Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Lao Zi

Lao Zi
'S e feallsanaiche aosmhor ainmeil Sìonach a bha ann an **Lao Zi** (Sìonais: 老子, Pinyin: Lǎozǐ, a' ciallachadh "Seann Mhaighstir"; Beurla: Laozi, Lao-Tzu no Lao-Tze). Chan eil e cinnteach cuin a bha e beò: thathar ag ràdh gun robh sin ann an 6mh linn RC agus Lao Zi co-aimsireil ri Confucius, ach tha feadhainn a' smaointinn nach robh sin ach ann an 5mh no eadhon 4mh linn RC.

Stèidhich e Sgoil Tao, tè de na feallsanachdan as cudromaiche ann an Sìona. Tha e coltach gun do sgrìobh e *Tao Te Ching* (no *Daodejing*, *Dao De Jing*), teagsa bunaiteach na feallsanachd, leis a' bhun-bheachd wu wei - "neo-ghnìomh".

## Ceanglaichean a-mach

* 老子 Lǎozĭ 道德經 Dàodéjīng (Sìonais, Beurla is Gearmailtis)
* Leabhraichean le Lao Zi aig Project Gutenberg (Beurla, Sìonais)
# An Tàinistear

Seamus Dùghlas, Tàinistear na h-Alba (mu 1580)
'S e pearsa a nì obair Rìgh neo Banrìghinn fhad's a bha esan/ise na leanabh neo ro òg airson an gnothach a dheànamh a th'ann an **Tàinistear** neo **Leas Rìgh**. 'S e *Guardian* am facal a bha aca anns a' Bheurla Gallda. Gu tric 's e ball theaghlaich rìoghail neo àrd mhinistear an Riaghaltais a bhios ann.

'S ann às an fhacal Laideann *regens/entis*, a tha a' ciallachadh *riaghaladh*, far an d' fhuair iomadh chànan ann an Roinn Eòrpa am facal airson *Tàinistear*, mar a' Bheurla (regent), an Eadailtis (reggente), an Fhraingais (régent), a' Ghearmailtis (Regent) agus an Spàinntis (regente).

## Eisimpleirean

* Seumas Ceanadach, (1463 – 1466) nuair a bha Seumas III na bhalach òg.
* Raibeart I na h-Alba (1298 – 1300)
* Mariana na h-Ostaire (1664 - 1696)

## Iomraidhean
# 113

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
110 |
111 |
112 |
**113** |
114 |
115 |
116 |
| **Deichead:**
90an | 100an | 110an | 120an | 130an |

**113**

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
# Fèin-mhurt

Soidhne an aghaidh fèin-mhurt
'S e gnìomh far a bheil cuideigin ga mharbhadh fhèin a tha ann am **fèin-mhurt**.

Cha robh fèin-mhurt mì-laghail ann an Alba riamh ach bha e mì-laghail ann an Sasainn agus anns a' Chuimrigh ro 1961.

## Taic

'S e carthannas a' toirt taic do dhaoine le smuaintean fèin-mharbhtach a tha ann an Samaritans, a chaidh a stèidheachadh ann an 1953 le Chad Varah.

## Iomraidhean
# 264

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
261 |
262 |
263 |
**264** |
265 |
266 |
267 |
| **Deichead:**
240an | 250an | 260an | 270an | 280an |

**264**

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
# 316

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
313 |
314 |
315 |
**316** |
317 |
318 |
319 |
| **Deichead:**
290an | 300an | 310an | 320an | 330an |

**316**

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
# 422

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
419 |
420 |
421 |
**422** |
423 |
424 |
425 |
| **Deichead:**
400an | 410an | 420an | 430an | 440an |

**422**

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
# 588

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
585 |
586 |
587 |
**588** |
589 |
590 |
591 |
| **Deichead:**
560an | 570an | 580an | 590an | 600an |

**588**

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
# 447

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
444 |
445 |
446 |
**447** |
448 |
449 |
450 |
| **Deichead:**
420an | 430an | 440an | 450an | 460an |

**447**

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
# 549

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
546 |
547 |
548 |
**549** |
550 |
551 |
552 |
| **Deichead:**
520an | 530an | 540an | 550an | 560an |

**549**

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
# 500

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
497 |
498 |
499 |
**500** |
501 |
502 |
503 |
| **Deichead:**
480an | 490an | 500an | 510an | 520an |

'S e bliadhna-leum a bha ann an **500** (**D**).

