Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Castor canadiensis

| Castor canadiensis |
| --- |
|  |
| Estado de conservación |
|  Pouco preocupante |
| Clasificación científica |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Reino: | Animalia  |
| Filo: | Chordata  |
| Clase: | Mammalia  |
| Orde: | Rodentia  |
| Suborde: | Castorimorpha  |
| Familia: | Castoridae  |
| Xénero: | *Castor*  |
| Especie: | C. canadensis  |

 |
| Nome binomial |
| '**Castor canadensis'** Kuhl, 1820 |
| Verde escuro onde é nativo e verde claro onde foi introducido. Verde escuro onde é nativo e verde claro onde foi introducido. |
| Subespecies |
| Véxase no texto |

Cranio.
O Castor canadiensis é unha especie de roedor castorimorfo da familia Castoridae. É unha das dúas especies de castor existentes.

## Distribución e hábitat

Está amplamente distribuído en América do Norte, dende as forestas de Alasca e do Canadá deica o norte de México, ademais foi introducido en Chile, Arxentina, Finlandia e Rusia.
Atópase en zonas achegadas a lagos, lagoas e regatos con acceso a recursos de construción e alimento.

## Subespecies

Recoñécense as subespecies a seguir:

* *C. c. acadicus*
* *C. c. baileyi*
* *C. c. belugae*
* *C. c. caecator*
* *C. c. canadensis*
* *C. c. concisor*
* *C. c. carolinensis*
* *C. c. duchesnei*
* *C. c. frondator*
* *C. c. idoneus*
* *C. c. labradorensis*
* *C. c. leucodonta*
* *C. c. mexicanus*
* *C. c. michiganensis*
* *C. c. missouriensis*
* *C. c. pacificus*
* *C. c. pallidus*
* *C. c. phaeus*
* *C. c. rostralis*
* *C. c. repentinus*
* *C. c. taylori*
* *C. c. texensis*
* *C. c. subauratus*
* *C. c. sagittatus*
* *C. c. shastensis*

## Notas

## Véxase tamén
# Histricomorfos

| Histricomorfos |
| --- |
| *Hystricomorpha* Johann Friedrich von Brandt **1855**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
taxon  |
|  Categoría taxonómica
suborde  |

 |
| Clasificación taxonómica |
|

|  |
| --- |
|  |
| **Superreino** | Holozoa |
| **Reino** | Animalia |
| **Filo** | Chordata |
| **Clase** | Mammalia |
| **Orde** | Rodentia |
| **Suborde** | **Hystricomorpha**  Brandt, 1855 Hystricomorpha  |
|  |

 |
|

| Datas |
| --- |
|  Período de aparición
Eoceno  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/08bbpm  |
| ITIS | 969901  |
| OTT | 44557  |
| CoL | 4DX  |

 |

 |
| Wikidata C:Commons |

A dos **histricomorfos** (**Hystricomorpha**) é unha suborde de mamíferos roedores que inclúe, entre outras especies, os porcos espiño, as chinchillas, as cobaias, a capibara, os agutís, o coipú e as hutías.

## Taxonomía

Os histricomorfos clasifícanse en:

**Suborde *Hystricomorpha **Infraorde *Ctenodactylomorphi
	+ Familia *Ctenodactylidae*
* **Infraorde *Hystricognathi
	+ Familia *Bathyergidae*
	+ Fmilia *Hystricidae*
	+ Famiia *Petromuridae*
	+ Familia *Thryonomyidae*
	+ Familia *Erethizontidae*
	+ Familia *Chinchillidae*
	+ Familia *Dinomyidae*
	+ Familia *Caviidae*
	+ Familia *Dasyproctidae*
	+ Familia *Cuniculidae*
	+ Familia *Ctenomyidae*
	+ Familia *Octodontidae*
	+ Familia *Abrocomidae*
	+ Familia *Echimyidae*
	+ Familia *Myocastoridae*
	+ Familia *Capromyidae*
	+ Familia *Heptaxodontidae*

