Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Cynomys

| Cynomys |
| --- |
| *Cynomys* Constantine Samuel Rafinesque **1817**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
taxon  |
|  |
|  Categoría taxonómica
xénero  |
|  Taxon homónimo
*Cynomys*  |

 |
|

| Características |
| --- |
|  Ciclo diurno
diurnalidade  |

 |
| Clasificación taxonómica |
|

|  |
| --- |
|  |
| **Superreino** | Holozoa |
| **Reino** | Animalia |
| **Filo** | Chordata |
| **Clase** | Mammalia |
| **Orde** | Rodentia |
| **Familia** | Sciuridae |
| **Subfamilia** | Xerinae |
| **Xénero** | **Cynomys**  Rafinesque, 1817 Cynomys  |
|  |

 |
|

| Datas |
| --- |
|  Período de aparición
Piacenziano (pt)   |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/062fz  |
| OpenAlex | C2779997888  |
| ITIS | 180183  |
| OTT | 1005032  |
| EOL | 39393  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Encyclopædia Britannica* "1911 Encyclopædia Britannica/Prairie-marmot (en) "
 |

 |
| Wikidata G:Commons C:Commons |

Cynomys é un xénero de mamíferos roedores da suborde dos esciuromorfos, familia dos esciúridos e tribo dos marmotinos.

Están emparentados coas marmotas (xénero *Marmota*) e co xénero *Spermophilus*.

Son coñecidos na bibliografía internacional polo nome vulgar de *cans* (ou *cadelos*) *das pradarías*.

## Taxonomía

### Descrición

O xénero foi descrito en 1817 polo naturalista estadounidense Constantine Samuel Rafinesque, nun traballo publicado en *Am. Mon. Mag.* **2**: 43.

### Etimoloxía

O nome científico *Cynomys* está formado polos elementos *cyn*- e -*mys* unidos por un -*o*- epentético. Estes elementos derivan das voces do grego antigo κυων, κυνος *kyōn, kynos*, "can", e μυς, μυός *mys, myós*, "rato", resoectivamente.

Literalmente: os "cans rato".

### Especies

O xénero comprende cinco especies:

* *Cynomys gunnisoni* (Baird, 1855)
* *Cynomys leucurus* Merriam, 1890
* *Cynomys ludovicianus* (Ord, 1815)
* *Cynomys mexicanus* Merriam, 1892
* *Cynomys parvidens* J. A. Allen, 1905

## Notas

## Véxase tamén

### Bibliografía

* Nowak, R. M. editor (1991): *Walker's Mammals of the World*. Fifth Edition. Baltimore, Maryland, USA: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-3970-X.
* Wilson, Don E. & Reeder, D. M., editors (2005): *Mammal Species of the World — A Taxonomic and Geographic Reference*. Third edition. Baltimore, Maryland, USA: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-8221-4.

### Outros artigos

* Esciuromorfos
* Esciúridos
* Xerinos
* Marmotinos
# Hámster

| Hámster Rango fósil: 13,82 Ma-0 Ma
PreЄ
Є
O
S
D
C
P
T
J
K
Pg
N

Mioceno medio – Actual |
| --- |
|  *Cricetus cricetus*, o hámster común europeo |
| Clasificación científica |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia  |
| Filo: | Chordata  |
| Clase: | Mammalia  |
| Orde: | Rodentia  |
| Familia: | Cricetidae  |
| Subfamilia: | **Cricetinae** Fischer de Waldheim, 1817 |

 |
| Xéneros |
| * *Allocricetulus*
* *Cansumys*
* *Cricetulus*
* *Cricetus*
* *Mesocricetus*
* *Nothocricetulus*
* *Phodopus*
* *Tscherskia*
* *Urocricetus*
 |

Un **hámster** é un roedor pequeno. Existen moitas especies distintas, a maioría distinguidas polas bolsas expandibles sobre as meixelas, as cales van desde as meixelas ata os ombros. Son roedores pertencentes á subfamilia **Cricetinae**. As distintas especies agrúpanse en varios xéneros entre os que destacan *Cricetus*, *Mesocricetus* e *Phodopus*.

