Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# 1 an Lùnastal

|  |
| --- |
|  <<       **an Lùnastal**       >>  |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |  |  |  |  |

'S e **1 an Lùnastal** an 213mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich (214mh ann am bliadhna-leum). Tha 152 latha air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

Fèill Là Lùnast ann an Cill Rìmhinn
* 1876 - Inbhe stàite do Cholorado
* 1926 - Chaidh S.S.C. Napoli, sgioba buill-choise Eadailteach, a stèidheachadh.
* 1944 - Thòisich ar-a-mach ann an Warszawa air fad an aghaidh nan Nàsach.
* 1960 - Fhuair Beinin a chuid neo-eisimeileachd bhon Fhraing.

## Breithean

* 1825 - Eliseo Payán, ann an Cali. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 1885 - George de Hevesy, ceimigear às an Ungair.
* 1931 - Seán Ó Riada, cumadair-ciùil Èireannach.
* 1967 - Clare Adamson, neach-poileataigs à Alba.

## Bàsan

* 1714 - Ban-rìgh Anna na Breatainn Mhòr (rug. 1665)
* 1967 - Richard Kuhn, ceimigear às a' Ghearmailt.
* 1996 - Tadeus Reichstein, ann am Basel. Ceimigear.
* 2023 - Robbie Shepherd, craoladair à Alba

## Fèillean

* Là Lùnast
# Fiodh

Fiodh na craoibhe-peur
'S e **fiodh** an stuth às an dèanar craobhan, agus a nì taighean, bàtaichean, maide ⁊c a thogail.

'S e stuth co-dhèanta a tha ann am fiodh, le snàithlichean de cheallalos ann am meatrags de lignin. 'S ann ragach agus righinn a tha e agus tha 1 billean tunna fiodha ga chleachdadh a h-uile bliadhna.

## Iomraidhean
# Alasca

**Alaska**|

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| (Bratach) | (Seula) |

 |
| Far-ainm: ' |
|  |
| **Prìomh-bhaile** | Juneau |
| **Baile as motha** | {{{Baile nas motha}}} |
| **Riaghladair** | Sean Parnell |
| **Farsaingeachd** | 1,717,855 km² (1th) |
|  - **Tìr** | km² |
|  - **Uisge** | km² (13.77%) |
| **Àireamh-shluaigh (2000)** |
|  - **Sluagh** | 710,231 (23rd) |
|  - **Dlùths** | 0.42 /km² (50th) |
| **Cead-inntrigidh do na Stàitean Aonaichte** |
|  - **Ceann-latha** | 3 am Faoilleach, 1959 |
|  - **Òrdugh** | 49mh |
| **Roinn tìde** | Central: UTC-9/DST-8 |
| **Domhan-fhad**  | 51°20'N to 71°50'N |
| **Domhan-leud** | 130°W to 172°E |
| **Leud** | 1300 km |
| **Faide** | 2380 km |
| **Àrdaichear** |  |
|  - **As àirde** | 6194 m |
|  - **Cuibheachd** | 580 m |
|  - **As ìsle** | 0 m |
| **Giorrachaidhean** |
|  - **USPS** | AK |
|  - **ISO 3166-2** | AK, US-AK |
| **Duilleag eadar-lìon** | alaska.gov |

'S e tè de na Stàitean Aonaichte a tha ann an **Alasca** neo **Alasga**. Tha i suidhichte anns an fhìor cheann an iar-thuath Ameireaga. Tha crìochan aice le Canada. 'S e an stàit as motha a tha ann. Chaidh Alasca a cheannach bhon Ruis san 18 an Dàmhair 1867. Ghabhadh i mar 49mh stàit air 3 am Faoilleach 1959. Tha Juneau na prìomh-bhaile, ach 's e Anchorage am baile as motha a tha ann an Alasca. Tha 710,231 duine a' fuireach anns an stàite.