## Notas

## Véxase tamén

### Ligazóns externas

* *Hystricomorpha* na ADW.
# Esciuromorfos

| Esciuromorfos |
| --- |
| *Sciuromorpha* Johann Friedrich von Brandt **1855**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
taxon  |
|  Categoría taxonómica
suborde  |

 |
| Clasificación taxonómica |
|

|  |
| --- |
|  |
| **Superreino** | Holozoa |
| **Reino** | Animalia |
| **Filo** | Chordata |
| **Clase** | Mammalia |
| **Orde** | Rodentia |
| **Suborde** | **Sciuromorpha**  Brandt, 1855 Sciuromorpha  |
|  |

 |
|

| Datas |
| --- |
|  Período de aparición
Ypresiano (pt)   |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/07d33h  |
| ITIS | 180134  |
| OTT | 44559  |
| CoL | 4FD  |
| EOL | 2846678  |

 |

 |
| Wikidata |

*Glis glis*
A dos **esciuromorfos** (*Sciuromorpha*) é unha suborde de mamíferos da orde dos roedores.

Inclúe, entre outras especies, aos leiróns, os esquíos, as marmotas e ás cinco especies do xénero *Cynomys*.

Hoxe en día a suborde comprende 307 especies vivas, distribuídas en 61 xéneros e tres familias. Ademais, hai outras catro familias extintas.

## Taxonomía

### Descrición

A suborde foi descrita en 1855 polo naturalista alemán Johann Friedrich von Brandt.

### Familias

A suborde comprende as segintes familias:

#### Viventes

* Aplodontíidos (*Aplodontiidae*)
* Glíridos (*Gliridae*)
* Esciúridos (*Sciuridae*)

#### Extintas

* *Allomyidae †*
* *Mylagaulidae †*
* *Reithroparamyidae †*
* *Theridomyidae †*

## Notas

## Véxase tamén

### Bibliografía

* Nowak, R. M. editor (1991): *Walker's Mammals of the World*. Fifth Edition. Baltimore, Maryland, USA: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-3970-X.
* Wilson, Don E. & Reeder, D. M., editors (2005): *Mammal Species of the World — A Taxonomic and Geographic Reference*. Third edition. Baltimore, Maryland, USA: The Johns Hopkins University Press. ISBN 0-8018-8221-4.

### Outros artigos

* Roedores
# Cron (xeoloxía)

| Cron |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
unidade de tempo múltiplo dunha unidade  |

 |
|

| Características |
| --- |
| Despregar
 Símbolo da unidade
Ma (en) млн лет (ru) Mya (en) Myr (en) млн гадоў (be-tarask)  |

 |
|

| Cifras e dimensións |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  Duración  1.000.000 a  |
|  Conversión a unidade estándar  1000000 a  |

 |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/01\_nrl  |
| OpenAlex | C24389824  |

 |

 |
| Wikidata |

O **cron** é unha unidade de tempo equivalente a un millón de anos que se utiliza na xeoloxía.

*1 cron = 1 000 000 anos*

---

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Este artigo sobre xeoloxía é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.*  *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---
# Mioceno

| Mioceno |
| --- |
| Neoxeno  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
época xeolóxica serie estratigráfica  |
|  Parte de
 Neoxeno Escala Cronosratográfica Global Estándar ICS  |
|  Composto por
 Aquitaniano Serravalliano (pt)  Tortoniano (pt)  Langhiano Burdigaliano Messiniano (pt)   |

 |
|

| Datas |
| --- |
|  Data de comezo
hai 23.030.000 anos (circa)  |
|  Data de remate
MMMMMCCCXXXIII milenio a. C. (circa)  |

 |
|

| Historia |
| --- |
|  Precedido por
 Oligoceno  |
|  Sucedido por
 Plioceno  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/04syc  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Dicionario Enciclopédico Brockhaus e Efron* "Q22976383 "
* *Meyers Konversations-Lexikon, 4ª edición (1885–1890)* "Q112789541 "
* *Novo Dicionario Enciclopédico, 1911-1916* "Q84065664 "
* *Pequeno Dicionario Enciclopédico de Brockhaus e Efron* "Q22976384 "
* *Encyclopædia Britannica* "1911 Encyclopædia Britannica/Miocene (en) "
 |

 |
| Wikidata C:Commons |

O **Mioceno** é unha división da escala temporal xeolóxica, a cuarta época xeolóxica da era cenozoica e a primeira época do período neóxeno.