A maioría dos hámsteres encontrados en tendas de mascotas son hámsteres sirios. Os hámsteres foron empregados en investigaciones científicas para o estudo de múltiples enfermidades.

## Descubrimento do hámster sirio

En 1839, o zoólogo británico George Waterhouse achou un hámster en Siria, chamándoo *Cricetus auratus*, ou hámster dourado. A pel do hámster estivo en exposición nun museo británico. O hámster sirio foi ignorado pola ciencia europea durante século seguinte. Ó redor do ano 1930, o zoólogo e profesor da universidade de Xerusalén Aharoni encontrou unha nai e crías de hámster no deserto sirio. Para cando regresó ó seu laboratorio, a maioría escaparan ou morreran. Os hámsteres remanentes foron doados á Universidade de Xerusalén, onde foron criados con éxito. Debido a que eran levemente maiores en tamaño ós encontrados por Waterhouse chamóuselles *Mesocricetus auratus*, inda que posiblemente se tratase da mesma especie. *Mesocricetus aratus* é o nome científico actual do hámster dourado ou sirio.

Hámster
O hámster é un roedor

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Roedor
* Rato
* Carreiras de hámsteres

### Ligazóns externas

* Syrian Hamster Hamsters & Syrian Hamster
* Información sobre os hámsteres en xeral
* Información sobre os hámsteres rusos
# Laurasia

Unha interpretación da fase temperá de separación de Laurasia e Gondwana
**Laurasia** é o nome dado a unha antiga masa de terra do hemisferio norte aparecida no final do xurásico pola desintegración do supercontinente Panxea, separándose de Gondwana pola apertura do Mar de Tetis. Laurasia compredía a maior parte das masas terestres que forman os actuais continentes do hemisferio norte, fundamentalmente os cratóns de Laurentia (Norteamérica e Groenlandia), Báltica (Europa do norte e centro e Rusia europea), Siberia, Casaquistania e o norte e leste da China. Laurasia dividiuse logo en Eurasia e América do Norte.
# Animal de compaña

Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Mascota.
Un gato e un can, dúas mascotas populares.
Un **animal de compaña**, **animal de compañía**, **animal doméstico** ou **mascota** é un animal que serve principalmente para a compaña ou protección dunha persoa, en contraste cos de traballo, de deporte, do gando e de animais de laboratorio, que serven para a súa exhibición, polo seu valor agroalimentario ou para a investigación. As mascotas máis populares son escollidas polas súas aparencias atractivas, a súa lealdade ou personalidade.

As mascotas achegan ós seus donos (ou gardiáns) beneficios físicos e emocionais. Pasear co can pode suplir o exercicio humano e animal, e fai medrar a interacción social. As mascotas poden dar compaña a adultos anciáns que non teñen interaccións socias axeitadas con outra xente, así como outra xente que vive soa. Existe unha clase, medicamente aprobada, de terapia asistida con animais, principalmente cans e gatos, que son empregados como apoio en tratamentos e terapias para pacientes de tódalas idades, con doenzas que os debilitan e afectan no eido social, emocional e cognitivo.

Os animais de compaña máis populares son os cans e os gatos, pero tamén poden ser mascotas os coellos domésticos e os furóns; roedores como xerbos, hámsteres, chinchillas, ratas e cobaias; aves como canarios, córvidos e papagaios; réptiles como tartarugas, lagartos e cobras; peixes de acuario como carpas, peixes tropicais e ras, e artrópodos como tarántulas e cangrexos ermitáns.

Algúns estudosos e organizacións dos dereitos dos animais ergueron a voz para facer conciencia de ter mascotas tendo en conta a súa autonomía e non obxectificación.

## Historia

*Artigo principal**:* Domesticación.
A orixe da domesticación animal estabeleceuse arredor do ano -9000 ndurante a revolución neolítica. Comezáronse a empregar os animais con propósitos alimenticios, pero tempo despois descubriuse que podían ser utilizados como ferramentas de caza ou compañeiros de caza, adoptando un valor máis produtivo como tales ca como alimento. Os animais foron constantemente relacionados coa identidade das diferentes clases sociais na historia, xa que a capacidade económica permitía posuír cobizadas e exóticas especies de animais e plantas.