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
# Buddha

Buddha anns an taigh-tasgaidh Sarnath
'S e neach-teagaisg agus feallsanaiche spioradail a bh' ann an **Siddhārtha Gautama Buddha** (Sanskrit: सिद्धार्थ गौतम; Pali: *Siddhattha Gotama*) a stèidhich an creideamh agus an fheallsanachd eadar-nàiseanta, Bùdachas. Tha "Buddha" a' ciallachadh "an fhir shoillsichte." Chan eil e cinnteach cuin a rugadh e agus cuin a chaochail e, ach tha cinn-là eadar 563 RC agus 400 RC air am moladh.

## Iomraidhean
# 542

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
539 |
540 |
541 |
**542** |
543 |
544 |
545 |
| **Deichead:**
520an | 530an | 540an | 550an | 560an |

**542**

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
# 565

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
562 |
563 |
564 |
**565** |
566 |
567 |
568 |
| **Deichead:**
540an | 550an | 560an | 570an | 580an |

**565**

## Tachartasan

## Breithean

## Bàsan
# Cabhlach

An "Combined Task Force" eadar-nàiseanta *One Five Zero* (CTF-150)
Tha **cabhlach** (neo "nèibhidh" ⁊c) a’ ciallachadh na h-àireamh de bhàtaichean a bhuineas don aon dùthaich neo bhuidhinn. Bidh itealan agus saighdearan-mara aig a’ chabhlach cuideachd.

* Arm
* Cabhlach Rìoghail
* Cabhlach-adhair
# Rìgh-shliochd nam Ming

Rìgh-shliochd nam Ming

historical Chinese state, historical period| Pàirt de | Ming Qing, Late Imperial China  |
| Cur air cois | 1368  |
| Ainm oifigeil | 大明  |
| Ainm dùthchasach | 大明  |
| Cànan oifigeil | Sìnis  |
| Mòr-roinn | Àisia  |
| Prìomh-bhaile | Yingtian Fu, Yingtian Fu, Shuntian Fu, Shuntian Fu  |
| Domhan-leud is -fhad | 32°48′0″N 103°5′0″E  |
| Basic form of government | absolute monarchy  |
| Currency | bimetallism, Great Ming Treasure Note  |
| Na bha roimhe | Yuan dynasty, Chinese Middle Ages  |
| Replaced by | Shun dynasty, rìgh-shliochd nan Qing, Southern Ming dynasty  |
| Na bh’ann roimhe | Yuan dynasty, Song, Mongol Empire  |
| Language used | Sìnis  |
| Dissolved, abolished or demolished date | 1644  |
| History of topic | history of the Ming dynasty  |
| Official religion | Buddhachd, Taoism, Confucianism  |

  From Wikidata
B' e rìgh-shliochd a riaghailt an t-Sìn eadar 1368 agus 1644 a bha ann an **Rìgh-shliochd nam Ming**.

Chaidh an rìgh-shliochd stèidheachadh le Zhu Yuanzhang, coitcheannach air an robh Hongwu nuair a chaidh e na ìmpire. Bha e ainmeil airson nan ealan, gu h-àraidh pòrsalan, agus neart eaconomaigeach.

Thuit an rìgh-shliochd ann an 1644 an dèidh do galaran-sgaoilte, gort ann an 1632, locastan ann an 1635 agus deicheadan fuara a thòisich ann an 1637. Mhurt an t-ìmpire Chongzhen e fhèin ann an 1644 an dèidh do dh'fheachdan Manchu a dhol ann an Beijing. Chuir iad a' chiad ìmpire nan Qin air an rìgh-chathair.

## Daoine ainmeil

* Zheng He
* Matteo Ricci

## Ìmpirean

* Hongwu (1368–1398)
* Jianwen (1398–1402)
* Yongle (1402–1424)
* Hongxi (1424–1425)
* Xuande (1425–1435)
* Yingzong (1435–1449 agus 1457–1464)
* Jingtai (1449–1457)
* Chenghua (1464–1487)
* Hongzhi (1487–1505)
* Zhengde (1505-1521)
* Jiajing (1521–1567)
* Longqing (1567–1572)
* Wanli (1572–1620)
* Taichang (1620)
* Tianqi (1620–1627)
* Chongzhen (1627–1644)

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach
# 15 an t-Iuchar

|  |
| --- |
|  <<       **an t-Iuchar**       >>  |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |  |  |  |  |

'S e **15 an t-Iuchar** an 196mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (197mh ann am bliadhna-leum). Tha 169 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

