Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Alabama

**Alabama**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Bratach) | (Seula) |

 |
| Far-ainm: *Camellia State, The Heart of Dixie, Yellowhammer State* |
|  |
| **Prìomh-bhaile** | Montgomery |
| **Baile as motha** | {{{Baile nas motha}}} |
| **Riaghladair** | Kay Ivey |
| **Farsaingeachd** | 135,765 km² (30th) |
|  - **Tìr** | 131,426 km² |
|  - **Uisge** | 4,338 km² (3.20%) |
| **Àireamh-shluaigh (2000)** |
|  - **Sluagh** | 4,779,736 (23rd) |
|  - **Dlùths** | 33.84 /km² (26th) |
| **Cead-inntrigidh do na Stàitean Aonaichte** |
|  - **Ceann-latha** | 14 an Dùbhlachd, 1819 |
|  - **Òrdugh** | 22nd |
| **Roinn tìde** | Central: UTC-6/DST-5 |
| **Domhan-fhad**  | 30°13'Tuath to 35°T |
| **Domhan-leud** | 84°51'Iar to 88°28'I |
| **Leud** | 306 km |
| **Faide** | 531 km |
| **Àrdaichear** |  |
|  - **As àirde** | 734 m |
|  - **Cuibheachd** | 152 m |
|  - **As ìsle** | 0 m |
| **Giorrachaidhean** |
|  - **USPS** | AL |
|  - **ISO 3166-2** | US-AL |
| **Duilleag eadar-lìon** | alabama.gov |

'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an **Alabama**. Tha i suidhichte san àirde an ear-dheas na dùthcha. Tha Montgomery na prìomh-bhaile. 'S e Birmingham am baile as motha a-rèir àireamh-shluaigh agus 's e Huntsville am fear as motha a-rèir farsaingeachd. 'S e Mobile am baile as sine a tha ann an Alabama. Tha e air a bhith na stàit bho 14 an Dùbhlachd 1819. Tha 4,779,736 duine a' fuireach anns an stàite.

## Ceanglaichean a-mach

* Riaghaltas na stàite

## Iomraidhean

Stàitean de na Stàitean Aonaichte

Alabama • Alasca • Arizona • Arkansas • Calafòrnia • Carolina a Deas • Carolina a Tuath • Colorado • Connecticut • Dakota a Deas • Dakota a Tuath • Delaware • Eabhraig Nuadh • Florida • Hampshire Nuadh • Hawaii • Idaho • Illinois • Indiana • Iowa • Jersey Nuadh • Kansas • Kentucky • Louisiana • Meagsago Nuadh • Maine • Maryland • Massachusetts • Michigan • Minnesota • Mississippi • Missouri • Montana • Nebraska • Nevada • Ohio • Oklahoma • Oregon • Pennsylvania • Rhode Island • Seòirsia • Tennessee • Texas • Utah • Vermont • Washington • Virginia • Virginia an Iar • Wisconsin • Wyoming

+ Ceàrn: Washington, D.C. (District of Columbia)
# Pi (àireamh)

Ceàrnagachadh a' chearcaill
*Airson na litreach Ghreugach, faic Pi.*
'S e àireamh agus cunbhalachan matamataigeach a tha ann an **pi** no **π**.

Dhearbhaich Archimedes à Syracuse gun robh luach π eadar 223/71 agus 22/7 is e a' cleachdadh geoimeatraidh airson seo.

Ri Linn an Ath-bheòthachaidh lorg matamataigearan sreathan neo-chrìochnach airson π, mar eisimpleir an t-Sasannach John Wallis agus an t-Albannach James Gregory. B' e an Cuimreach William Jones a' chiad duine a chleachd an t-samhla π, is rinn Leonhard Euler fèillmhor e. Chleachd Georges Buffon seòrsa tràth de dhòigh Mhonte Carlo airson π obrachadh a-mach le deuchainn nan snàthadan.

## Iomraidhean
# Corrag

Corrag
'S e roinn-làimhe a tha ann an **corrag** neo **meur (-làimhe)**. Tha ceithir corragan àbhaisteach air gach làmh, agus aon òrdag.

