Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Foghlam

Is e gnìomh a tha ann an **fhoghlam**. An gnìomh a tha ann an ionnsachadh le amas a thogail comas-inntinn. Air feadh an t-Saoghal is ann air pàrantan a tha am prìomh dhleasdanas foghlam a thoirt do’n cuid cloinne. Ann an iomadh cultur, cuirear clann ri sgoiltean airson foghlam fhoirmeil ann an leughadh, sgrìobhadh agus àireamhachd.

Ann an tìrean bochda 's an treas domhain chan fhaigh h-uile pàiste cothrom air a' bhun-fhoghlam a tha ann leughadh, sgrìobhadh agus àireamhachd ach ann an tìrean beartaich cuirear dleasdanas laghail air pàrantaibh a chuir an clann aca dhan sgoile. Ann an Alba (mar eisimpleir de dùthaich a bhuineas don chiad domhain), is fheadar do clann eadar 5 agus 16 bliadhnaichean a dh'aois a bhi ann an fhoghlam làn-tìde. Is ann leis an stàit fhéin a tha an cuid as motha de sgoiltean an Alba, tha iad maoinichte a-mach à cìsean na dùthcha agus chanar "sgoiltean poblach" riutha.

## Alba

Tha da rang de sgoil anns an t-siostam Albannach an-dràsta, bun-sgoiltean a bhitheas ag foghlam clann air fad na 7 bliadhnaichean eadar 5 agus 12 bliadhna dh'aois agus àrd-sgoiltean a bhitheas ri foghlam clann eadar 12 agus 18 bliadhna dh'aois, ged a tha e ceadaichte do dh’òigridh cùl a chur ri foghlam na sgoile aig aois 16. Leanaidh clann air feadh Alba clàr-oideachaidh coitcheann 5-14, bho chòig bliadhna dh'aois gu ceithir-deug, cuairt-fhoghlaim a leanas a-steach dhan àrd-sgoil. Aig toiseach na treas bliadhna àrd-sgoile feumaidh na sgoilearan 8 cuspairean fa-leth a roghainn, a bhitheas iad a' leantainn chun na h-Ìre Choitcheann. Feumaidh an roghainn pearsanta gabhail-steach Matamataig, Beurla, aon saidheans, aon chùrsa teicniuil agus cànan eile. Suidhidh na sgoilearan deuchainn airson barantas nàiseanta aig an Ìre Choitcheann aig deireadh na 4mh bliadhna (aois 16). As déidh deuchainn na h-Ìre Coitcheann, roghnaichear suas ri 5 cuspair airson cùrsa chun Àrd-ìre. Is e deuchainn *matriculation* airson inntrigeadh do chùrsaichean oilthigh a tha 's an Àrd-ìre. Suidhear an Àrd-ìre aig 17 bliadhna dh'aois agus b'e seo an aois aig am biodh oileanaich Albannach gu traidiseanta ag inntrigeadh oilthigh. Anns an latha an diugh, is àbhaist do sgoilearan a' fantainn 's an Àrd-sgoil bliadhna eile, a ghabhail tuilleadh chùrsaichean Àrd-ìre neo lìonadh a-mach an cuid fhoghlam le cuspairean nach do rinn iad aig ìre choitcheann 's a' chiad dol a-mach, neo a' leantainn cùrsa nas adhartaiche ris an chanar "Sàr-àrd-ìre". Tha teagamhan mu deidhinn luach an chùrsa seo mu dheireadh o chionn 's gu bheil a h-inbhe gu ìre mhòir co-ionnan leis a' chiad bliadhna de sgrùdadh oilthigh.

## Faic cuideachd

* Foghlam tro Mheadhan na Gàidhlig
* Trèanadh teagaisg
# Cladh (creideamh)

Cladh
Clach-uaighe airson Anna Sinclair, Barraigh
'S e **cladh** an t-àite far an tèid daoine a dh'adhlacadh. Mar is trice bidh an cladh faisg air eaglais. Tha gach uaigh gu tric comharraichte le clach-uaighe. 'S e th' ann an clachan-uaighe leacan beaga cuimhneachaidh aig ceann gach uaigh.

