Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Ceannairceachd

Maximilien Robespierre, rèabhlaideach Frangach
A-rèir Achd Ceannairceachd 2000 's e gnìomh no bagairt gnìomha de: fòirneart air neach, droch mhilleadh, cur beatha ann an cunnart, cur slàinte no sàbhailteachd na poblach ann an cunnart no eadraiginn ann an siostam dealanach a tha ann an **ceannairceachd**.

Ach o thùs chiallaich 'ceannairc' rudeigin mar 'aramach' no 'èirigh'. Agus tha brìgh an fhacail a' dol air ais do dh'Aramach na Frainge nuair a riaghailt na Jacobinich an Fhraing le fòirneart agus oillt. Riaghailt na Boilseabhaich agus na Nàsaich an stàitean ùra, a chaidh a chruthachadh ann an aramach, an t-Aonadh Sobhietach agus a' Ghearmailt Nàsach le oillt.

Dh'atharraich brìgh an fhacail anns an 20mh linn. Dh'fhàs i nas connspaidiche. Mhìnich riaghaltasan buidhnean a shabaid an aghaidh colonachd mar cheannaircich, agus cuideachd buidhnean a chleachd fòirneart agus oillt airson ideòlais. Mar eisimpleir connspaide, cha bhi an BBC a' cleachdadh an fhacail seo. 'S e "buidheann reubaltach", no dìreach "Hamas", a tha ann an Hamas.

## Faic cuideachd

* 9/11

## Iomraidhean
# Faisisteachas

|  |
| --- |
| **Faisisteachas** |
|  |
| **Fiosrachadh** |
| **Luchd-stèidhichidh** | Arthur de Gobineau Robert la Bon Friedrich Nieztsche Gaetano Mosca |
| **Beachdan** |  |
| **Ceannardan** | Benito Mussolini Francisco Franco Antonio de Oliveira Salazar Ferencs Szálasi Adolf Hitler |
| **Linn** | 20mh Linn |
| **Buidhnean** |  Falange Española  PNF  União Nacional  Garda de Fier  Nyilaskeresztes Párt  Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei |
| **Dùthchannan** |  An Eadailt  A' Phortagail  An Spàinn  Romàinia  An Ungair  A' Ghearmailt |

'S e beachd-smuainealas agus gluasad poilitigeach a nochd san Roinn Eòrpa eadar An Cogadh Mòr agus An Dàrna Cogadh a th' ann am **Faisisteachas**. ‘S ann às an fhacal Laideann fasc, tron Eadailtis fascio a tha an t-ainm, a tha a’ ciallachadh trus neo mulan. Bha am Faisisteachas uabhasach làidir san Eadailt. Tha am Faisisteachas ag iarraidh deachdaireachd chorporra leis an eaconomaidh fo stiùireadh na stàite a cur air dòigh. 'S e sèorsa Faisisteachais 's a th' ann Nàsachd. Dhiùilteadh Faisisteachas bun-smuaintean Marxach mu còmhstri eadar clasaichean sòisealta. A rèir Karl Marx, bidh còmhstri ann eadar a' Bhùirdeasachd agus am Mòr-shluagh an-còmhnaidh.

## Faic cuideachd

* Ion Antonescu
* Adolf Hitler
* Francisco Franco
* Benito Mussolini
* Dail Bheithe

## Iomraidhean

Beachd-smuainealas

Ain-Riaghailteachd  • Calpachas • Co-mhaoineas • Faisisteachas  • Marxachas  • Nàsachd  • Libearalas  • Sòisealachd
# Ioslam

|  |
| --- |
|  |
| **Ioslam** |
| **Stèidhichte** | 622 |
| **Dia** | Allah |
| **Cànan Cràbhach** | Arabais |
| **Baile Cràbhach** | Mecca |
| **Leabhraichean Cràbhach** | An Coran |
| **Neach-stèidheachaidh** | Muhammad |
| **Thòisich** | An Ear Mheadhanach |
| **Dùthchannan as trèasa** |  An Innd-Innse  Aràibia nan Sabhd  Pagastàn  Casachstàn  Bangladais  Nìgeiria  A' Ghaimbia  An Eipheit  Iran  Asarbaideàn  An Tuirc  Sudan  Aildiria  Maroco |

'S e creideamh a tha ann an **Ioslam** (Arabais: الإسلام) a thoisich Mohammad.