A orixe da domesticación de animais é inexacta, mais cóidase que comezou cando o ser humano se decatou de que precisaba estabelecer ligazóns entre el e a natureza para a súa supervivencia e desenvolvemento. Crese que os cans, unha das primeiras especies animais domesticadas, foron criados como animais de compaña hai uns 10 000 anos. Arredor do ano -3 500 comezou a domesticación de gatos en Exipto.

## Notas

## Véxase tamén

### Bibliografía

* David Grimm (2015). *Citizen Canine: Our Evolving Relationship with Cats and Dogs*. PublicAffairs. ISBN 978-1610395502.
# Zoonose

| Zoonose |
| --- |
| Aviso médico. **Atención!Wikipedia non dá consellos médicos. Se cre que pode requirir tratamento, consúltello ao médico.* |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |
| Un can con rabia. |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Subclase de
doenza animal Interacción hospedante-patóxeno doenza infecciosa  |
|  Estudado por
ecological epidemiology (en)  zoonotic virology (en)   |

 |
| Características |
|  Especialidade médica
infectoloxía  |
|  Proceso de transmisión
cross-species transmission (en)   |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/08925  |
| MeSH | D015047  |
| DiseasesDB | 28555  |
| OpenAlex | C3018527248 e C2776353676  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Enciclopedia Nacional de Uzbekistán*
 |
|  |

 |
| Wikidata C:Commons |

Unha **zoonose** é calquera doenza infecciosa que poida ser transmitida ó home a partir dos animais, sexan domésticos ou salvaxes. A palabra deriva das palabras gregas *zoon* (animal) e *nosos* (doenza). Moitas doenzas graves pertencen a esta categoría.

## Exemplos

Exemplos coñecidos de zoonoses son: rabia, salmonelose, toxoplasmose, hidatidose, leptospirose, leishmaníase, xiardíase etc.

As doenzas causadas por seres como moscas e pulgas tamén se clasifican como zoonoses.

## Bibliografía

* H. Krauss, A. Weber, M. Appel, B. Enders, A. v. Graevenitz, H. D. Isenberg, H. G. Schiefer, W. Slenczka, H. Zahner: Zoonoses. Infectious Diseases Transmissible from Animals to Humans. 3rd Edition, 456 pages. ASM Press. American Society for Microbiology, Washington DC., USA. 2003. ISBN 1-55581-236-8

## Véxase tamén

### Ligazóns externas

* Microbioloxía *(en inglés)*
# Cranio

| Cranio |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
tipo de subdivisión de organismo clase de entidade anatómica  |
|  Subclase de
structure with developmental contribution from neural crest (en)  entidade anatómica particular subdivisión do esqueleto  |
|  Parte de
 esqueleto axial  |
|  Composto por
 cranium calvaria base of skull (en)  esqueleto facial mandíbula neurocranio óso parietal  |

 |
|

| Características |
| --- |
|  Localización anatómica
cabeza  |
|  Conéctase con
columna cervical  |
|  Contén partes da clase
 óso  |
|  Irrigado por
arteria carótide interna arteria carótide externa right common carotid artery (en)   |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| MeSH | D012886  |
| Thesaurus do NCI | C12789  |
| OpenAlex | C2776905153, C2779300802 e C2911217788  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Anatomía de Gray (20ª edición)* pp. 128
* *Dicionario Enciclopédico Granat* "Q87084504 "
* *Metropolitan Museum of Art Tagging Vocabulary*
* *Meyers Konversations-Lexikon, 4ª edición (1885–1890)* "Q123858756 "
* *Dicionario Enciclopédico Brockhaus e Efron* "Q24516400 "
* *Dicionario Enciclopédico Brockhaus e Efron* "Q24516397 "
* *Dicionario Enciclopédico Brockhaus e Efron* "Q24516399 "
* *Encyclopædia Britannica* "1911 Encyclopædia Britannica/Skull (en) "
 |
|  |

 |
| Wikidata G:Commons C:Commons |

O **cranio** é normalmente un recinto óseo arredor do cerebro dun vertebrado. Nalgúns peixes e anfibios, o cranio é de cartilaxe. O cranio está no extremo da cabeza do vertebrado.