## Àiteachan

* Cuacos de Yuste
# Aonadh creideis

## Aonadh Creideis

Tha **aonadh creideis** an banca seilbheadaireachd-neach-coimhearsnachd neo-phrothaid co-chomannail. Tha e fèillmhor ainmeil ann an Canada agus Èirinn.
# 28 an t-Ògmhios

|  |
| --- |
|  <<       **an t-Ògmhios**       >>  |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 |  |  |  |  |  |

'S e **28 an t-Ògmhios** an 179mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (180mh ann am bliadhna-leum). Tha 186 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

Bànrigh Bhictoria
* 1838 - Chaidh Bànrigh Bhictoria a chrùnadh mar Bhànrigh na Rìoghachd Aonaichte.
* 1956 - Ar-a-mach Phoznań, a' Phòlainn.

## Breithean

* 1491 - Rìgh Eanraig VIII Shasainn (ch. 1547).
* 1712 - Jean-Jacques Rousseau, ann an Genève.
* 1906 - Maria Goeppert-Mayer, fiosagaiche às a' Ghearmailt.
* 1927 - F. Sherwood Rowland, ann an Delaware, Ohio. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 1928 - Martin Landau, ann an Eabhraig Nuadh. Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 1928 - Hans Blix, ann an Uppsala. Fear-poileataigs às an t-Suain.
* 1957 - Georgi Parvanov, ann an Sirishtnik. Fear-poileataigs à Bulgàiria.

## Bàsan

Dealbh le Hendrik de Fromantiou
* 1670 - Hendrick Martensz Sorgh, ann an Rotterdam. Peantair às na Tìrean Ìsle.
* 1693 - Hendrik de Fromantiou, ann am Berlin. Peantair às na Tìrean Ìsle.
* 1836 - James Madison, ceann-suidhe na Stàitean Aonaichte bho 1809 gu 1817

## Fèillean
# Co-mhaoineas

|  |
| --- |
| **Comannachas** |
|  |
| **Fiosrachadh** |
| **Luchd-stèidhichidh** | Karl Marx Friedrich Engels Gracchus Babeuf Antonio Gramsci |
| **Beachdan** |  |
| **Ceannardan** | Iosif Stalin Mao Zedong Imre Nagy Vladimir Lenin Leon Trotsky Fidel Castro Che Guevara Kim Il-sung Hồ Chí Minh Josip Broz Tito |
| **Linn** | 20mh–21mh Linn |
| **Buidhnean** |  Zhōngguó Gòngchǎndǎng  Kommunističeskaâ partiâ Sovetskogo Soûza Kommunisták Magyarországi Pártja Kommúnistaflokkur Íslands Pàrtaidh Comannach Chùba  Pàrtaidh Luchd-obrach Coirèa Pàrtaidh Comunnach Romàinia |
| **Dùthchannan** |  Aonadh Sobhiat  Coirèa a Tuath  An t-Sìne  Bhiet-Nam  Cùba  Làthos  Sluagh-Phoblachd Romàinia  DDR  Sluagh-Phoblachd a' Phòlainn  Sluagh-Phoblachd an Ungair  An t-Seic-Slòbhac  Iùgoslaibhia |

'S e beachd-smuainealas sòisealta, poileataigeach agus eaconomach a tha ann an **co-mhaoineas**. 'S e meur sòisealachd a tha airson saoghal gun chlasaichean agus seilbheachadh pearsanta a chruthachadh. Anns an fhicheadamh linn, bha cuid mhath dhen stàitean anns an t-saoghal fo smachd phàrtaidhean a bha gan ainmeachadh fhèin "co-mhaoineach" agus a' tagairt gun robh na stàitean ann an tìde trastach, tìde sòisealachd eadar calpachas is co-mhaoineas. Ron Dàrna Chogadh bha am Faisisteachas a' sabaid na aghaidh, gu seachd àraidh ri linn Cogadh Sìobhalta na Spàinne. B' iad na stàitean a bu chudromaiche dhiubh an t-Aonadh Sobhiat (bha a' chuid a bu mhotha den stàitean "co-mhaoineach" anns an Roinn-Eòrpa fo smachd an Aonaidh) agus Sìona. A rèir Karl Marx, bidh còmhstri ann eadar a' Bhùirdeasachd agus am Mòr-shluagh an-còmhnaidh. B' e meur cho-mhaoineis 's a bh' ann an Stalineachd.