## Sgaoil Ioslaim

Anns a' chiad sia linn de dh'eachdraidh Ioslaim, 's e aon de na rudan as mothachail an strì eadar an creideamh ùr ud agus an fheadhainn eile (Crìosdaidheachd agus creideamh Soroaster ann am Peirse) a chaill torr is barrachd talamh ris ann an cogaidhean an dèidh do Mohammad agus an sluagh aige tòiseachadh air ceannairc an aghaidh na dùthchannan mun cuairt. Anns a' bhliadhna 600 bha dà Impireachd mhòr, shean agus chumhachdach gun teagamh air gach taobh den roinn ris an canar an Ear Mheadhanach san latha an-diugh;

'S e a' chiad tè dhiubh an impireachd Roimh Earrach, ris an canar 'Byzantium' mar is tric, leis a' phrìomh-bhaile Constantinople (Istanbul anns an Tuirc san latha an-diugh). Ged a thuit an Ròimh agus an impireachd anns an Iar fo sgrios na sean Ghearmailtich, no Gotaich, bha am pàirt seo den impireachd ainmeil ud fhathast beò, làidir agus dha-rìribh cha mhòr cho cumhachdach ris an Roimh aig àm sam bith de dh'eachdraidh. Nas fhaide an ear bha Impireachd Phersia, no Iran, ris an canar an Impireachd Sassanid mar is tric. B' e seo dùthaich eile le eachdraidh a cheart cho aosd ris an Roimh agus gu dearbh tha e duilich àm sam bith a lorg an eachdraidh 'nuair nach robh an da impireachd mhòr seo a' cogadh an aghaidh a chèile. Aig an àm seo bha Afraga a Tuath, gu h-àraid an Èipheit, an talamh far a bheil an Tuirc san latha an-diugh, a' Ghrèig, taobh a deas an Eadailt agus oirthir am meadhan ear fo smachd Constantinople.

## Daoine Ainmeil

* Khayr al-Din al-Ramli (1585 - 1671)

## Ceangal a-mach

* www.islamhouse.com

## Dealbhan

*

## Iomraidhean

Creideamhan na Cruinne

Bùdachas • Crìosdaidheachd • Hare Krishna • Zoroastrianism • Hinduachd • Islam • Iùdhachd • Rastafarachd • Shinto • Wicca
# Michigan

**Michigan**|

|  |  |
| --- | --- |
|  | State seal of Michigan |
| (Bratach) | (Seula) |

 |
| Far-ainm: *The Great Lake(s) State* |
|  |
| **Prìomh-bhaile** | Lansing |
| **Baile as motha** | Detroit |
| **Riaghladair** | Gretchen Whitmer (D) |
| **Farsaingeachd** | 250,941 km² (11th) |
|  - **Tìr** | 147,255 km² |
|  - **Uisge** | 103,687 km² (41.3%) |
| **Àireamh-shluaigh (2000)** |
|  - **Sluagh** | 9,909,877 (10th) |
|  - **Dlùths** | 67.1 /km² (17th) |
| **Cead-inntrigidh do na Stàitean Aonaichte** |
|  - **Ceann-latha** | 26 am Faoilleach, 1837 |
|  - **Òrdugh** | 26th |
| **Roinn tìde** | Eastern: UTC-5/DST-4, Central: UTC-6/DST-5 |
| **Domhan-fhad**  | 31°20'Tuath to 37°T |
| **Domhan-leud** | 103°Iar to 109°3'I |
| **Leud** | 621 km |
| **Faide** | 734 km |
| **Àrdaichear** |  |
|  - **As àirde** | 603 m |
|  - **Cuibheachd** | 270 m |
|  - **As ìsle** | 174 m |
| **Giorrachaidhean** |
|  - **USPS** | MI |
|  - **ISO 3166-2** | US- MI |
| **Duilleag eadar-lìon** | www.michigan.gov/ |

'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann am **Michigan**. Tha i suidhichte san àirde a tuath na dùthcha. Tha i suidhichte air an Loch Michigan, thàinig ainm na stàite bhon loch seo cuideachd. Tha Michigan a' gabhail a-steach dà leth-eilean: *Upper Peninsula* agus *Lower Peninsula*. Tha 9,883,640 duine a' fuireach anns an stàite. Tha Lansing na prìomh-bhaile ach 's e Detroit am baile as motha a tha ann am Michigan. Tha e air a bhith na stàit bho 26 am Faoilleach 1837.

