos grupos polifiléticos, pero non aos parafiléticos. Este é o significado practicamente universal de monofilético nas publicacións biolóxicas até aproximadamente 1990. Neste uso clásico do concepto chámase monofiléticos tanto aos grupos *holofiléticos* como aos *parafiléticos*, na terminoloxía cladística úsase, non de maneira xeneralizada, o termo grupo convexo para referirse ao mesmo concepto.

## Véxase tamén

### Bibliografía

* Tudge, Colin (2000): *The Variety of Life*. Oxford University Press. ISBN 0-19-860426-2.

### Outros artigos

* Parafilético
* Polifilético

### Ligazóns externas

* Funk, D. J. e Omland, K. E. (2003): "Species-level paraphyly and polyphyly: Frequency, cause and consequences, with insights from animal mitochondrial DNA". *Annu. Rev. Ecol. Evol. Syst.* **34**: 397–423. Artigo en PDF Consultado o 15/01/2013.
# Arao papagaio

| Arao papagaio |
| --- |
| *Fratercula arctica* Carl von Linné **1758**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
taxon  |
|  Nome curto
F. arctica  |
|  |
|  Categoría taxonómica
especie  |
|  Combinación orixinal
*Alca arctica*  |

 |
|  Sinonimia
*Alca arctica* Linnaeus, 1758 |
|  Conservación
*Especie vulnerable* |
| Clasificación taxonómica |
|

|  |
| --- |
|  |
| **Superreino** | Holozoa |
| **Reino** | Animalia |
| **Filo** | Chordata |
| **Clase** | Aves |
| **Orde** | Charadriiformes |
| **Familia** | Alcidae |
| **Xénero** | Fratercula |
| **Especie** | **Fratercula arctica**  (Linnaeus, 1758) Fratercula arctica  |
|  |

 |
|

| Cifras e dimensións |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  Altura  11 pulgadas  |
|  Masa  376 g peso adulto  |
|  Envergadura  55 cm  |

 |

 |
|

| Localización |
| --- |
|  Área de distribución
 África  |
|  Mapas

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/01crm0  |
| ITIS | 177025  |
| OTT | 864865  |
| UICN | 22694927  |
| CoL | 6JMR3  |
| EOL | 45509370  |

 |

 |
| Wikidata G:Commons C:Commons |

O **arao papagaio** ou **aro de altura** (*Fratercula arctica*) é unha ave mariña palmípede. Caracterízase polo seu peteiro triangular e moi largo e de cor vermella, amarela e azul no verán, pero que perde a cor no inverno.

Arao papagaio
## Características

É unha ave mariña pequeneira dunha lonxitude de 28–34 cm e dunha envergadura de 50–60 cm, de plumaxe negra, co peito e ventre brancos e as patas laranxas e bastante curtas.

O seu peteiro, forte e robusto, é o máis característico. Ten unha base gris azulada co extremo vermello, e presenta irisacións douradas. No inverno, porén, faise máis gris e menos rechamante.

## Distribución

O seu hábitat é Europa do Norte, Islandia e o leste de Norteamérica. Ás veces achégase ata as costas de Galicia.

## Etoloxía

 *Fratercula arctica arctica*
Cría en colonias na costa, no fondo de buratos e coviñas de ata un metro, moitas veces aproveitados de tobos de coellos ou doutras aves mariñas. Nos niños deposita 1 ou 2 ovos; a femia encárgase da incubación que dura 40 días. Pasa o inverno no mar, chegando ás veces ata o Mediterráneo occidental, nesa época é cando se aproximan ás costas galegas.

Aliméntase de peixes, que complementa con crustáceos e moluscos, que capturan mergullándose no océano.

## Notas
# Furabuchos atlántico

| Furabuchos atlántico |
| --- |
| *Puffinus puffinus* Morten Thrane Brünnich **1764**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
taxon  |
|  Nome curto
P. puffinus  |
|  |
|  Categoría taxonómica
especie  |
|  Combinación orixinal
*Procellaria puffinus*  |

 |
|  Conservación
*Especie pouco preocupante* |
| Clasificación taxonómica |
|

|  |
| --- |
|  |
| **Superreino** | Holozoa |
| **Reino** | Animalia |
| **Filo** | Chordata |
| **Clase** | Aves |
| **Orde** | Procellariiformes |
| **Familia** | Procellariidae |
| **Xénero** | Puffinus |
| **Especie** | **Puffinus puffinus**  (Brünnich, 1764) Puffinus puffinus  |
|  |

 |
|

| Cifras e dimensións |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  Masa  521 g peso adulto  |
|  Envergadura  82 cm  |

 |

 |
|

| Localización |
| --- |
|  Área de distribución
 Brasil América do Sur África  |
|  Mapas