No ser humano o cranio comprende dúas partes destacadas: o neurocranio e o esqueleto facial, que evolucionou a partir do primeiro arco farínxeo. O cranio forma a parte máis dianteira do esqueleto axial e é produto da cefalización e do aumento vesicular do cerebro, con varias estruturas sensoriais especiais como os ollos, orellas, nariz, lingua e, nos peixes, órganos táctiles especializados como bigotes preto da boca.

O cranio está composto por tres tipos de ósos: ósos craniais, ósos faciais e ósos do oído, que está formado por unha serie de ósos planos e irregulares fusionados. Os ósos craniais únense en unións fibrosas firmes chamadas suturas e contén moitos foramens, fosas, apófises e seos. En zooloxía, as aberturas do cranio chámanse fenestras ou forame, a máis destacada das cales é o *foramen magnum*, por onde atravesa o tronco encefálico para unirse á medula espiñal.

As funcións do cranio inclúen: a protección física para o cerebro, proporcionando insercións para os músculos do pescozo, os músculos faciais e os músculos da mastigación, proporcionando concas oculares fixas e oídos externos (condutos auditivos e aurículas) para permitir a visión estereoscópica e a localización do son, formando cavidades nasais e orais que permiten un mellor olfacto, gusto e dixestión, e contribuíndo á fonación por resonancia acústica dentro das cavidades e seos. Nalgúns animais como os ungulados e os elefantes, o cranio tamén ten unha función de defensa e de selección sexual ao proporcionar a base para cornos, cornamentas e cabeiros.

## Notas
# Dentina

Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Marfil (homónimos).
**Sección transversal dun dente:Acoroa**; **Braíz1** esmalte, **2dentina**, **3** polpa dentaria, **4** enxiva, **5** tecido conectivo, **6** óso, **7** vaso sanguíneo, **8** nervio.
A **dentina**, termo derivado do latín *dens, dentis*, "dente", tamén coñecida como **marfil** (non debe confundirse co marfil que compón as defensas dos elefantes) é un tecido dos dentes situado entre o esmalte dentario e a polpa.

É o segundo tecido máis duro do corpo humano (e doutros mamíferos con dentes), despois do esmalte. É de cor amarelada, e o seu alto grao de elasticidade protexe ao esmalte supraxacente contra as fracturas.

Está estreitamente vinculado á polpa dentaria, cuxas células especializadas, os odontoblastos, o elaboran deixando na súa estrutura os seus prolongamentos citoplasmáticas ou prolongamentos odontoblásticos. Ademais dos compoñentes citoplasmáticos, a dentina está constituída por unha matriz coláxena calcificada, composta principalmente por coláxeno tipo I e proteínas *dsp* (do 5% ao 8%) e *dpp* (50 %), e está atravesada por estgreito condutos ou túbulos dentarios desde o límite pulpar até o esmalte na coroa e o cemento na raíz.

A dentinoxénese é o proceso de formación de dentina polo órgano dentario.

A dentina é radioopaca pola súa relativamente alta impregnación de sales minerais. A elasticidade que presenta depende da estrutura orgánica e o contido en auga. Componse dun 65 % de materia inorgánica (hidroxiapatita de calcio), dun 25 % de materia orgánica e dun 10 % de plasma acuoso. A materia orgánica é na súa maioría coláxeno I, acompañado de proteoglicanos e glicoproteínas.

A dentina prodúcena os odontoblastos, que se sitúan entre a dentina e a polpa dentaria, e que conservan a súa relación coa dentina durante toda a vida do dente, puidiendo autorrepararse. A dentina presenta uns canalículos dentarios, que conteñen os prolongamentos citoplasmáticos dos procesos odontoblásticos.