Sedimentos do mioceno en Nebraska (Estados Unidos).
Comezou hai 23,03 millóns de anos e terminou hai 5,332 millóns de anos. Neste período continuou a elevación de cordilleiras como os Pireneos, os Alpes e o Himalaia. A erosión favorecida por estas oroxéneses orixinou sedimentos e depósitos de petróleo en zonas que eran concas mariñas de pouca profundidade. A temperatura era máis baixa que a actual, e se orixinaron as masas de xeo na Antártida.

As plantas e os animais do mioceno eran bastante modernos. O nome de *mioceno* procede das palabras gregas μείων *meiōn* 'menos', e καινός *kainós* 'novo', é dicir, 'menos novo', aludindo a que presenta un 18 % menos de invertebrados mariños modernos que o Plioceno. Os mamíferos e as aves estaban ben establecidos. Proliferaron as especies de mamíferos, entre eles os rinocerontes, o gato, o camelo e o cabalo coas súa formas máis primitivas; entre estes están incluídos os grandes simios, que ademais de África, vivían en Asia e no sur de Europa. Nos mares, proliferaron baleas e focas.

## Notas

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Xeoloxía histórica

### Ligazóns externas

* Tectónica de Placas. Mioceno *(en castelán)* Consultada o 29/11/2012.

---

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Este artigo sobre xeoloxía é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.*  *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---
# Plioceno

| Plioceno |
| --- |
| Neoxeno  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
época xeolóxica serie estratigráfica  |
|  Parte de
 Neoxeno Escala Cronosratográfica Global Estándar ICS  |
|  Composto por
 Zancleano (pt)  Piacenziano (pt)   |
|  Parcialmente coincidente con
Redonien (en)   |

 |
|

| Datas |
| --- |
|  Data de comezo
MMMMMCCCXXXIII milenio a. C. (circa)  |
|  Data de remate
hai 2.580.000 anos (circa)  |

 |
|

| Historia |
| --- |
|  Precedido por
 Mioceno  |
|  Sucedido por
 Plistoceno  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/05swt  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Enciclopedia soviética armenia, volume 9* pp. 331
* *Encyclopædia Britannica* "1911 Encyclopædia Britannica/Pliocene (en) "
* *Enciclopedia de Otto* "Pliocén"
 |

 |
| Wikidata C:Commons |

Na escala de tempo xeolóxico, o **Plioceno** é a época do período Neoxeno da era Cenozoica do eón Fanerozoico que está comprendida entre 5 millóns e 1 millón e 806 mil anos atrás, aproximadamente.

## Tempo xeolóxico

A época **Plioceno** sucede a época Mioceno e precede a época Plistoceno, ambas do seu período. Dividese nas idades Zancleano, Placenciano e Xelasiano, da máis antiga á máis recente.

| Era Cenozoica |
| --- |
| Período Neoxeno |
| Mioceno | Plioceno | Plistoceno | Holoceno |
| Aquitaniano | Burdigaliano | Langhiano | Serravalliano | Tortoniano | Mesiniano | Zancleano | Piacenciano | Xelasiano | Inferior | Medio | Superior |   |

### Características

Este período caracterízase por cambios climáticos significativos que influíron na evolución da flora (retracción dos bosques tropicais, expansión de terreos de herbas e bosque baixo) así como na proliferación de mamíferos herbívoros e carnívoros.