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/01svhy  |
| ITIS | 174555  |
| OTT | 471661  |
| UICN | 22698226  |
| CoL | 4QFY4  |

 |

 |
| Wikidata G:Commons C:Commons |

O ovo.
O **furabuchos atlántico**, ás veces **pardela furabuchos,** (*Puffinus puffinus*) é unha ave da orde das procelariformes pertencente á familia Procellariidae proia do océano Atlántico.

É unha ave mariña de lombo negro e partes inferiores brancas, voa a baixa altura sobre o mar, con planeos rápidos e ladeados, alternando con rápidos aleteos.

## Alimentación

Aliméntase na superficie ou mergullándose a pouca profundidade, de pequenos peixes, luras, crustáceos e lixo dos barcos pesqueiros.

## Anidación

Anida en colonias en illas montañosas a pouca distancia do litoral, e só visita o seu niño de noite, no medio dun coro de voces cacarexantes.

## Notas
# Pobo navagho

| Pobo navagho |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
grupo étnico  |
|  Subclase de
pobos nativos dos Estados Unidos Pobo apache  |

 |
|

| Características |
| --- |
| Despregar
 Lingua usada
lingua navagho lingua inglesa lingua de sinais dos indios das chairas  |
| Despregar
 Relixión
 Igrexa Nativa Americana cristianismo animismo  |

 |
|

| Implicados |
| --- |
|  Persoas relevantes
Gordon Macgregor  |

 |
|

| Cifras e dimensións |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  Poboación  300 460 (2011)  |

 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Arizona | 140 263 |
| Novo México | 108 306 |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/08k5jg  |
| MeSH | D000094684  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Páxina WEB
navajo-nsn.gov…  |
| Despregar
 Descrito pola fonte
* *Novo Dicionario Enciclopédico, 1911-1916* "Q84000677 "
* *Grande Enciclopedia Soviética (1926 - 1947)* "Q114254055 "
* *The New Student's Reference Work* "The New Student's Reference Work/Navajo Indians (en) "
* *Encyclopædia Britannica* "1911 Encyclopædia Britannica/Navaho (en) "
* *Dicionario Enciclopédico Brockhaus e Efron* "Q24462965 "
 |

 |
| Wikidata C:Commons |

Os **navagho** ou **navajo** (en navagho: *Diné* ou *Naabeehó*) son un pobo amerindio do suroeste dos Estados Unidos de América. Despois do pobo cherokee, son a segunda meirande tribo federalmente recoñecida con 300 460 membros (2015). A Nación Navagho constitúe un territorio con goberno independente que controla as reservas na área de Four Corners, con 71 000 km² de terra nos estados de Arizona, Utah e Novo México. A lingua navagho é a lingua tradicional do pobo, aínda que moitos falan inglés tamén.

Os estados con meirandes poboacións navagho son Arizona (140 263) e Novo México (108 306). Arredor de tres cuartos da poboación navagho reside neses dous estados.

## Notas

## Véxase tamén

### Bibliografía

* Adair, John. *The Navajo and Pueblo Silversmiths*. Norman: Oklahoma Press, 1989. ISBN 978-0-8061-2215-1.
* Iverson, Peter, Jennifer Nez Denetdale, e Ada E. Deer. *The Navajo.* Nova York: Chelsea House Publishers, 2006. ISBN 0-7910-8595-3.
* Kehoe, Alice Beck. *North American Indians: A Comprehensive account*. Upper Saddle River, NJ: Prentice-Hall, 2005.
* Newcomb, Franc Johnson (1964). *Hosteen Klah: Navajo Medicine Man and Sand Painter*. Norman, Oklahoma: University of Oklahoma Press. LCCN 64020759.
* Pritzker, Barry M. *A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples.* Oxford: Oxford University Press, 2000. ISBN 978-0-19-513877-1.
* Sandner, Donald. *Navaho symbols of healing: a Jungian exploration of ritual, image, and medicine.* Rochester, VT: Healing Arts Press, 1991. ISBN 978-0-89281-434-3.
* Sides, Hampton, *Blood and Thunder: An Epic of the American West*. Doubleday (2006). ISBN 978-0-385-50777-6
# Pobo paiute

| Pobo paiute |
| --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |
| Sarah Winnemucca, escritora paiute. |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
grupo étnico  |
|  Subclase de
pobos indíxenas de América do Norte  |

 |
|

| Cifras e dimensións |
| --- |
|

 |

 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Estados Unidos | Arizona e California |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/016wtv  |

 |

 |
| Wikidata C:Commons |

Os **paiutes** son un pobo indíxena de América do Norte de fala uto-azteca (grupo númico occidental) que forma parte da zona cultural dos pobos indíxenas da Gran Conca. Divídense en tres grupos:

* **Paiute do Norte**, que inclúe os lohim e paviotso. Viven en California, Idaho, Nevada e Oregón.
* **Paiute do val de Owens** de California e Nevada.
* **Paiute do Sur**, que inclúe os grupos chemehuevi (California), Pahranagat, Panaca, Las Vegas, Moapa e Gunlock (Nevada), Kaibab, Shivwits, Vinkaret, San Juan e St George (Arizona), Cedar, Beaver, Kaeprowits, Antiaranunts e Panguitey (Utah).

## Notas

## Véxase tamén

### Bibliografía

* Dutton, Bertha Pauline (1976). *The Ranchería, Ute, and Southern Paiute Peoples* (2nd ed.). Prentice-Hall. ISBN 978-0137529230.
* Hittman, Michael (1996). *Corbett Mack: The Life of a Northern Paiute*. Studies in the Anthropology of North American Indians (1st ed.). Lincoln, Nebraska: University of Nebraska. ISBN 978-0803223769.

### Outros artigos

* Sarah Winnemuca
# Oncoloxía

| Oncoloxía |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
disciplina da medicina disciplina académica  |
|  Subclase de
medicina  |
|  Parte de
 oncoloxía e carcinoxénese  |
|  Estuda
cancro  |

 |
|

| Implicados |
| --- |
|  Practicado por
oncólogo  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/0hl17  |
| OpenAlex | C143998085  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Enciclopedia Soviética Armenia*
* *Dresdner Hefte* "Tumor research and cancer therapy in Dresden (en) "
 |
|   |

 |
| Wikidata C:Commons |

A **oncoloxía** (do grego *onkos*, "masa ou tumor"; e -*logos-*, "estudo de") á a especialidade médica que estuda e trata os tumores, tanto beningnos coma malignos, malia que con especial énfase nos malignos, isto é, o cancro. Os médicos desta especialidade denomínanse oncólogos.

A oncoloxía non só se ocupa do diagnóstico e tratamento do cancro, senón que é responsábel do seguimento ou control dos doentes que superaran o cancro, do *screening* ou cribaxe dos cancros máis frecuentes na poboación ou os coidados paliativos en pacientes con cancro terminal.

Doente de cancro sendo tratada con docetaxel, un fármaco quimioterápico.
## Notas

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Quimioterapia
* Radioterapia

### Ligazóns externas

* European Society for Medical Oncology *(en inglés)*

---

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Este artigo sobre medicina é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.*  *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---
# Inmunoloxía

| Inmunoloxía |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
disciplina da medicina disciplina da bioloxía disciplina académica  |
|  Subclase de
bioloxía biomedicina pediatría  |
|  Composto por
 psiconeuroinmunoloxía inmunoxerontoloxía  |
|  Estuda
inmunidade sistema inmunitario doenza inmunolóxica  |

 |
|

| Implicados |
| --- |
|  Practicado por
immunólogo  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/03vwg  |
| MeSH | D000486  |
| Thesaurus do NCI | C18011  |
| OpenAlex | C203014093, C2908738225, C2994571964 e C2909326721  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Enciclopedia soviética armenia, volume 4* pp. 332
 |
|   |

 |
| Wikidata C:Commons |

A **inmunoloxía** é unha rama da ciencia biomédica que cobre o estudo de tódolos aspectos do sistema inmune en tódolos organismos. Trata de, entre outras cousas, o funcionamento fisiolóxico do sistema inmune en estados da saúde e da enfermidade, malfuncionamentos do sistema inmune nas desordes inmunolóxicas (enfermidades autoinmunes, hipersensibilidades, deficiencia inmunolóxica, rexeitamento de transplantes); as características físicas, químicas e fisiolóxicas dos compoñentes do sistema inmune in vitro, in situ e in vivo. A inmunoloxía ten diversos usos en varias disciplinas da ciencia.

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Sistema inmunitario
* Inmunidade (medicina)

---

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Este artigo sobre medicina é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.*  *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---