Clach-chuimhne airson Maxwell.
* 1544 - Blàr na Lèine faisg air Loch Lochaidh

## Breithean

Rembrandt
* 1606 - Rembrandt Harmenszoon van Rijn, ann an Leiden. Peantair às na Tìrean Ìsle.
* 1914 - Gavin Maxwell ‎anns an Eilreig. Sgrìobhadair à Alba.
* 1921 - Robert Bruce Merrifield, ann am Fort Worth. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 1949 - Carl Bildt, ann an Halmstad. Fear-poileataigs às an t-Suain.
* 1965 - Alastair MacIlleMhìcheil ann an Ìle. Fear-poileataigs a bha na Rùnaire Stàite na h-Alba eadar an Dàmhair 2013 agus an Cèitean 2015.
* 1966 - Jason Bonham, dromadair le Led Zeppelin.

## Bàsan

* 1919 - Hermann Emil Fischer, ann am Berlin. Ceimigear às a' Ghearmailt.

## Fèillean
# An t-Aonadh Eòrpach

**An t-Aonadh Eòrpach**|  |
|  |

'S e aonadh eadar-nàiseanta a tha anns **an Aonadh Eòrpach**. Stèidhicheadh e le Cùmhnant na Ròimhe ann an 1957.

Bhuannaich e an Duais Nobel airson Sìthe ann an 2012.

## Buill

Liosta de na dùthchannan Eòrpach a tha anns an **Aonadh Eòrpach** agus a' bhliadhna a fhuair iad a-steach don aonadh.

An t-Aonadh Eòrpach
**1957 a' Bheilg : a' Bhruiseal
* an Fhraing : Paras
* a' Ghearmailt : Berlin
* an Eadailt : an Ròimh
* Lucsamburg : Lucsamburg (baile)
* an Òlaind : Amsterdam

**1973 Poblachd na h-Éireann : Baile Átha Cliath
* an Danmhairg : Copenhagen
* an Rìoghachd Aonaichte : Lunnainn

**1981 a' Ghrèig : an Àithne

**1986 an Spàinn : Madrid
* a' Phortagail : Lisbon

**1995 an t-Suain : Stockholm
* an Ostair : Vienna
* Suòmaidh : Helsinki

**2004 Siopras : Nicosia
* An t-Seic : Prague
* An Eastòinia : Tallinn
* an Ungair : Budapest
* Laitbhia : Riga
* Liotuàinia : Vilnius
* Malta : Valletta
* a' Phòlainn : Warsaw
* Slobhaigia : Bratislava
* Sloibhìnia : Ljubljana

**2007 Romàinia: Bucharest
* Bulgàiria: Sofia

**2013 Croàisia: Zagreb

**2020 Dh'fhàg an Rìoghachd Aonaichte ann am Faoilteach na bliadhna.

## Aistean co-cheangailte

* An Roinn-Eòrpa
* Reifreann mu bhallrachd Bhreatainn san Aonadh Eòrpach 2016

## Ceanglaichean a-mach

* BBC Naidheachdan 2016-06-07: Breatainn agus an t-Aonadh Eòrpach *(cóig aithrisean-fuaime 5 mionaidean, 25 mionaid gu h-iomlan)*

## Iomraidhean
# 7 an Dùbhlachd

|  |
| --- |
|  <<       **an Dùbhlachd**       >>  |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |  |  |  |  |

'S e **7 an Dùbhlachd** an 341mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (342mh ann am bliadhna-leum). Tha 24 làithean air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

Lucía Etxebarria
* 1787 - inbhe stàite do Dhelaware.
* 1916 - Thòisich David Lloyd George mar phrìomh-mhinistear na Rìoghachd Aonaichte (gu 1922)

## Breithean

* 1928 - Noam Chomsky, ann am Philadelphia. Cànanaiche às na Stàitean Aonaichte.
* 1966 - Lucía Etxebarría, ùghdair às An Spàinn

## Bàsan

* 43 RC - Marcus Tullius Cicero, fear-poileataigs agus sàr-òraidiche Ròmanach.
* 983 - Otto II, Impire Naomh Ròmanach.
* 1775 - Charles Saunders, àrd-mharaiche Breatannach
* 1979 - Cecilia Payne-Gaposchkin, neach-saidheans agus reuladair (br.1900)
* 2016 - Alex Johnstone, neach-poileataigs à Alba.

## Fèillean
# Maltais

'S e cànan Seimeach a tha ann am **Maltais** (Malti).

