Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Músculo maseter

| Músculo maseter |
| --- |
| *musculus masseter* *masseter*  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
clase de entidade anatómica tipo de órgano muscular quiral  |
|  Subclase de
músculo da mastigación entidade anatómica particular  |
|  Parte de
 músculo da mastigación  |

 |
|

| Características |
| --- |
|  Irrigado por
arteria masetérica  |
|  Drenado por
vea masetérica  |
|  Inervado por
nervio mandibular  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/05k29y  |
| MeSH | D008406  |
| TA 98 | A04.1.04.002 |
| CIE-11 | 502546318  |
| OpenAlex | C2780880470  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Anatomía de Gray (20ª edición)* pp. 385
 |

 |
| Wikidata C:Commons |

O **músculo maseter** é un músculo da faciana, que se atopa na superficie externa no óso maxilar inferior. Trátase dun músculo curto, con tres planos: superficial, medio e profundo.

## Insercións do maseter

A nivel superior, este músculo insírese no arco cigomático.

A nivel inferior, insírese na mandíbula, na súa superficie externa.

## Relacións

A superficie interna deste músculo relaciónase cun paquete vasculonervioso, o maseterino. Tamén está en contacto coa apófise coronoide do maxilar inferior e co músculo buccinador e coa bolsa adiposa de Bichat.

A superficie externa relaciónase cos vasos que percorren a faciana: arteria transversa da faciana. Tamén cos músculos cutáneos da faciana e co conduto de Stenon, procedente da glándula parótide.

## Innervación e vascularización

É innervado por unha rama colateral do nervio mandibular ou terceira rama do trixémino (V3), e vascularizado pola arteria masetérica, rama da maxilar interna.

Esquema mostrando o músculo maseter e demais músculos do cranio (en latín)
## Función

É un dos músculos mastigadores, cuxa acción é a de elevar a mandíbula e levala cara a atrás.

## Notas

## Véxase tamén

* Dicionario galego de termos médicos
# Dimorfismo sexual

| Dimorfismo sexual |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Subclase de
dimorfismo  |
|  Aspecto de
sexo anatomía  |
|  Causado por
sexo  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/01c05g  |
| MeSH | D000099100  |
| OpenAlex | C105083479  |

 |

 |
| Wikidata C:Commons |

Macho e femia de éider
O **dimorfismo sexual** é definido como a diferenza de formas, coloración e tamaños entre machos e femias dunha mesma especie. Preséntase na maioría das especies, nun maior ou menor grao.

Nalgunhas especies as femias son as máis grandes (como tal, nalgunhas aves rapaces e arañas) pero na maior parte das veces o dimorfismo sexual, sobre todo no caso dos mamíferos, é o macho o que presenta maior tamaño, algunhas veces dun xeito moi notable.

Tamén se dá o caso de que individuos do mesmo sexo presentan distinto aspecto morfolóxico, por exemplo ó longo das fases de crecemento, o que recibe o nome de polimorfismo sexual.

No caso da clase aves, é moi común falar de **dimorfismo sexual** referíndose á plumaxe: os machos en xeral presentan unha plumaxe máis rechamante que a das femias. Por iso exprésase sen ou con dimorfismo sexual, segundo machos e femias compartan ou non o colorido das súas plumaxes. Pero adoita darse o caso de que a plumaxe presente **dimorfismo estacional**, é dicir, unha plumaxe diferente para macho e femia, durante a **estación reprodutiva**, ou durante a **estación invernal ou non reprodutiva**. Este dimorfismo estacional é frecuente en aves migratorias.

