# Łódź

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **Łódź**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Bratach a' bhaile** | **Gearradh-arm no Seula** |

 |
|  |
| **Suidheachadh** |
| **Dùthaich** |  A' Phòlainn |
| **Ceàrn** | Łódź fhèin |
| **Sgìre** | Łódź fhèin |
| **Co-chomharran** | 51° 45′ 00 Tuath 19° 28′ 00 Ear |
| **Feartan fiosaigeach** |
| **Farsaingeachd** | 293.25 km² |
| **Àireamh-shluaigh** | 706,004 (2014) |
| **Dlùths** | 2,407.52/km² |
| **Àireamh fòn** | (+ 48) 42 |
| **Duilleag oifigeil** |  |

‘S e baile mòr ann am meadhan na Pòlainn a th’ann Łódź (IPA: **wutɕ** , Iùdais: לאדזש neo Lodzh, Laideann: Lodzia, Liotuànais: Lodzė, Gearmailtis: Lodsch agus Litzmannstadt bho 1940 gu 1945). Tha e suidhichte aig 198m os cionn ìre na mara, anns a’ ghleann Ner, ri taobh na h-aibhne Ner, a shruthas chun na h-aibhne Warta. Tha Łódź 221km air falbh bho Lublin, 188km bho Kraków, 294km bho Gdańsk agus 119km bho Warsaw, prìomh-bhaile na dùthcha.
‘S e baile neo-eisimeileachd a th’ann. Chaidh e a chlàradh airson a’ chiad turas ann an 1332 ann an sgrìobhainn eaglaiseil, ri linn nam Piast, agus chaidh an t-oilthigh a stèidheachadh ann an 1945. A bharrachd air sin, ‘s e an treas baile as motha na dùthcha a th’ann. Tha an t-ainm a’ ciallachadh bàta.

## Eachdraidh

‘S e dìreach baile beag ri taobh allt air an robh Lodka a bh’ann Łódź o shean. Tha an t-allt fo thalamh an latha an-diugh. chaidh e a chlàradh airson a’ chiad turas ann an sgrìobhainn ann an 1332. Tha Łódź gu math òg an coimeas ri na bailtean mòra eile na Pòlainn agus, a dh’aindeoin àireamh-sluaigh a’ bhaile, cha robh e a-riamh cho cudromach ri Kraków, Gdańsk neo Wrocław. Fhuair am baile beag a chuid chòirichean ann an 1423 on Rìgh Jogaila, a bha os cionn dàrna Rìoghachd na Pòlainn. Fiù’s ann an 1790 cha robh ach 190 nan tàmh an seo. Dh’fhàs am baile na bu mhotha fad an 19mh Linn is e fo bhuaidh na Na Ruise tro mheadhan an gnìomhachais, is an dùthaich air a roinneadh eadar a nàbaidhean.

‘S e teis-mheadhan gnìomhachas a’ chlò anns A’ Phòlainn a bh’ann Łódź, mar Mhanchester thall ann an Sasainn. Chaidh àireamh-sluaigh a’ bhaile suas ann an ùine ghoirid bho mhìltean dhe daoine gu na ceadan dhe mìltean. Chaidh a’ chiad taigh-ghnìomhachas a’ chlò a thogail le Christian Friedrich Wendisch ann an 1826 agus Comann nan Ceannaiche-aodaich ann an 1825. Dh’fhàs lìonmhor àireamh-sluaigh a’ bhaile aig àm an Tionndadh Gnìomhachais is ràinig mòran Ghearmailtich agus Iùdhaich. Fhuair na h-Iùdhaich a’ chiad chead aca gus a bhith a’ fuireach anns a’ bhaile ùr gnìomhachas sin ann an 1848. ann an 1894 bha 168,513 nan tàmh an seo. ‘S e baile measgaichte a bh’ann: fo bhuaidh nan Ruiseanach, ‘s e Iùdhaich a bh’ann na luchd-ghnìomhachais, Gearmailtich a bh’ann na luchd-tasgaigh airgid agus Pòlaich a bh’ann na luchd-obrach anns na taighean-ghnìomhachais.

Ann an 1918, an dèidh 123 bliadhna, bha A’ Phòlainn neo-eisimeileach a-rithist, is bha Łódź an sàs ann an gnìomhachas a’ chlò, is e am baile na bu chudromach na Roinn Eòrpa a bh’ann co-dhiù. Bha am baile cliùiteach airson a chuid chotain a bhathar a’ fighe anns na taighean-ghnìomhachais.
A bharrachd air sin, bha an àireamh sa cheud dhe Iùdhaich na b’ àirde eadar na bailtean le còrr is 100,000 luchd-àiteachaidh san Roinn Eòrpa air fad aig Łódź. Ri linn an Dàrna Cogaidh, chaidh am baile a mhilleadh ann am pàirt le feachdan na Gearmailte, mar phàirt Plana Coitcheann an Ear (Gearmailtis: Generalplan Ost) mar bailtean eile anns A’ Phòlainn. Bha am broinn na Reichsgau Wartherland. Chaill Łódź 420,000 luchd-àiteachaidh, a chaidh a thoirt am brùid gu campaichean-bàis, 300,000 Iùdhaich nam measg.

## Daoine Ainmeil

* Daniel Amit: (1938 – 2001) Fear-saidheans Iùdhach.
* Jan Kowalewski: (1892 – 1965) Saighdear a bhrist còdaichean dìomhair nan Nàsach.
* Maksymilian Faktorowicz: (1872 – 1938) Fear-gnìomhachas a stèidhich an companaidh Max Factor.
* Aharon Kaztir: (1914 – 1972) Fear-saidheans a bhàsaich anns an ionnsaigh ceannairceach LOT.
* Julian Tuwim: (1894 – 1953) Bàrd.
* Mendel Grossmann: (1917 – 1945) Dealbhadair chàmara.
* Artur Rubenstein: (1887 – 1982) Cluicheadair a’ phiàna.
* Jan Karski: (1914 – 2000) Riochdaire dioplòmasach a shabaid an aghaidh nan Nàsach.
* Natan Spigel: (1886 – 1942) Dealbhadair Iùdhach a bhàsaich ann an Treblikna.
* Karl Dominik: (1980) Actair.

## Bailtean Co-cheangailte

|  |  |
| --- | --- |
| * Barreiro
* Chemnitz
* Ivanovo
* Kalingrad
* Lviv
* Lyon
* Minsk
* Murcia
* Odesa
 | * Örebro
* Puebla
* Rustavi
* Stuttgart
* Szeged
* Tampere
* Tel Aviv
* Tianjin
* Vilnius
 |

## Dealbhan

* Ceàrnag na Saorsa
* Suidheachadh Łódź anns A’ Phòlann
* Sionagoga Reicher
* Tram ùr

## Iomraidhean