## Ceanglaichean a-mach

* Riaghaltas na stàite
* An Gàidheal Alascanach

## Iomraidhean

Stàitean de na Stàitean Aonaichte

Alabama • Alasca • Arizona • Arkansas • Calafòrnia • Carolina a Deas • Carolina a Tuath • Colorado • Connecticut • Dakota a Deas • Dakota a Tuath • Delaware • Eabhraig Nuadh • Florida • Hampshire Nuadh • Hawaii • Idaho • Illinois • Indiana • Iowa • Jersey Nuadh • Kansas • Kentucky • Louisiana • Meagsago Nuadh • Maine • Maryland • Massachusetts • Michigan • Minnesota • Mississippi • Missouri • Montana • Nebraska • Nevada • Ohio • Oklahoma • Oregon • Pennsylvania • Rhode Island • Seòirsia • Tennessee • Texas • Utah • Vermont • Washington • Virginia • Virginia an Iar • Wisconsin • Wyoming

+ Ceàrn: Washington, D.C. (District of Columbia)
# Cànain Ghearmaineach

Cànanan Ghearmaineach anns an Roinn-Eòrpa:

**Cànanan Ghearmaineach an Iar**

- **ruadh** – A' Bheurla Ghallda

- **orains** – Beurla

- **òr** – Frìoslannais

- **buidhe** – Duitsis

- **uaine soilleir** – Gearmailtis Ìochdarach

- **uaine dorcha** – Gearmailtis

**Cànanan Ghearmaineach a Tuath**

- **saidhean** – Innis Tìlis

- **liath-uaine** – Fàrothais

- **liath** – Nirribhis

- **gorm** – Danmhairgis

- **dubh-ghorm** – Suainis

**dearg** – loidhne eadar cànain Ghearmaineach an Iar agus cànain Ghearmaineach a Tuath
'S e teaghlach-cànain ann an teaghlach-cànain Innd-Eòrpach a th' anns na **cànain Ghearmaineach**. Thàinig iad uile bho chànan Protà-Gearmainis.

Thathar gan roinn air trì bhuidhnean: Cànain Ghearmaineach an Ear (chan eil i ga bruidhinn an-diugh), Cànain Ghearmaineach a Tuath agus Cànain Ghearmaineach an Iar.

## Liosta Cànain Ghearmaineach

### Cànain Ghearmaineach an Ear

Tha iad uile marbh.

* Gotais
	+ Crimean Gothic
* Burgundian
* Vandalic

### Cànain Ghearmaineach a Tuath

* Danmhairgis
* Fàrothais
* Innis Tìlis
* Nirribhis
* Nòrnais (marbh)
	+ Nynorn
* Suainis
* Dalecarlian (dualchainntean Suainis)

### Cànain Ghearmaineach an Siar

* Afraganais‎
* Beurla
* A' Bheurla Ghallda
* Duitsis
* Gearmailtis
* Gearmailtis Ìochdarach
* Frìoslannais
* Iùdhais
* Limburgish
* Lugsamburgais
* Lombardic (marbh)
# 1989

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
1986 |
1987 |
1988 |
**1989** |
1990 |
1991 |
1992 |
| **Deichead:**
1960an | 1970an | 1980an | 1990an | 2000an |

**MCMLXXXIX**

## Tachartasan

* 13 an t-Samhain - Hans-Adam II ‎na phrionnsa Liechtenstein.
* 22 an Dùbhlachd - Chaidh Pàrtaidh Comunnach Romàinia a sgaoileadh, ann am Bucharest (Romàinia).
* 25 an Dùbhlachd - Chaidh UDMR a chruthachadh, ann am Bucharest (Romàinia).
* Thuit an drochaid Rathaid Iarainn thar Abhainn Nis.
* Bhuannaich Augusto Roa Bastos an Duais Cervantes ann an Litreachas.
* Bhuannaich Camilo José Cela an Duais Nobel ann an Litreachas.

## Breithean

* 5 an Giblean - Rory McIlroy ann an Ard Mhic Nasca, ann an Contae an Dúin, Èirinn a Tuath. Cluicheadair goilf.
* 22 an t-Sultain - Béatrice Martin, ann am Montreal. Ceòladair à Canada.
* 22 an t-Samhain - Sergei Polunin, ann an Kherson. Dannsair, cleasaiche agus modail Ucràineach/Ruiseanach/Sèirbianach.