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Dimorfismo
* Dimorfismo sexual cerebral
# Esquío voador

| Esquío voador Rango fósil: Inicio de Oligoceno – Presente |
| --- |
|  Esquío voador del norte (*Glaucomys sabrinus*) |
| Clasificación científica |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia  |
| Filo: | Chordata  |
| Clase: | Mammalia  |
| Orde: | Rodentia  |
| Familia: | Sciuridae  |
| Subfamilia: | Sciurinae  |
| Tribo: | **Pteromyini** Brandt, 1855 |

 |
| Xénero |
| *Aeretes*
*Aeromys*
*Belomys*
*Biswamoyopterus*
*Eoglaucomys*
*Eupetaurus*
*Glaucomys*
*Hylopetes*
*Neopetes*
*Iomys*
*Petaurillus*
*Petaurista*
*Petinomys*
*Pteromys*
*Pteromyscus*
*Trogopterus* |

**Esquíos voadores**[*Cómpre referencia*] son unha tribo de roedores esciuromorfos da familia Sciuridae. Hai corenta e catro especies da tribo, o máis grande dos cales é o esquío voador laúdo (Eupetaurus cinereus). As dúas especies de Glaucomys (G. sabrinus e G. volans) son orixinarias da América do Norte, mentres o esquío voador siberiano (*Pteromys volans*) provén das partes do norte de Europa.

## Xéneros

* *Aeretes*
* *Aeromys*
* *Belomys*
* *Biswamoyopterus*
* *Eoglaucomys*
* *Eupetaurus*
* *Glaucomys*
* *Hylopetes*
* *Neopetes*
* *Iomys*
* *Petaurillus*
* *Petaurista*
* *Petinomys*
* *Pteromys*
* *Pteromyscus*
* *Trogopterus*

## Notas

## Bibliografía

* Ronald M. Nowak: *Walker's Mammals of the World*. Johns Hopkins University Press, Baltimore 1999. ISBN 0-8018-5789-9
* Malcolm C. McKenna, Susan K. Bell: *Classification of Mammals - Above the Species Level*. Columbia University Press, Nova York 1997, 2000. ISBN 0-231-11013-8
* Bernhard Grzimek: *Grzimeks Tierleben.* Bd 11. Säugetiere 2. Bechtermünz, Augsburg 2000. ISBN 3-8289-1603-1
* Scott Steppan, Brian Storz, Robert Hoffmann: *Nuclear DNA phylogeny of the squirrels (Mammalia: Rodentia) and the evolution of arboreality from c-myc and RAG1*. In: *Molecular Phylogenetics and Evolution.* Academic Press, San Diego CA 30.2004, 703–719; ISSN: 1095-9513
# Vibrisas

Raposo
Gato
As **vibrisas** son un tipo de pelos especializados que posúen algúns animais (especialmente os mamíferos a modo de bigotes) como elemento sensorial táctil; algunhas plantas como as dionea ou atrapamoscas posúen elementos semellantes, que lles axudan a sentir os insectos cando se pousan sobre algún dos seus seis pelos, pechando despois as súas dúas metades para dixerilos unha vez atrapados.

As vibrisas teñen unha raíz moi sensible que lles permite detectar correntes de aire, o que unido ao sentido do olfacto failles percibir a orixe dos cheiros; algunhas destas correntes poden ser xeradas polo movemento do propio animal.

Ao entrar en contacto cos obxectos da contorna, as vibrisas axudan a percibir as distancias dos obstáculos en plena escuridade; no caso dos gatos, teñen unhas terminacións nerviosas que ao máis mínimo movemento do bigote estimúlaas e achega información dos arredores inmediatos do gato. Así mesmo, a londra ten nun fociño ancho poboado de longas vibrisas que lle permiten captar as vibracións producidas polas súas presas ao moverse en augas turbias.

Entre os animais que posúen vibrisas destacan os felinos, cans, focas, golfiños, ratas, furafollas, avenoiteiras e manatís.