## Pàrtaidhean

* Kommúnistaflokkur Íslands
* Pàrtaidh Comannach Chùba
* Pàrtaidh Comunnach Romàinia

## Daoine ainmeil

* Jarosław Dąbrowski (1834–1871)
* Olha Kameneva (1883 - 1941).
* Grigory Zinoviev (1883 - 1936).
* Elek Köblös (1887–1938)
* Ana Pauker (1893–1960)
* Lucrețiu Pătrășcanu (1900–1954)
* Gheorghe Gheorghiu-Dej (1901–1965)
* Victor Brauner (1903–1966)
* Nikos Zachariadis (1903–1973)
* Leonid Brezhnev (1906–1982)
* George Dickie (1912–1951)
* Nicolae Ceaușescu (1919–1989)
* Fidel Alejandro Castro Ruz (1926–2016)
* Jimmy Reid (1932 – 2010)
* Raúl Modesto Castro Ruz (1931)
* Hugo Chávez (1954–2013)
* Nicolás Maduro (1962)

## Iomraidhean

Beachd-smuainealas

Ain-Riaghailteachd  • Calpachas • Co-mhaoineas • Faisisteachas  • Marxachas  • Nàsachd  • Libearalas  • Sòisealachd
# Eilean na Deasgabhalach

Eilean na Deasgabhalach

Eilean, administrative territorial entity of the United Kingdom| Pàirt de | Rìoghachd Aonaichte, Co-fhlaitheas nan Nàiseanan  |
| Ainmichte às dèidh | Feast of the Ascension  |
| Mòr-roinn | Afraga  |
| Dùthaich | realm of the United Kingdom  |
| Prìomh-bhaile | Georgetown  |
| Sgìre riaghaltais ionadail | Ascension  |
| Roinn-tìde | UTC±00:00  |
| Faisg air an uisge | An Cuan Siar  |
| Domhan-leud is -fhad | 7°57′0″S 14°21′0″W  |
| Lowest point | An Cuan Siar  |
| Driving side | left  |
| Time of discovery or invention | 1501  |
| Còd-puist | ASCN 1ZZ  |
| Maritime identification digits | 608  |
| Caractar Unicode | 🇦🇨  |
| Category for maps or plans | Category:Maps of Ascension Island  |

Wikimedia | © OpenStreetMap  From Wikidata
'S e eilean bholcànach iomallach sa Chuan Siar a th' ann an **Eilean na Deasgabhalach** (Beurla: *Ascension Island*). The e na phàirt den Ranntair Thar Lear Bhreatainn Eilean Naomh Eilidh, Eilean na Deasgabhalach is Tristan da Cunha.

Tha an t-eilean suidhichte 1,600 km a-mach bho chosta Afraga agus 2,250 km bho chosta Aimeireaga a Deas. 'S e meud an eilein 88 km ceàrnagach.

Chaidh an t-eilean ainmeachadh le Alfonso de Albuquerque, seòladair às a' Phortagail nuair a lorg e an t-eilean air Là na Deasghabhalach anns a' bhliadhna 1503.

Tha sluagh maireannach air a bhith a' fuireach air Eilean na Deasgabhalach bhon bhliadhna 1815 nuair a chaidh gearastan Breatannach a chur air an eilean às dèidh do Napoleon Bonaparte a bhith air a chur air fògradh ann an Eilean Naoimh Eilidh.

## Dealbhan

* Sealladh air an eilean bho mhullach na beinne *Green Mountain*
* Suidheachadh Eilean na Deasgabhalach agus Eilean Naomh Eilidh (sa deas)

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach

* Riaghaltas Eilean na Deasgabhalach
* *The Islander*, cuairtlitir an eilein
# San Diego, Calafòrnia

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **San Diego**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Bratach a' bhaile** | **Gearradh-arm no Seula** |

 |
|  |
| **Suidheachadh** |
| **Dùthaich** |  Na Stàitean Aonaichte |
| **Ceàrn** | San Diego |
| **Sgìre** |  Calafòrnia |
| **Co-chomharran** | 33° 42 54' Tuath 117° 09 45′ Iar |
| **Feartan fiosaigeach** |
| **Farsaingeachd** | 842.233 km² |
| **Àireamh-shluaigh** | 1,322,553 (2010) |
| **Dlùths** | 1,570.29/km² |
| **Àireamh fòn** | +1 619/858 |
| **Duilleag oifigeil** | Duilleag Oifigeil |