Durante o Plioceno produciuse a formación do Istmo de Panamá, un evento que transformou a circulación oceánica e os patróns climáticos globais, tendo un papel decisivo no desenvolvemento da Corrente do Golfo. Ademais, este período foi escenario do Grande intercambio biótico americano (GABI, polas súas siglas en inglés), no cal faunas de Norteamérica e Suramérica se intercambiaron, o que provocou a dispersión e extinción de moitas especies, aínda que os intervalos temporais foron discutidos.

O final do Plioceno marcouse pola crecente glaciarización e a aparición dos primeiros homínidos do xénero *Homo*.

## Notas

## Véxase tamén

* tempo xeolóxico

---

|  |  |
| --- | --- |
|  |  *Este artigo sobre xeoloxía é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.*  *Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.* |

---
# Plistoceno

| Plistoceno |
| --- |
| Cuaternario  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
época xeolóxica serie estratigráfica  |
|  Parte de
 Cuaternario Escala Cronosratográfica Global Estándar ICS  |
|  Composto por
 Gelasiano (pt)  Chibaniano Calabriano (pt)  Plistoceno Superior  |

 |
|

| Datas |
| --- |
|  Data de comezo
hai 2.580.000 anos (circa)  |
|  Data de remate
9701 a. C.  |

 |
|

| Historia |
| --- |
|  Precedido por
 Plioceno  |
|  Sucedido por
 Holoceno  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/05t28  |
| OpenAlex | C53570757  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Enciclopedia soviética armenia, volume 9* pp. 329
* *Encyclopædia Britannica* "1911 Encyclopædia Britannica/Pleistocene (en) "
* *Meyers Konversations-Lexikon, 4ª edición (1885–1890)* "Q116236369 "
 |
|  |

 |
| Wikidata C:Commons |

O **Plistoceno** é unha época xeolóxica, comprendida entre hai aproximadamente 1.800.000 e uns 11.500 anos. Pertence ao período Neoxeno, da Era cenozoica, do eón fanerozoico. Sucede ao Plioceno e precede ao Holoceno, ambos os dous do seu período. Divídese nas idades do Plistoceno inferior, Plistoceno medio e Plistoceno superior, da máis antiga á máis recente.

## Características

No Plistoceno ocorreron as glaciacións máis recentes. O clima e as temperaturas mudaron drasticamente, e o período é hoxe estudado por paleontólogos na tentativa de comprender os climas da Terra no pasado. Os fósiles deste período son abondosos, ben preservados, e a súa datación é precisa. Entre eles, os foraminíferos, diatomáceas e pole de plantas son moi informativos sobre os paleoclimas. Os paleontólogos estudan actualmente, a través destes rexistros, a influencia das mudanzas climáticas sobre as biotas.

### Megafauna

*Artigo principal**:* Megafauna do Plistoceno.
Moitos dos xéneros e mesmo especies que viven hoxe xurdiron entón. Houbo, porén, naquel período, un bo número de animais de gran porte hoxe extintos, como o mastodonte ou o tigre dente de sabre. Camelos e cabalos nativos existían na América do Norte. Un dos maiores animais do Plistoceno, cuxas biotas eran moi semellantes ás actuais, foi o mamut.

Durante o Plistoceno ocorreu a extinción dos grandes mamíferos e a evolución dos humanos modernos. Unha das teorías sobre esa extinción baséase, en parte, á caza pola especie *Homo sapiens*.

## Notas

## Véxase tamén

### Outros artigos

* Xeoloxía
* Paleontoloxía

### Ligazóns externas

* The Pleistocene - Berkeley University *(en inglés)*

| Era Cenozoica |
| --- |
| Período Neoxeno |
| Mioceno | Plioceno | Plistoceno | Holoceno |
| Aquitaniano | Burdigaliano | Langhiano | Serravalliano | Tortoniano | Mesiniano | Zancleano | Piacenciano | Xelasiano | Inferior | Medio | Superior |   |
# Placentarios

| Placentarios |
| --- |
| *Placentalia* Richard Owen **1837**  |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
clado  |
|  Subclase de
mamífero  |
|  |
|  Categoría taxonómica
infraclase cohorte  |

 |
|  Subdivisións

* *Artiodactyla*
* *Carnivora*
* *Cetacea*
* *Chiroptera*
* *Pholidota*
* *Cingulata*
* *Erinaceomorpha*
* *Hyracoidea*
* *Lagomorpha*
* *Macroscelidea*
* *Perissodactyla*
* *Pilosa*
* *Primates*
* *Proboscidea*
* *Rodentia*
* *Scandentia*
* *Sirenia*
* *Soricomorpha*
* *Tubulidentata*