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Órganos sensoriais
* Sentidos
* Tacto
# Abazón

| Abazón |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
estrutura anatómica clase de entidade anatómica  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/0nbtzc7  |
| OpenAlex | C34439696  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Dicionario enciclopédico de escritorio* "Q86856561 "
* *Dicionario Enciclopédico Brockhaus e Efron* "Q24413286 "
* *Dicionario Enciclopédico Granat* "Q87334071 "
* *Pequeno Dicionario Enciclopédico de Brockhaus e Efron* "Q24732456 "
 |

 |
| Wikidata C:Commons |

A **abazón**[*Cómpre referencia*] é unha dilatación en forma de bolsa situadas a ambos os lados da boca de certos animais, como moitos monos e algúns roedores que serve para almacenar alimentos antes de os mastigaren ou depositaren nalgún outro sitio, a súa composición é moi parecida á do tecido adiposo, que en condicións normais garda entre un 10% ao 20% das graxas necesarias.

Grupo de babuínos (*Papio hamadryas*) cos abazóns cheos de alimento

---

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Este artigo sobre bioloxía é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.*  *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---
# Cego (anatomía)

Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Cego (homónimos).

| Cego |
| --- |
| *caecum*  |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |
| Fosa ileocecal superior. |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
clase de entidade anatómica  |
|  Subclase de
segment of large intestine (en)  entidade anatómica particular  |
|  Parte de
 intestino groso  |

 |
|

| Características |
| --- |
|  Conéctase con
íleo colon ascending colon (en)  cego  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| MeSH | D002432  |
| Thesaurus do NCI | C12381  |
| TA 98 | A05.7.02.001 |
| CIE-11 | 326645548  |
| OpenAlex | C2777507495  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Anatomía de Gray (20ª edición)* pp. 1177
* *Enciclopedia soviética armenia, volume 6* pp. 13
* *Pequeno Dicionario Enciclopédico de Brockhaus e Efron* "Q24748889 "
* *Dicionario Enciclopédico Brockhaus e Efron* "Q24486687 "
 |

 |
| Wikidata C:Commons |

O **cego**, no ser humano, é o primeiro anaco do intestino groso. É as máis das veces intraperitoneal. A seguir atópase o colon ascendente pasando de intra a retroperitoneal. Por iso fórmanse uns recesos no arranque do mesoapénice e unión ileocecal. A válvula ileocecal fica no lugar do íleo terminal e vai desembocar no cego. Esta desembocadura realízase por medio dunha abertura lonxitudinal arrodeada de músculo circular (o lonxitudinal continúase directamente co colon ascendente e o cego). A súa función é posibelmente atrasar o progreso do contido intestinal cara ao intestino groso.

## Véxase tamén

### Bibliografía

* Enciclopedia Libre Arquivado 02 de outubro de 2012 en Wayback Machine.
# Óso peneano

O óso peneano dun can (*Canis lupus familiaris*).
 A frecha sinala a situación do suco uretral.
O **óso peneano** ou **báculo** (en latín *baculum*), é un óso que se encontra no pene da maioría dos mamíferos, máis precisamente en insectívoros, roedores, carnívoros e nos primates (agás na especie humana). Entre as especies domésticas, encóntrase no gato e no can. Este óso permítelles a estes animais a penetración en ausencia de erección.

En latín chamábase *baculum* (vara), *os penis* (óso peneano) e *os príapi* (óso de Príapo).

Está ausente en humanos, marsupiais, hienas, lagomorfos (como coellos e lebres) e na familia dos équidos, entre outros.

A súa forma e o seu tamaño varían entre as diferentes especies, e a súa función é a de facer posíbel a erección. Nos seres humanos, ao non teren báculo, a erección lógrase cando o tecido eréctil do pene énchese de sangue.

O óso homólogo nas femias denomínase *os clitoridis* (óso clitorídeo) ou *baubellum*.

## Véxase tamén

### Bibliografía

* Clellan, S. & Frank A. Beach (1951). *Patterns of Sexual Behavior*. New York: Harper, & Paul B. Hoeber, Inc. Medical Books. ISBN 978-0-3132-2355-6.
* Gilbert, S. F. & Zevit, Z. (2001). "Congenital human baculum deficiency: the generative bone of Genesis 2: 21–23". *Am. J. Med. Genet.* **101** (3): 284–285. PMID 11424148. doi:10.1002/ajmg.1387.