## Bàsan

* 23 am Faoilleach - Salvador Dalí, ann am Figueres. Neach-ealain à Catalòinia.
* 9 an Cèitean - Darío Echandía Olaya, ann an Ibagué. Neach-poileataigs à Coloimbia.
* 11 an t-Iuchar - Laurence Olivier, ann an Steyning. Actair à Sasainn.
* 29 an t-Sultain - Ferdinand Marcos, ann an Hawaii. Neach-poileataigs agus ceann-suidhe nan Eilean Filipineach.
* 26 an Dàmhair - Charles J. Pedersen, ann an Salem. Ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 12 an t-Samhain - Dolores Ibárruri, ann am Madrid. Neach-poileataigs às an Spàinn.
* 22 an Dùbhlachd - Samuel Beckett, sgrìobhadair Èireannach.
* 25 an Dùbhlachd - Nicolae Ceaușescu, ann an Târgoviște. Neach-poileataigs agus ceann-suidhe Romàinia.
# National Diet Library

| National Diet Library |
| --- |
| Leabharlann nàiseanta Iapan |
| Stèidhichte |
25 dhen Ghearran 1948 |
| Suidheachadh |
永田町 |
| Làrach-lìn |
  |

'S e leabharlann nàiseanta Iapan a tha anns an **National Diet Library** (Iapanais: 国立国会図書館, *Kokuritsu Kokkai Toshokan*).

Chaidh stèidheachadh ann an 1948 o leabharlann ìmpireil agus leabharlainn na Pàrlamaid. Dh'fhosgail an togalach làithreach ann an 1961. Tha e cuideachd na leabharlann tasgaidh airson Iapan. Tha siostam smachd an ùghdarrais aig Uicipeid a' cleachdadh aithnichearan às an leabharlann seo.

## Iomraidhean
# Rosg

Seorsa sgriobhadh mar ur-sgeulachdan, nobhailean, sgeulachdan goirid agus ficsean san fharsaingeachd, agus neo-ficsean (*non-fiction*) m.e. artagailean, aistidhean 7c.

## Seorsaichean

* ficsean
* nobhail
* nobhaileag (novella)
* sgeulachdan goirid
* ur-sgeulachdan
* ficsean-saidheans

## Litreachas

* An t-Aonaran
* Dun Aluinn
* An Oidhche Mus Do Sheòl Sinn
* Tuirc an Tocasaid
* Dìleas Donn
* Dacha mo Ghaoil
* Na Klondykers
* Gymnippers Diciadain
* Shrapnel
# Meatailt alcalaidh

Meatailt alcalaidh

| Fo-sheòrsa de | meatailt, water-reactive substance, simple substance  |
| Pàirt de | clàr pillteach, main group, group 1  |

  From Wikidata
Meatailt alcalaidh ann an ola
'S e buidheann de mheatailtean ann an clàr pillteach, litium, sodium, potasium, ruibidium, caesium agus fraingium, a tha anns na **meatailtean alcalaidh**. Tha iad anns a' chiad colbh, anns a' bhloca-s, agus tha an t-eileagtron as fhaide a-mach ann an atam-chuairt s. 'S an t-eileagtron seo as adhbhar do cheimigeachd nam meatailtean alcalaidh. Tha am feartan glè choltach ri chèile.

Tha haidridean cuideachd anns a' chiad colbh a' chlàr pillteach, ach cha e meatailt a tha ann.

## Feartan stuthach

Tha an tàthadh meatailteach glè lag, mar sin tha na meatailtean bog agus na teòthachdan leaghaidh ìosal.

## Feartan ceimigeach

Tha iad lasanta agus iad ag iom-obrachadh gu luath cuide ri uisge, mar sin taisgear e mar as trice fo ola. Cha lorgar na meatailtean seo mar mhèinnearan. Tha iad daonnan ann an salainn.
# Picseal

Picseal
Tha **picseal** na phuing glè bheag air sgail telebhisean neo choimpiutair. Atharraicheadh iad an dath aca airson dealbh a dhèanamh. Air cuid, cha bhi ach dubh neo geal aca.
# Bliadhna-leum

Ceann-là grian-stad an t-samraidh. Tha an graf seo a' sealladh dìthe agus buile nam bliadhnaichean-leum.
'S e bliadhna le 366 làithean a tha ann am **bliadhna-leum**.

Tha bliadhnaichean-leum anns a' mhìosachan Iulianach agus anns a' mhìosachan Griogarach.
Tha iad a' sioncronachadh a' mhìosachain ris na ràithean, air sgàth 's gu bheil 365.242190 làithean anns gach bliadhna thropaigeach. Tha 29 an Gearran na latha a bharrachd anns gach bliadhna-leum.

## Iomraidhean
# 16 am Faoilleach

|  |
| --- |
|  <<       **am Faoilleach**       >>  |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 |
| 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 |
| 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 |
| 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 |
| 29 | 30 | 31 |  |  |  |  |

'S e **16 am Faoilleach** an 16mh latha dhen bhliadhna a rèir a' Mhìosachain Ghriogaraich. Tha 349 latha (350 ann am bliadhna-leum) air fhàgail gus deireadh na bliadhna.

