# Seacais

| Seacais (čeština) |
| --- |
| **Far a bheil i 'ga bruidhinn** | * An t-Seic
* An t-Slòbhac, Na Stàitean Aonaichte, A' Ghearmailt, Astràilia, Canada
 |
| **Luchd-labhairt iomlan** |
mu 12 muillean |
| **Reangach** | 66mh |
| **Teaghlach-chànan** |
Innd-Eòrpach
* Slàbhach
	+ Slàbhach an Iar
 |
| **Siostam-litreachaidh** | Aibidil Laideannach |
| **Inbhe Oifigeil** |
| Far a bheil i 'na chànan oifigeil |  An t-Seic
 An t-Aonadh Eòrpach |
| **Còdan Cànan** |
| ISO 639-1 | cs |
| ISO 639-2 | cze (B), ces (T) |
| ISO 639-3 | ces  |

'S e cànan Innd-Eòrpach a tha ann an **Seacais**. 'S e cànan oifigeil na Seic a th' ann, ach tha e ga bruidhinn ann an dùthchannan eile air feadh an t-saoghail.

## An cànan

Dh'fhàs an Seacais bho chànan a thoirt na cinnidhean Seicich còmhla, nuair a thàinig iad don dùthaich anns an chòigeamh agus siathamh Linn, agus tha na ciad chuimhneachain sgrìobhte againn bhon dàrna linn deug. Is e cànan Innd-Eòrpach, Slàbhach a tha innte. Tha i nas coltaiche ri an t-Slòbhacais na tha i ri cànanan eile, agus o chionn ’s gun robh na Seicich agus na Slòbhacaich a' fuireach anns an aon stàit fad a’ mhòrchuid den fhicheadamh Linn, tha iad a’ tuigsinn a chèile glè mhath. Tha Seacais an Ear, mar a tha daoine ga bruidhinn anns na crìochan faisg air an t-Slòbhac cha mhòr nas coltaiche ris an t-Slòbhacais na tha i ri an t-Seacais oifigeil. ’S e an aon rud a thaobh Seacais san earr-thuath faisg air crìoch na Pòlainn a tha coltach ris a’ Phòlais.

Is e sin an cànan oifigeil anns an t-Seic. Tha mu dheich muillean duine ga bruidhinn san t-Seic, agus dà mhuillean eile thall thairis, a’ chuid as motha san Ostair, oir bha an dùthaich fad trì Linntean na pàirt dhen Ìompaireachd Ostaireach (no Ostaireach-Ungaireach); san t-Slòbhac, Na Stàitean Aonaichte, A' Ghearmailt, Astràilia agus Canada. B’ iad sin na dùthchannan dhan robh daoine a’ dol an tòir obrach no a’ teicheadh aig àm an Dàrna Chogaidh agus nuair a bha an dùthaich fo smachd an Aonadh Sobhiat.

## Sgrìobhadairean

* Jaroslav Seifert

## Aibidil

Bha an aibidil Seacais air a dhèanamh le Naoimh Cyril agus Naoimh Methodius, dà mhiseanaraidh Ghreugach a thàinig don dùthaich anns an naoidheamh linn. Anns an còigeamh linn deug, thòisich an sagart Jan Hus an stràc gheur ( **´** ) a chleachdadh agus an háček (no *caron*, **ˇ** ) cuideachd. Bhon siathamh linn deug, tha an cearcall ga chleachdadh cuideachd os cionn *u* ( ů ). Tha an aibidil an-diugh a' ruith mar seo: **A**, **B**, **C**, **Č**, **D**, **Ď**, **E**, **F**, **G**, **H**, **CH**, **I**, **J**, **K**, **L**, **M**, **N**, **Ň**, **O**, **P**, **Q**, **R**, **Ř**, **S**, **Š**, **T**, **Ť**, **U**, **V**, **W**, **X**, **Y**, **Z**, **Ž**. Am bitheantas, chan eil fuaimneachadh na litreach ag atharrachadh - tha dìreach aon fhuaimneachadh aig gach litir.

### Connragan

'S iad na connragan Sheacais: **b** /b/, **c** /ts/, **č** /tʃ/, **d** /d/, **ď** /ɟ/, **f** /f/, **g** /g/, **h** /ɦ/, **ch** /x/, **j** /j/, **k** /k/, **l** /l/, **m** /m/, **n** /n/, **ň** /ɲ/, **p** /p/, **q** /kv/, **r** /r/, **ř** /r̝/, **s** /s/, **š** /ʃ/, **t** /t/, **ť** /c/, **v** /v/, **w** /v/, **x** /ks/, **z** /z/ agus **ž** /ʒ/.