Nota: algunhas destas ordes están en discusión; véxase Taxonomía dos mamíferos |
| Clasificación taxonómica |
|

|  |
| --- |
|  |
| **Superreino** | Holozoa |
| **Reino** | Animalia |
| **Filo** | Chordata |
| **Clase** | Mammalia |
| **Infraclase** | **Placentalia**  Owen, 1837 Placentalia  |
|  |

 |
|

| Datas |
| --- |
|  Data de comezo
hai 66 millóns de anos  |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/01081ggh  |
| EOL | 42399417  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
|  Descrito pola fonte
* *Enciclopedia de Otto* "Placentalia"
* *Grande Enciclopedia Soviética (1926 - 1947)* "БСЭ1/Высшие млекопитающие"
 |

 |
| Wikidata C:Commons |

Os **placentarios** (**Placentalia**) ou **euterios** (**Eutheria**) son unha infraclase dos mamíferos.

## Características

Son mamíferos vivíparos placentarios, nos que o embrión se desenvolve dentro do útero materno, adheríndose a el mediante a placenta.

Outra característica común a todas as especies é que presentan dous denticións distintas ao longo da súa vida, unha na fase infantil e outra na adulta.

## Cladograma

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| *Theria*   |

|  |  |
| --- | --- |
|   | *Metatheria* |
|   |
|   Eutheria   |

|  |  |
| --- | --- |
|    | *Xenarthra* |
|   |
|    | *Epitheria* |
|   |

 |
|   |

 |
|   |
# Monogamia

| Monogamia |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|

|  |
| --- |
|  |

 |

 |
|

|  |
| --- |
|  Instancia de
sistema de apareamento acordo legal  |
|  Subclase de
relación interpersoal norma social  |
|  Caracterizado por
parella sexual  |
|  Parcialmente coincidente con
monoamor  |
|  Oposto a
non monogamia  |

 |
|

| Cifras e dimensións |
| --- |
|

|  |
| --- |
|  Participantes  2  |

 |

 |
|

| Códigos e identificadores |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
| Freebase | /m/054h6  |

 |

 |
|

| Fontes e ligazóns |
| --- |
| Despregar
 Descrito pola fonte
* *Enciclopédia Soviética Azerbaijana (pt)*  pp. 50
* *Grande Enciclopedia Soviética (1926 - 1947)* "Q112957017 "
* *Meyers Konversations-Lexikon, 4ª edición (1885–1890)* "Q112789816 "
* *Red Blue Translator*
 |

 |
| Wikidata C:Commons |

A **monogamia** (do grego *μόνος*, *mónos*, "un" e *γάμος*, *gamos*, "matrimonio"), refírese no mundo animal á relación da parella que mantén un vínculo sexual exclusivo durante o período de reprodución e crianza.

Nos seres humanos a monogamia é un tipo de relación amorosa e sexual exclusiva entre dúas persoas, as que manteñen un vínculo matrimonial ou de unión libre por un período de tempo, ou de vida. Á persoa adepta a este tipo de relación denomínaselle **monógama** pola súa predilección, estea ou non involucrado nunha relación.

A diferenza da monogamia, existe outro tipo de relacións que vinculan a máis de dúas persoas á vez, coma a poligamia (sexa poliándrica ou polixínica), poliamoría, entre outras.

## Bibliografía

* *Pensamiento monógamo, terror poliamoroso* de Brigitte Vasallo (Investigación histórica sobre a centralidade da monogamia)

## Notas