## Tachartasan

Knut Hamsun
1862 - B’ fheudar dhà Leonardo Canal González a dhol na fhògarrach gu Pearù nuair a chaidh còrdadh na Sìthe a dhearbhadh ann an Coloimbia le Riaghaltas reubaltach.

## Breithean

* 1901 - Fulgencio Batista Zaldívar, ann am Banes. Saighdear agus deachdaire à Cùba.

## Bàsan

* 1952 - Knut Hamsun, ann an Grimstad. Sgrìobhadair à Nirribhidh.
* 1964 - Fernando González, ùghdair agus feallsanaiche à Coloimbia.

## Fèillean
# An t-Siad

| République du Tchad جمهورية تشاد  Jumhūriyyat Tshād |
| --- |
|  Bratach |  Lùireach |
|  |
| Laoidh Nàiseanta |
| "La Tchadienne" (Fraingis) |
| Sluagh-ghairm nàiseanta |
| "*Unité, Travail, Progrès* (Fraingis) "Unity, Work, Progress" |
| Cànan(an) oifigeil | Fraingis, Arabais |
| Prìomh-bhaile | N'Djamena |
| Baile as motha | N'Djamena |
| Riaghaltas | Poblachd |
| Ceann-suidhe | Mahamat Déby Itno (محمود بن إدريس ديبي إتنو) |
| Prìomh-mhinistear | Succès Masra (سوكسيه ماسرا) |
| Stèidheachadh |
| Neo-eisimeileachd bhon Fhraing | 11mh an Lùnastal 1960 |
| Farsaingeachd |
| Iomlan | 1,284,000 km² (21mh) |
| Uisge | 1.9 % |
| Àireamh-shluaigh (2023) |
| Iomlan | 18,523,165 (66mh) |
| Dlùths | 14.4/km² |
| LTD/CCC (2005) |
| gach pearsa | $1,519 (163mh) |
| Roinn tìde | WAT (UTC+1) |
| Ruith-airgid | CFA franc |
| Prìomh àrainn-lìn | .td |
| Còd Àireamh fòn | 235 |

'S e dùthaich ann an Afraga a tha anns **an t-Siad** ; ainm eile: **Siad** neo
**Chad** (Arabais: جمهورية تشاد ; Fraingis: *République du Tchad*). 'S e N'Djamena am prìomh-bhaile.

Tha crìochan aice san ear le Sudàn, sa tuath le Libia, san iar le Nìgeir, sa deas le Poblachd Meadhan Afraga agus
san iar-dheas Camarun 's le Nìgeiria.

Chaochail Idriss Déby, a bha na cheann-suidhe o 1990 ann an 2021 an dèidh do thaghadh is e ann an sreath toisich a' bhlàir an aghaidh reubaltach. Tha dùil ann gun stiùir comhairle armach an dùthaich ro thaghaidhean ùra ann an 2022.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach

* Duilleag oifigeil na Riaghaltas
* Duilleag oifigeil ceann-suidhe

Boireanaich ann am Mao. Tha trioblaid gu leòr anns an t-Siad ri uisge ùr fhaighinn
Daoine anns an stoidhle nàiseanta.
# 1980

|  |
| --- |
| **Bliadhna:**
1977 |
1978 |
1979 |
**1980** |
1981 |
1982 |
1983 |
| **Deichead:**
1960an | 1970an | 1980an | 1990an | 2000an |

'S e bliadhna-leum a bha ann an **1980** (**MCMLXXX**).

## Tachartasan

* 6 an Dàmhair - Tha Slighe na Gàidhealtachd an Iar deiseil.
* Bhuannaich Czesław Miłosz an Duais Nobel ann an Litreachas.
* Stailcean na luchd-obrach ann an Lublin (A' Phòlainn).
* Cur às laghail do thràilleachd ann am Moratainia, nach do ghabhadh ris.

## Breithean

Ronaldinho
* 9 am Faoilleach - Sergio García, cluicheadair goilf às an Spàinn.
* 21 am Màrt - Ronaldinho, cluicheadair ball-coise à Braisil.
* 18 an Cèitean - Aileen Chaimbeul, ann am Peairt. Neach-poileataigs Albannach.
* 30 an t-Iuchar - Justin Rose ann an Johannesburg, ‎Afraga a Deas. Cluicheadair goilf.
* 26 an Lùnasdal - Macaulay Culkin, ann an New York. Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 26 an Lùnasdal - Chris Pine, ann an Los Angeles. Actair às na Stàitean Aonaichte.
* 8 an Dàmhair - Nick Cannon, ann an San Diego. Actair às na Stàitean Aonaichte.