**Eòlas-bodhaige**

|  |  |
| --- | --- |
| **Ceann** | Bathais • Sùil • Cluas • Sròn • Beul • Teanga • Fiaclan • Peirceall • Aodann • Eanchainn |
| **Com** | Cridhe • Muineal • Sgamhan • Broilleach • Balg • Imleag • Buill-gineamhainn |
| **Buill-bhodaige** | Gàirdean • Uileann • Caol an dùirn • Làmh • Corrag (Òrdag • Sgealbag • Gunna fada • Mac-an-aba • Lùdag) • Cas • Uchd • Glùn • Adhbrann • Meur-coise (Òrdag-coise) |
| **Craiceann** | Falt |
# Brachadh

*Is docha tha thu lorg brachadh (craiceann)*
Brachadh a' dol
Tha **brachadh** na atharrachadh ceimigeach fo bhuaidh stuth mar beirm. Brachar leann is fìon.

Tha brachadh a' gabhail àite nuair a chleachdas cealla siùcar airson lùth ach gun ogsaidean a chleachdadh aig an aon àm.

Tha beirm na stuth a bhios ri brachadh. Bristidh e sìos an glùcos (*glucose* (C6H12O6)) ann an dà phàirt, eatanol (CH3CH2OH) agus carbon dà-ogsaid (CO2). Tha brachadh ri cleachdadh gus deochan, bith-chonnadh (*biofuel*) agus aran a chruthachadh. Nas coitchinne, 's ann pròiseas far an dèidear ceallan ann an readhactar a leasachadh gus barrachd cheallan no toraidhean mar alcol no drugaichean a chruthachadh.

## Ann an litreachas

Bho Am Fear-Ciùil le Dòmhnall MacEacharna (Dìura):

> Cha robh e ach a' deoghal an t-sùigh aisde; agus leis an ubhall a bhi air brachadh, bha tomhas beag de'n t-sùgh sin air tionndadh gu spiorad, no mar their an Chemist, “Alcohol,” agus 's e sin a chuir tuaineal beag 'na cheann."
>
>

## Iomraidhean
# Stèisean-rèile

Stèisean Waverley ann an Dùn Èideann.
'S e togalach far a bheil trèanaichean a' stad airson luchd-siubhail no bathair a tha ann an **stèisean-rèile**.

Dh'fhosgail a' chiad loidhne-rèile ann an Alba eadar Cill Mheàrnaig agus An Truthail ann an 1808 agus na chiad stèiseanan-rèile ann an 1812.
Tha Stèisean Phuirt Bhruachaidh na stèisean as sine ann an Alba a tha fhathast ag obrachadh.
Tha Rèile na h-Alba a' stiuireadh na stèiseanan-rèile ann an Alba seach Prestwick, Dùn Barr, Glaschu Meadhanach agus Dùn Èideann Waverley.

## Iomraidhean
# Macau

| 澳門特別行政區 Região Administrativa Especial de Macau Roinn Rianachail Sònraichte Mhacau |
| --- |
|  Bratach |  Gearradh-arm |
|  |
| Laoidh Nàiseanta |
| *Caismeachd nan Saor-thagraichean* *(義勇軍進行曲)* |
| Cànan(an) oifigeil | Sìonais (Cantonais), Portagailis |
| Àrd-oifigear | Edmund Ho Hau-wah |
| Stèidheachadh |
| Sealbh na Portagail | 1557 |
| Eilthir Phortagaileach | 13mh, Lùnastal, 1862 |
| Tar-aisig Uachdaranachd | Dùbhlachd, 1999 |
| Farsaingeachd |
| Iomlan | 28.6 km² |
| Uisge | 0 % |
| Àireamh-shluaigh (2007) |
| Iomlan | 520,400 (167mh) |
| Dlùths | 17,310/km² (2na) |
| LTD/CCC (2007) |
| gach pearsa | US $36,357 |
| Roinn tìde | UTC (UTC+8) |
| Ruith-airgid | Pataca Mhacau |
| Prìomh àrainn-lìn | .mo |
| Còd Àireamh fòn | 853 |