---

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Este artigo sobre zooloxía é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.*  *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---
# Marmota

| Marmota |
| --- |
| *Marmota* Johann Friedrich Blumenbach **1779**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
taxon  |
|  |
|  Categoría taxonómica
xénero  |
|  Sinónimo taxonómico
*Arctomys*  |
|  Taxon homónimo
*Marmota*  |

 |
|

| Características |
| --- |
|  Ciclo diurno
diurnalidade  |
|  Fonte de
marmot oil (en)   |

 |
| Clasificación taxonómica |
|

|  |
| --- |
|  |
| **Superreino** | Holozoa |
| **Reino** | Animalia |
| **Filo** | Chordata |
| **Clase** | Mammalia |
| **Orde** | Rodentia |
| **Familia** | Sciuridae |
| **Subfamilia** | Xerinae |
| **Xénero** | **Marmota**  Blumenbach, 1779 Marmota  |
|  |

 |
|

| Datas |
| --- |
|  Período de aparición
Mioceno  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/023vxw  |
| MeSH | D008392  |
| OpenAlex | C2779769902  |
| ITIS | 180136  |
| OTT | 454483  |
| CoL | 5LHJ  |
| EOL | 34620  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
| Despregar
 Descrito pola fonte
* *Enciclopedia soviética armenia, volume 2* pp. 112
* *Dicionario Enciclopédico Brockhaus e Efron* "Q24473478 "
* *Encyclopædia Britannica* "1911 Encyclopædia Britannica/Marmot (en) "
* *Pequeno Dicionario Enciclopédico de Brockhaus e Efron* "Q24753281 "
 |

 |
| Wikidata G:Commons C:Commons |

Marmota
Marmota é un xénero de roedores esciuromorfos da familia Sciuridae, coñecidos vulgarmente como **marmotas**, de onde toman o nome científico. Aínda que están estreitamente emparentadas cos esquíos, as marmotas supéranos amplamente en tamaño e son de hábitos terrestres. A maioría viven en zonas montañosas de Eurasia e Norteamérica e están ben adaptadas ao frío grazas aos seus corpos repoludos, densa pelaxe, pequenas orellas e gran cola.

As marmotas son animais moi sociables que usan unha gran variedade de sons para comunicarse entre elas, sobre todo cando tratan de advertirse dun perigo. Almacenan comida e hibernan nos seus tobos durante o inverno.

## Especies

O xénero *Marmota* inclúe catorce especies repartidas en dous subxéneros.

**Subxénero *Marmota *Marmota baibacina*
* *Marmota bobak*
* *Marmota broweri*
* *Marmota camtschatica*
* *Marmota caudata*
* *Marmota himalayana*
* *Marmota marmota*
* *Marmota menzbieri*
* *Marmota monax*
* *Marmota sibirica*

**Subxénero *Petromarmota *Marmota caligata*
* *Marmota flaviventris*
* *Marmota olympus*
* *Marmota vancouverensis*

## Notas

## Véxase tamén
# Xerinae

| Xerinae |
| --- |
| *Xerinae* Henry Fairfield Osborn **1910**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
taxon  |
|  Categoría taxonómica
Subfamilia  |

 |
| Clasificación taxonómica |
|

|  |
| --- |
|  |
| **Superreino** | Holozoa |
| **Reino** | Animalia |
| **Filo** | Chordata |
| **Clase** | Mammalia |
| **Orde** | Rodentia |
| **Familia** | Sciuridae |
| **Subfamilia** | **Xerinae**  Osborn, 1910 Xerinae  |
|  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/03cgvcn  |
| ITIS | 930206  |
| CoL | KHX  |
| EOL | 10514434  |

 |

 |
| Wikidata G:Commons C:Commons |

A dos **xerinos** (*Xerinae*) é unha subfamilia de mamíferos roedores esciuromorfos da familia dos esciúridos.