## Bàsan

* 2 an Gearran - William H. Stein, ceimigear Aimearaganach Duais Nobel (r. 1911).
* 15 an Giblean - Jean-Paul Sartre, sgrìobhadair is feallsanaiche Frangach.
* 15 an Cèitean - Jóhann Hafstein, ann an Akureyri. Neach-poileataigs à Innis Tìle.
* 16 an Cèitean - Marin Preda, ann am Mogoșoaia. Sgrìobhadair à Romàinia.
* 8 an t-Sultain - Willard Frank Libby, ceimigear às na Stàitean Aonaichte.
* 20 an Dàmhair - Stefán Jóhann Stefánsson, ann an Reykjavík. Neach-poileataigs à Innis Tìle.
* 7 an t-Samhain - Steve McQueen, actair Aimeireaganach.
* 8 an Dùbhlachd - chaidh Iain Lennon, seinneadair anns Na Beatles, a mharbhadh.
# Ceòl

Tchaikovsky
# Seann Cheòl Ghaidhealach

* Seann Nòs
* Màiri Mhór nan Òran

# Òrain Ghàidhlig

An Eala Bhàn

# Ceòl Ùr Gaidhealach

* Fergie Dòmhnallach
* Na h-Òganaich
* Dòtaman
* Capercaillie
* Cathy Ann Nic a' Phì
* Oi Polloi
* Mill a h-Uile Rud
* Nad Aislingean
* Runrig
* Niteworks

# Ceòl Phrìomh-shamhlach

* Bach
* Beethoven
* Mozart

# Tachartasan Ciùil

* Am Mòd Nàiseanta Rìoghail
* Glastonbury
* T in the Park

# Prògraman ciùil

* 2 gu 4
* An t-Àrd Ùrlar
* Beòlach
* Caithream Ciùil
* Horo 's toil leam fhìn e
* Mìre ri Mòr
* Nochd gun Chadal
* Rapal
* Top of the Pops

# Stoidhlean Ciùil

* Clasaigeach
* Ceòl an t-Saoghail
* Hip-hop faicibh Rap cuideachd.
* Na Guirm
* Nua-linn
* Pìobaireachd
* Pop
* Punc
* Rap
* Reggae
* Ròc
* Scà
* Teacno
* Traidiseanta
* Meatailt trom

# Innealan Ciùil

## 'Pràis'

* Alpenhorn
* Bazooka (Ceòl)
* Cimbasso
* Conachag (Ceòl) (*Conch*)
* Còrn
* Còrn-làimhe
* Còrn Sasannach (*Cor Anglais*/*French Horn*)
* Dùdach (Ceòl) ('Coirneid' agus/neo *Bugle*)
* Euphonium
* Flugelhorn
* Nathair (Ceòl) (*Serpent*)
* Ophicleide
* Ophimonocleide
* Sacsafòn
* Sousaphone
* Tiùba
* Trombaid
* Trombon
* Trombon dùrd/Beus-trom(*Bass Trombone*)

## 'Anail' ('Woodwind')

* Bocsa
* Clàirneid
* Dòrdan (*Basun*)
* Feadag
* Fliùiteag (*Piccolo*)
* Obo
* Organ Mor
* Organ-beòil
* Pìob Mhòr
* Torm-fheadan(*Basun*)

## Torman-ciùil

* Ailt(-fhìdheall) (*Viola*)
* Balalaica
* Banjo
* Beus-fhìdheall
* Beus-ghiotàr
* Clabhchòrd (*Clavichord*)
* Clàrsach
* Cruit
* Cruit-chòrda
* Farch-chiùil (*Lute*)
* Fìdheall
* Giotàr
* Giotàr-dealain
* Kantele
* Prò-bheus (*Double Bass*)
* Sitearn
* Tromb (*Jew's Harp* no *Clàrsach nan Iùdhach*)
* Ukelele

## Faramachd (*Percussion*)

* Beus-dhruma
* Bodhran
* Clagan-làimhe
* Druma
* Glockenspiel
* Piana (*Piano* neo 'Òirinn-oirinn')
* Saidhleafon
* Trì-cheàrnag (ceòl)
* Tiompan (*Cymbal* neo 'Ciombal')