‘S e baile mòr agus port cudromach air an àirde an iar nan Stàitean Aonaichte a th’ ann an **San Diego**. Chaidh an t-àite seo a chlàradh airson a’ chiad turas ann an 1542 le Juan Cabrillo (Saighdear agus Maraiche às A' Phortagail) ach cha do stèidheachadh am baile gus 1769, nuair a chuir Gaspar de Portolà misean agus daingneachadh air dòigh an seo. Tha e suidhichte ri taobh na crìochan le Meagsago, aig 22m os cionn ìre na mara ri taobh A' Chuain Sèimhe, 3,652km air falbh bho Washington, D.C. (Prìomh-bhaile na dùthcha), 738km bho San Francisco, 2,784km bho Chicago agus 2,512km bho St. Louis. Tha 1,322,553 duine a' fuireach ann, an dàrna baile as motha na stàite agus an ochdamh fear as motha na dùthcha.

## Daoine Ainmeil

* Ted Danson: (1947). Actair.
* Nick Cannon: (1980). Actair.

## Bailtean Co-cheangailte

* Alcalá de Henares
* Campinas
* Cavite
* Dùn Èideann
* Jalalabad
* Jeonju
* León
* Peairt
* Taichung
* Tema
* Tijuana
* Yantai
* Yokohama
* Taichung
* Vladivostok

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach

* Riaghaltas na Stàite
* Riaghaltas na Sgìre
# Columbia Bhreatannach

Columbia Bhreatannach
'S e aon de na mòr-roinnean Chanèidianach a tha ann an **Columbia Bhreatannach**. Tha i suidhichte san àirde an iar na dùthcha. Tha Victoria na prìomh-bhaile ach 's e Vancouver am baile as motha a tha ann.

## Iomradh

Mòr-roinnean ann an Canada

Alba Nuadh |
Alberta |
An Talamh Ùr is Labrador |
Brunswick Nuadh |
Columbia Bhreatannach |
Eilean Eòin |
Roinnean an Iar Thuath |
Roinn an Iukon |
Manitoba |
Nunavut |
Ontario |
Quebec |
Saskatchewan
# Agnostachd

Tha **agnostachd** 'na bheachd nach gabh fhiosrachadh a bheil dia ann gus nach eil.

An neo-làthaireachd de "gnosis" no eòlas. An creideamh feallsanta nach eil eòlas de Dhia comasach idir air sgàth de na bacadhan ann-fèin ‘s do-cheannsachail den inntinn daonna. Mar as trice tha e a’ cur an aire a’ bhrìgh de bhith "às aonais eòlas " air rudeigin. A-rèir feadhainn ‘agnostican’, chan eil e ach ag ràdh a tha an eòlas beag 's bacte. Faodaidh bi duine “air nach eil fios " air ge be dia ann no às gun creideamh mu dheidhinn dia agus uime sin na ain-diadhach. Ach, tha cuid eile daoine ann a bhios a’ toirt creideas do dhia ‘do-aithnichte’ agus air an adhbhar sin faodaidh bith, gu cubhaidh , a’ faighinn an t-ainm agnostics cuir orra cuideachd. Seo fear de na adhbharan carson a tha iomadh ain-diadhach a’ seachnadh cur gu feum am facal agnostic a thoir dealbh air am beachd-smaointean. Uaireannan, mura bheir duine tuilleadh mìneachaidhean air am beachdan, misnichidh cur gu feum am facal agnostic a’ troimh chèile.
Chaidh am facal a cruthachadh le T.H. Huxley timcheall air a’ bhliadhna 1870 agus bha e esan a bha, a dh’aindeoin na fìrinn nach robh esan an cruthadair dem bun-bheachd, a ghaisgeach as ainmeile san dàrna leth den linn 19mh.

## Daoine Ainmeil

* Somerset Maugham
* Frederick Sanger
* José Luis Rodríguez Zapatero
# Leucippus

| Leucippus |
| --- |
|  |
| Beatha |
| Breith |
Miletus (en) , linn V BCE |
| Dùthaich |
Miletus |
| Bàs |
Ancient Abdera (en) , linn V BCE |
| Foghlam |
| Cànain |
Seann-Ghrèigis |
| Oileanaich |
Democritus |
| Dreuchd |
| Dreuchd |
feallsanaiche agus fiosaigiche |
| Gluasad |
atomism (en)  materialism (en)  feallsanachd ro-Shocraticeach |
| Neach-fànais |

Bha **Leucippus** neo **Leukippos** (Greugais: Λευκιππος, 5mh Linn RC) na fheallsanaiche Greugach.