## Taxonomía

### Descrición

A subfamilia foi descrita en 1910 polo zoólogo e paleontólogo estadounidense Henry Fairfield Osborn, e publicada na páxina 535 do seu libro *The Age of Mammals*.

### Etimoloxía

O nome científico *Xerinae* está formado, segundo a norma, polo elemento *Xer*-, raíz do nome do seu xénero tipo, *Xerus*, e o sufixo do latín científico -*inae*, propio dos nomes das subfamilias de animais.

### Tribos

A subfalilia subdívidese nos seguintes tres tribos:

* Xerini, Osborn, 1910
* Protoxerini, Moore, 1959
* Marmotini, Pocock, 1923

## Notas

## Véxase tamén

### Bibliografía

* Nowak, R. M. editor (1991): *Walker's Mammals of the World*. Fifth Edition. Baltimore, Maryland, USA: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-3970-X.
* Wilson, Don E. & Reeder, D. M., editors (2005): *Mammal Species of the World — A Taxonomic and Geographic Reference*. Third edition. Baltimore, Maryland, USA: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-8221-4.

### Outros artigos

* Esciuromorfos
* Esciúridos

### Ligazóns externas

* Xerinae na EOL.
# Rata toupa damarense

| *Fukomys damarensis* |
| --- |
|  |
| Estado de conservación |
|  Pouco preocupante |
| Clasificación científica |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia  |
| Filo: | Chordata  |
| Clase: | Mammalia  |
| Orde: | Rodentia  |
| Familia: | Bathyergidae  |
| Xénero: | '**Fukomys'**  |
| Especie: | ''F. damarensis''  |

 |
| Sinonimia |
| *Cryptomys damarensis* |

A **rata toupa peluda**, **rata toupeira damarense** ou **rata toupa de Damara** (Fukomys damarensis, Sin.: *Cryptomys damarensis*), tamén abreviado ás veces DMR polas súas siglas en inglés, é unha especie de mamífero roedor da familia Bathyergidae. Esta rata toupa vive en túneles de Angola e Namibia (véxase Damaraland). Xunto coa rata toupeira espida, é un dos dous únicos mamíferos eusociais coñecidos, caracterizados por unha estrutura social complexa na cal só uns poucos individuos se reproducen e o resto da colonia desempeña funcións de coidado ou traballo.

A especie foi descrita por primeira vez en 1838 polo naturalista irlandés William Ogilby.

## Descrición

A **rata toupa damarense** ten ollos pequenos, aínda que son cegos. Teñen patas pequenas, que se usan para empurrar os seus corpos a través dos tobos e túneles, e orellas debaixo da pel. As súas fosas nasais son pequenas e pódense obstruír ao escavar nos seus extensos sistemas de túneles.

## Alimentación e estilo de vida

Boa parte da flora das rexións secas de Angola e Namibia, para sobreviviren, manteñen a maioría dos seus nutrientes nas raíces subterráneas. Estas son as raíces nas que as F.* *damarensis buscan o seu sustento, aínda que son moi escasas, polo que estes roedores poden camiñar durante quilómetros para atopalas; son capaces de dispersarse por longas distancias que superan os 4km, o que indica unha gran adaptabilidade e capacidade de exploración​. Usan os seus dentes dianteiros para roer o chan e crear novos túneles.

Cando unha destas ratas toupa atopa unha raíz, pica nela e come só unha parte dela para que a planta non morra. Isto permítelle volver máis tarde, nas estacións secas.

Ademais, estudos sobre o comportamento no interior dos seus túneles revelan accións fascinantes como a realización de movementos ondulatorios co seu corpo, similares aos dun baile *breakdance*. Estas accións parecen ser desencadeadas por estímulos sensoriais específicos como vibracións e correntes de aire.

## Notas

## Véxase tamén

### Outros artigos

* rata toupa
* rata toupa espida