## Bailtean

* Ann Arbor
* Detroit
* Flint
* Grand Rapids
* **Lansing Sterling Heights
* Warren

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach

* Riaghaltas na stàite

Stàitean de na Stàitean Aonaichte

Alabama • Alasca • Arizona • Arkansas • Calafòrnia • Carolina a Deas • Carolina a Tuath • Colorado • Connecticut • Dakota a Deas • Dakota a Tuath • Delaware • Eabhraig Nuadh • Florida • Hampshire Nuadh • Hawaii • Idaho • Illinois • Indiana • Iowa • Jersey Nuadh • Kansas • Kentucky • Louisiana • Meagsago Nuadh • Maine • Maryland • Massachusetts • Michigan • Minnesota • Mississippi • Missouri • Montana • Nebraska • Nevada • Ohio • Oklahoma • Oregon • Pennsylvania • Rhode Island • Seòirsia • Tennessee • Texas • Utah • Vermont • Washington • Virginia • Virginia an Iar • Wisconsin • Wyoming

+ Ceàrn: Washington, D.C. (District of Columbia)
# Dùmhlachd-sluaigh

Dlùths-sluaigh anns an Rìoghachd Aonaichte ann an 2011.
Tha **dùmhlachd-sluaigh** a' ciallachadh cia mheud daoine a tha a' fuireach ann an dùthaich no baile. Tha e ag obair a-mach le roinn an àireamh-shluaigh leis an fharsaingeachd. 'S e seòrsa de dhlùths a tha innte. Mar eisimpleir, tha àireamh-shluaigh aig an Fhraing de 60,561,200, agus tha an fharsaingeachd de 551,695 cilemeatair ceàrnagach (km²) mar sin tha an dùmhlachd-sluaigh aice mu 109.8 daoine le cilemeatair ceàrnagach.
# Còd Àireamh fòn eadar-nàiseanta

Clach-cuibhne ann am Berne, An Eilbheis. Tha an teacsa ag ràdh: „*Union Télégraphique Internationale fondée à Paris en 1865 sur l'initiative du gouvernement français. Érigé par décision de l'Union Télégraphique prise à la conférence internationale de Lisbonne en 1908.*
Leis an **Còd Àireamh fòn eadar-nàiseanta** s’ urrainnear bruidhinn air an fhòn eadar dùthchannan, ceàrnan agus sgìrean eadar-dhealaichte.
Mar as trice cleachdar “00” aig toiseach an àireamh-fòn eadar na dùthchannan agus “0” eadar ceàrnan agus sgìrean eadar-dhealaichte anns an dùthaich fhèin.
Anns na Stàitean Aonaichte agus Canada cleachdar "1" agus "011".

Tha liosta leis a h-uile àireamh fòn eadar-nàiseanta (sa Bheurla) ri fhaicinn an-seo.

Tha **an t-Aonadh Cian-chonantradh Eadar-nàiseanta**, ainm goirid ITU, (Beurla: *International Telecommunication Union*, Fraingis: *Union internationale des télécommunications*, Spàinntis: *Unión Internacional de Telecomunicaciones*) a’ dèiligeadh leis na cuisean seo. Stèidhichte ann an 1865 mar *International Telegraph Union* ann am Paris, tha iad pàirt de na Dùthchannan Aonaichte an diugh le prìomh-oifis ann an Geneva san Eilbheis.

## Ceanglaichean a-muigh

* ITU Liosta

* Duilleag oifigeil ITU
# Baile mòr

Chicago
Tha **baile-mòr** a’ ciallachadh baile a tha mòr, agus aig a bheil àireamh-shluaigh mòr. Tha mòran thogalach, mar taighean, bùthaichean, oifisean, faisg air a chèile. Gu h-àbhaisteach, tha iad nan cathraichean, agus gu trìc prìomh-bhailtean sgìreil neo nàiseanta.

## Gallery

*
*
*
*

## Artagailean co-cheangailte

* Baile
	+ Àrd-bhaile
	+ Prìomh-bhaile
* Clachan
# 9/11

Ann an 11 an t-Sultain 2001 thoirt ceannaircich ionnsaigh air an Ionad Malairt an t-Saoghail, no The Twin Towers, ann an New York, Na Stàitean Aonaichte. 'S aithne an tachartas mar **9/11** airson an dòigh Aimeirigeach airson bruidhinn mu cheann-làithean.

Ghabh 19 ceannaircich smachd air 4 itealain. Stiùir iad 2 itealan a dh'ionnsaigh Ionad Malairt an t-Saoghail. Thuit an dà thùr ann an dà uair. Bhuail aon itealan Am Pentagon ann an Arlington, Bhirginia. Dh'fheuch an luchd-siubhail smachd a thoirt air an itealan United Airlines Flight 93 a bha a dhol a dh'ionnsaigh Washington ach thuit e ann an raon ann am Pennsylvania.