Tha e na chànan oifigeil ann am Malta, far a bheil e ga bhruidhinn le ~430,000 duine.

## Iomraidhean
# Dante Alighieri

| Dante Alighieri |
| --- |
|  |
| Beatha |
| Ainm slàn |
Dante da Alaghiero degli Alaghieri |
| Breith |
Firenze, 1265 |
| Dùthaich |
Poblachd Florence |
| Àite-fuirich |
Firenze An Ròimh Ravenna Bologna Verona (en)  Arezzo (mul)  Forlì (mul)  Treviso (mul)  Lucca Paris Milano Genova |
| Ciad chànan |
Eadailtis |
| Bàs |
Ravenna, 14 dhen t-Sultain 1321 |
| Àite-adhlacaidh |
tuama Dante Alighieri Quadrarco di Braccioforte (en)  Quadrarco di Braccioforte (en)  |
| Nàdar a’ bhàis |
adhbharan nàdarra (Mailèiria) |
| Teaghlach |
| Athair |
Alighiero di Bellincione |
| Màthair |
Bella degli Abati |
| Cèile |
Gemma Donati (mul)   (1285 (Gregorian) - |
| Clann |

liosta[show]
* Jacopo Alighieri (mul)  Pietro Alighieri (en)  Antonia Alighieri (en)
 |
| Bràithrean ⁊ peathraichean |

liosta[show]
* Francesco Alighieri (en)
 |
| Sinnsirean |

liosta[show]
* Sperello di Serego Alighieri (en)  (descendant (en) )
 |
| Fine |
Alighieri (en)  |
| Foghlam |
| Cànain |
Eadailtis Laideann |
| Luchd-teagaisg |
Remigio dei Girolami (en)  Brunetto Latini (en)  Cecco d'Ascoli (en)  |
| Dreuchd |
| Dreuchd |
bàrd, sgrìobhadair, prose writer (en) , neach-poileataigs, feallsanaiche, teòirigiche poileataigeach, intellectual (en)  agus cànanaiche |
| Àitichean-obrach |
Firenze |
| Obraichean comharraichte | *Divina Commedia (mul)  Convivio (en)  De Monarchia (en)  De vulgari eloquentia (mul)  Vita Nuova (en)  Questio de situ et formae aque et terre (en)  Le Rime (en)  Epistles (en)  Eclogues (en)  L'oracion che fe Danti a la morte (en)*  |
| Buaidh |
Aristoteles, Virgil, Ovidius (mul) , Boethius (en) , Ptolomaidh, Homer agus Thomas Aquinas (en)  |
| Ballrachd |
Doctors and Apothecaries Guild (en)  White Guelphs (en)  |
| Gluasad |
Dolce Stil Novo (en)  |
| Seirbheis san arm |
| Strì |
Battle of Campaldino (en)  |
| Neach-fànais |
| Creideamh |
| Creideamh |
Caitligeachd |
| IMDb |
nm0019604 |

'S e bàrd Eadailteach agus feallsanach a bh' ann an **Dante Alighieri** (Firenze, 29 an Cèitean, 1265 - Ravenna, 14 an t-Sultain, 1321).
Sgrìobh è *La Divina Commedia*, no 'sa Ghàidhlig *An Cleas-Chluiche Nèamhaidh*, agus is e seo am pìos sgrìobhadh is ainmeil aige.

Rugadh e ann am Florence agus bha e an sàs ann am beatha culturach is catharra a' bhaile mus do dh'fhuadaich na h-ùghdarrasan e ann an 1302. Dh'fhuirich e ann an grunn bailtean san Eadailt, leithid Verona is dh'imrich e do Ravenna ann an 1319, far an do choilean e am *Paradiso* is chaochail ann an 1321.
'S e am pàirt dhe a bhàrdachd air a bheil a chuid mhòr eòlach a chiad treas dheth - na 34 duanag aig an toiseach - ris an canar *Inferno* no *Ifrinn* a tha a dèiligeadh le Ifrinn mar a chì Dante e. 'S e aon de na ràdhan is ainmeil anns a' *Cleas-Chluiche* "*Lasciate ogne speranza, voi ch'intrate*" no "*Leig às ur dòchas, neach sam bi dh'inntreadh an seo*".

## Iomraidhean
# Romanais

*Airson a' chànain aig a bheil daoine ann an Romàinia agus Moldobha, faic Romàinis.*
Bratach nan Romanaitheach
'S e cànan Innd-Eòrpach a tha ann an **Romanais**.