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Dente
* Odontoblasto
* Marfil
# Cicel

| Cicel |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Subclase de
ferramenta manual ferramenta de cantaría ferramenta de carpintería  |
|  Composto por
 folla tool handle (en)   |

 |
|

| Características |
| --- |
|  Fonte de enerxía
enerxía humana  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/0\_dqb  |
| OpenAlex | C2775962983  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Encyclopædia Britannica* "1911 Encyclopædia Britannica/Chisel (en) "
 |

 |
| Wikidata G:Commons C:Commons |

Un **cicel** é unha ferramenta manual deseñada para cortar, facer rañuras ou desbastar material en frío mediante un golpe cun martelo axeitado. O fío de corte pode deteriorarse con facilidade, polo que é preciso un reafiado. O extremo pode ser plano, dentado ou de toro.

## Punteiro de canteiro

Punteiro
O punteiro de canteiro é un tipo de cicel que consiste nunha barra de aceiro coa punta endurecida. Suxéitase cunha man mentres se golpea o seu extremo cunha maceta.

Os albaneis emprégano para desbastar ou preparar superficies en que se van realizar outros traballos. Tamén as utilizan os canteiros nas pedras en que se quere deixar unha superficie rústica.

## Cicel para pedra

Cicel para pedra dentado
Os ciceis para pedra utilízanse para tallar ou cortar pedra, ladrillos ou lousas de formigón. Para cortar en lugar de tallar emprégase un reforzo de ladrillo; este ten unha folla larga e plana que se golpea ao longo da liña de corte para producir unha rañura, despois golpéase con forza no centro para romper a pedra. Os escultores usan un cicel de culler, dobrado, co bisel en ambos os lados. Para aumentar a forza, os ciceis para pedra con frecuencia se golpean con mazas, un tipo de martelo máis pesado.

## Notas

## Véxase tamén

### Bibliografía

* *Procedimientos de Mecanizado* (en castelán). Madrid: Editorial Paraninfo. ISBN 84-9732-428-5.

### Ligazóns externas

* Sharpening, Honing and Polishing Gouges and Other Carving Tools
# Moa (dente)

| Moa |
| --- |
| *dens molaris*  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
clase de entidade anatómica  |
|  Subclase de
dente entidade anatómica particular posterior teeth (en)   |
|  Parte de
 posterior teeth (en)   |
|  Composto por
 maxillary molars (en)  mandibular molars (en)  siso (pt)   |

 |
|

| Características |
| --- |
|  Irrigado por
arteria alveolar superior posterior  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/0pth2  |
| MeSH | D008963  |
| WordLift | data.wordlift.io…  |
| TA 98 | A05.1.03.007 |
| OpenAlex | C202271784, C2908594466 e C2993854130  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Anatomía de Gray (20ª edición)* pp. 1118
* *Grande Enciclopedia Soviética (1926 - 1947)* "Q112671789 "
* *Vocabulari d'odontologia (en)*
 |

 |
| Wikidata C:Commons |

 Imaxe dunha moa coas raíces cara abaixo.
 Debuxo das pezas dentais.
A **moa** ou **molar** é o máis complexo dos dentes da maioría dos mamíferos. Está situado na parte posterior da mandíbula. A súa función primordial é a de esmagar os alimentos, o que lle dá o seu nome, que tamén se usa na "pedra de muíño". Como son dentes que teñen varios puntos na súa zona de contacto cos alimentos, dise que son multicúspides.

A maiores da súa función de moer, é un dos primeiros dentes permanentes en irrupción no arco dental (ao redor dos seis anos) determinando a clave de oclusión. Calquera persoa que perda este dente pronto experimentará algúns problemas no futuro. A oclusión fica fóra de axuste, afectando á mastigación e pode causar dor na articulación temporomandibular; o desgaste dental (debido a un desaxuste) aparece visibelmente e os dentes restantes tamén comezan a separarse, abrindo espazos. Nestes casos, o tratamento rehabilitador ofrece ao paciente condicións case normais. Polo xeral, é necesario contar con profesionais multidisciplinares que traballen como protésicos, ortodoncistas, implantólogos, entre outros. Normalmente hai doce molares e oito dentes premolares nun adulto.

## Notas

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Canino (dente).

### Ligazóns externas

* Dentes e moas na fraseoloxía galega Xesús Ferro Ruibal