Stèidhicheadh **Roinn Rianachail Shònraichte Mhacau**, a dh'aithnichear am bitheantas mar **Macau**, no **Macàthu**, no **Macao**, air 20 Dùbhlachd, 1999. 'S i aon den dà Roinn Rianachail Shònraichte Sluagh-Phoblachd na Sìne a th' innte, 's i Hong Cong an tè eile. Bha i air a riaghladh fad 442 bliadhna leis a' Phortagail, ga dèanamh an eilthir eòrpach as aosta ann an eachdraidh Àisia an Ear. Chan eil prìomh-bhaile aice, ach 's e am Freguesia de Nossa Senhora de Fátima an "Freguesia" as motha a th' ann.

## Bailtean Co-cheangailte

* Lisbon
* Luanda
* Porto

## Faic Cuideachd

* Luís Vaz de Camões

## Iomradh

## Ceanglaichean a-mach

* Oifis Riaghaltas Macau
* Ionad turasachd oifigeil Macau
* CIA - The World Factbook — Macau

## Aistean cho-ceangailte

* Sluagh-Phoblachd na Sìne
* Poblachd na Sìne
* Roinn Rianachail Shònraichte Sluagh-Phoblachd na Sìne
* Tìr-mòr na Sìne
* Siona
* Hong Cong
* Tai-Bhàn (eilean)

Macau
# Kamakura

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **鎌倉市 Kamakura**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Bratach a' bhaile** |  |

 |
| **Suidheachadh** |
| **Dùthaich** |  An t-Seapan |
| **Ceàrn** | Kantō |
| **Sgìre** | Kanagawa |
| **Co-chomharran** | 35° 19' Tuath 139° 33' Iar |
| **Feartan fiosaigeach** |
| **Farsaingeachd** | 39.60 km² |
| **Àireamh-shluaigh** | 174,016 (2010) |
| **Dlùths** | 4,394.34/km² |
| **Àireamh fòn** | + 81 0467 |
| **Duilleag oifigeil** |  |

An *daibutsu* *Amitabha* aig Kamakura
‘S e baile mòr ann am meadhan Sheapain a th’ ann **鎌倉市** neo **Kamakura** (Seann ainm: 鎌府/*Renpu*). Tha e suidhichte aig dìreach 18m os cionn ìre na mara, faisg air a’ bhàigh Sagami, air an Eilean Honshu, ri taobh na h-Aibhne Funazaka, faisg air Kanagawa, anns an sgìre Kantō, 655km air falbh bho Hiroshima, 936km bho Nagasaki, 18km bho Yokahama agus 45km bho Thokyo, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 174,016 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile, an 136mh baile na dùthcha. Tha an t-ainm a’ ciallachadh Batharnach an t-Stòbh bho dhà fhacal ann an Seapanais, Kamado (Stòbh) agus Kura (Batharnach). ‘S e an 4mh baile na bu mhotha san t-saoghal air fad a bh’ann Kamakura anns an 13mh linn, is 200,000 a’ fuireach an seo, is bha e fiù’s na bu motha na Kyoto ann an 1200. Chaochail an sgrìobhadair Yasunari Kawabata: (1899 – 1972) ann an Kamakura.

## Ceanglaichean A-mach

* Riaghaltas na Roinne

## Bailtean Co-cheangailte

* Nice, An Fhraing
* Ueda, An t-Seapan
* Hagi, An t-Seapan
* Ashikaga, An t-Seapan
* Dunhuang, Sìona

## Iomraidhean
# Bun-reachd

Dealbhachadh Bun-reachd na Frainge, bho 1789
Tha **Bun-reachd** a' ciallachadh am bun-stèidheachadh laghail agus poileataigeach a tha aig gach uile Stàit. Chan eil Bun-reachd sgrìobhte ann an Alba agus Breatann: 'S e liosta dhe cheachdaidhean agus tachartasan eachdraidheil a th' ann am Bun-reachd againn. Tha iomadh dhùthaich air Bun-Reachd a chur air dòigh an dèidh an cuid neo-eisimeileachd fhaighinn bho na h-ùghdarrasan co-àiteachail a bha os an cionn o shean: Seo an suidheachadh ann an Èirinn, ann an Nigeria neo anns na Stàitean Aonaichte. Chaidh bun-reachd tràth a sgrìobhadh anns a' Cho-fhlaitheas na Pòlainn - Liotàinia, còmhla ri monarcachd bhun-reachdail. A bharrachd air sin, tha tòrr dhùthchannan ann a chuir Bun-reachd air bhog an dèidh Cogadh sìobhalta neo ar-a-mach, mar An Fhraing.
# 1871