Bhàsaich faisg air 3,000 daoine air an latha.

Ghabh ceannairceach Osama Bin Laden le al-Qaeda uallach airson na h-ionnsaighean.
# Poilitigs

'S e gnìomhan a tha ceangailte ri riaghlachas na stàite a tha ann am **poilitigs** no **poileataigs**.

Tha an t-ainm a' dol à obair le Aristotle, *Poileataigs* (Seann-Ghreugais: *Πολιτικά*) a tha a' dèiligeadh ri baile (*πόλις*) a riaghail.

## Alba

* Poilitigs na h-Alba
	+ Achd na Gàidhlig 2005
	+ Buill-Pàrlamaid na h-Alba, 2003-2007
	+ Pàrlamaid na h-Alba
	+ Prìomh Mhinistearan na h-Alba

## An Roinn-Eòrpa

* Prìomh Mhinistearan na Rìoghachd Aonaichte
* Poilitigs ann an Èireann
	+ Taoisigh/Prìomh Mhinistearan na h-Èireann

## Astràilia

* Prìomh Mhinistear Astràilianach

## Aimearaga a Deas

### Coloimbia

* Cinn-suidhe Choloimbia

## Aimearaga a Tuath

### Na Stàitean Aonaichte

* Cinn-suidhe na Stàitean Aonaichte
* Poilitigs anns na Stàitean Aonaichte

## Iomraidhean
# Deamocrasaidh

taghaidh bothan.
Tha **deamacrosaidh**, **sluagh-fhlaitheas** no **daonfhlaitheachd** a’ ciallachadh nuair a tha sluagh air an riaghladh leis an t-sluagh. Mar is àbhaist, bidh taghaidhean ann, agus tha bhòta aig a’ mhòrchuid de dhuine.

Bha deamocrosaidhean aig na Sean-Lochlannaich, agus na Sean-Greugaich.

## Artagailean eile

* Deachdaire
* Poblachd (co-fhlaitheachd)
* Prìomhaire
* Prìomh-mhinistear
* Rìgh
# Partaidh poileatagach

Se còmhlan dhaoine a tha ann am **pàrtaidh poileatagach**, a tha ag obair còmhla airson cùisean poileatagach.

* Taghadh

## Pàrtaidhean ann an Alba

* Am Pàrtaidh Tòraidheach
* Pàrtaidh Làbarach na h-Alba
* Pàrtaidh Libearal Deamocratach na h-Alba
* Pàrtaidh Nàiseanta na h-Alba
* RISE
* Pàrtaidh Shòisealach na h-Alba
* Pàrtaidh Uaine na h-Alba

## Pàrtaidhean anns A' Ghearmailt

* Pàrtaidh Nàsach (1920 - 1945)

## Pàrtaidhean ann an Coloimbia

* Pàrtaidh Libearalach Choloimbia
* Pàrtaidh Tòraidh Choloimbia

## Pàrtaidhean ann an Cùba

* Pàrtaidh Comannach Chùba
* Pàrtaidh Ortadogsach

## Pàrtaidhean anns na Stàitean Aonaichte

* Pàrtaidh Dheamocratach
* Pàrtaidh Phoblachdach

## Pàrtaidhean ann an Èirinn

* Fianna Fáil
* Fine Gael
* Pàrtaidh Aonachdach Dheamocratach
* Pàrtaidh Aonachdach Ulaidh
* Sinn Féin

## Pàrtaidhean ann an Innis Tìle

* Alþýðubandalagið
* Alþýðuflokkurinn
* Björt framtíð
* Flokkur Fólksins
* Framsóknarflokkurinn
* Kommúnistaflokkur Íslands
* Kvennalistinn
* Miðflokkurinn
* Samfylkingin
* Sjálfstæðisflokkurinn
* Píratar
* Vinstrihreyfingin - grænt framboð
* Þjóðvaki – Hreyfing Fólksins
# Rèabhlaid

Vladimir Lenin
'S e **rèabhlaid** sabaid an aghaidh riaghaltais; gun a bhith a’ toirt gèill no ùmhlachd do dh’ùghdarras, gu h-àraidh do riaghaltas. Tha **aramach** agus **ar-a-mach** nan ainmean eile airson an aon rud, ach nas cumanta ma dh'fhàillich an rèabhlaid. Canar rèabhlaideach le cuideigin a tha an sàs ann an rèabhlaid.

## Faic cuideachd

* Rèabhlaid Ghlòrmhor
* Bliadhna Theàrlaich
* Rèabhlaid Ameireaganach
* Aramach na Càisge

## Iomraidhean