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
1868 |
1869 |
1870 |
**1871** |
1872 |
1873 |
1874 |
| **Deichead:**
1850an | 1860an | 1870an | 1880an | 1890an |

Emily Carr
**MDCCCLXXI**

## Tachartasan

* 22 am Màrt: Chaidh an dreach as aithnichte den sgeulachd Leigheas Cas Ó Céin a chruinneachadh.
* 10 an t-Samhain - Lorg Henry Morton Stanley an rannsaichear Albannach Daibhidh MacDhùnleibh ann an Tansainia.
* Aonadh na Gearmailte.
* Chaidh am baile Spokane a stèidheachadh.

## Breithean

*Iona* ('Ì Chalium Chille') le Samuel Peploe
* 25 an Gearran - Lesya Ukrainka, ann an Novohrad-Volynskyi. Neach-iomairt feimineach, bàrd agus sgrìobhadair às An Ucràin.
* 27 am Faoilleach - Samuel Peploe, ann an Dùn Èideann. Peantair.
* 6 an t-Ògmhios - Thomas Mann, ann an Lübeck. Sgrìobhadair.
* 24 an t-Sultain - Grazia Deledda, ann an Nuoro. Sgrìobhadair.
* 13 an Dàmhair - Emily Carr, peantair

## Bàsan

* 17 am Màrt - Robert Chambers, ùghdar agus foillsichear Albannach (r. 10 an t-Iuchar 1802)
* 23 an Cèitean - Jarosław Dąbrowski, ann am Paris. Saighdear, oifigear agus rèabhlaideach às a' Phòlainn.
* 25 an Cèitean - Louis Charles Delescluze, ann am Paris. Neach-poileataigs, neach-aithris agus rèabhlaideach às An Fhraing.
* 28 an Cèitean - Eugène Varlin, ann am Paris. Leabhar-cheangladair, ball nan aonaidhean-ciùrd agus rèabhlaideach às An Fhraing.
* 20 an t-Ògmhios - Auguste-Jean-Marie Vermorel, ann am Versailles. neach-aithris, deasaiche agus rèabhlaideach às An Fhraing.
# Àrainn

Tha an sgeir chorail ann am Phoenix Eileanan Roinn Dìon tha saidhbhir àrainn dha muir-bheatha.
'S e sgìre far a bheil seòrsaichean sònraichte de fhàsan-bheart a' fuireach a tha ann an **àrainn**. Tha am facal mar as trice a 'buntainn ri sòn anns a bheil am fàs-bheairt a' fuireach agus far an urrainn dhi a lorg biadh, fasgadh, dìon agus chompanaich airson cead fhaighinn, a 'cleachdadh na feartan tha an gnè air an atharrachadh airson a bhith beò taobh a-staigh eag-eòlas na h-àrainn. 'S e àrainneachd nàdarra ann a tha a' fàs-bheairt a 'fuireach, no an àrainneachd fhiosaigeach a' cuartachadh gnè àireamh-sluaigh.

A àrainn air a dhèanamh suas de feartan corporra a leithid ùir, taisead, raon teothachd, agus cothrom air solas a thuilleadh biotic nithean leithid na tha ri fhaotainn de biadh agus an làthair chreachadairean. A àrainn nach eil cruinn-eòlasach airson sgìre-faoighiche bheairt e an corp a 'toirt aoigheachd, phàirt de òstair chorp leithid cnàmhach chlàir, no cealla taobh a-staigh an t-slòigh corp.

## Meanbhfàs-bheairt

Tha Meanbhfàs-bheairt e beag-sgèile corporra riatanasan sònraichte bheairt no àireamh-sluaigh.

## Iomraidhean