Nuair a tha tè de na connragan **b**, **d**, **g**, **h**, **v** agus **z** na litir mu dheireadh dhen fhacal, tha i ga fuaimneachadh /p/, /t/, /k/, /x/, /f/ agus /s/. Tha e coltach, mar eisimpleir, ri b ann am *bàta* agus ann an *lùb* sa Ghàidhlig.

Chan eil Seacais ag atharrachadh connrag le cur litir eile rithe (mar *s* + *h* = *sh*) ach leis an *háček* ( **ˇ** ), no *caron* (*s* + *ˇ* = *š*). Is e an aon chonadal a tha ann **ch** - ge-tà, tha Seacais ga tuigsinn mar aon litir agus tha e anns an aibidil eadar *h* agus *i* (seachad air eadar *cg* agus *ci*).

Chan eil an connrag **ř** a' nochdadh ann an cànan sam bith eile. Tha i rud beag coltach ri *r* mar a tha i a' fuaimneachadh ann an *ceart* sa Ghàidhlig, ach tha e gu mòr nas dèine. Seo am fuaim san fhacal **řeka** (*abhainn*):

### Fuaimreagan

'S iad na fuaimreagan Sheacais: **a** /a/, **e** /ɛ/, **i** /i/ or /ɪ/, **o** /o/, **u** /ʊ/ agus **y** /i/ or /ɪ/. Nuair a thathar a' fuaimneachadh iad gu fada, cuirear *sràc gheur* os an cionn: **á**, **é**, **í**, **ó**, **ú** (**ů** mur e an *u* a' chiad litir dhen fhacal) agus **ý**. Thathar a' fuaimneachadh **i** agus **y** an aon dòigh (tha an dòigh ag atharrachadh a-rèir blais): am bitheantas, sgrìobhar **i** an dèidh *c, č, ď, j, ň, ř, š, ť, ž*; **y** an dèidh *d, h, ch, k, n,r, t*; agus sgrìobhar **i** no **y** an dèidh *b, f, l, m, p, s, v, z* a-rèir tradaisein.

## Abairtean feumail

Karel Čapek (air an làimh cheart) - anns an leabhar aige *R.U.R.*, chleachd an sgrìobhadair am facal **robot** air thoiseach. Dh'innlich a bhràthair Josef e bhon fhacal "robota" (*obair*) agus 's e facal eadar-nàiseanta an-diugh.

| Gàidhlig | Seacais | Notaichean |
| --- | --- | --- |
| Latha math! | Dobrý den! | Foirmeil. |
| Halò!
Tìoraidh!  | Ahoj!
Čau!
Nazdar!  | Tha na h-abairtean neo-fhoirmeil seo gan cleachdadh an dà chuid nuair a tha daoine a' tachairt ri chèile agus nuair a tha iad a' dealachadh. |
| Madainn mhath!
Feasgar math!
Oidhche mhath!  | Dobré ráno!
Dobrý večer!
Dobrou noc!  |  |
| 'S mise ... à / às ... | Já jsem ... z ...
Jmenuji se ... a jsem z ... |  |
| Ciamar a tha sibh / thu?
Tha gu math, tapadh leibh / leat.  | Jak se máte / máš?

Děkuji, dobře.  |  |
| Ma 's e ur toil le.
Ma 's e do thoil le.  | Prosím. | Ga cleachdadh cuideachd nuair a tha duine a' toirt rudeigin gu duine eile (mar *"Here you are"* sa Bheurla). |
| B' àill leibh / leat? | Prosím? |  |
| Tapadh leibh.
Tapadh leibh / leat.
Taing!  | Děkuji vám.
Děkuji.
Díky!  | Foirmeil.

Neo-fhoirmeil. |
| Gabhaibh mo leisgeul.
Gabh mo leisgeul.
Tha mi duilich. | Promiňte.
Promiň.
Je mi líto. |  |
| Chan eil Seacais / Gàidhlig agam. | Neumím česky / gaelsky. |  |
| Slàinte! | Na zdraví! |  |
| Fortan leibh / leat! | Hodně štěstí! |  |
| Bha e math tachairt ruibh! | Rád jsem vás poznal! |  |
| Beannachd leibh! | Na shledanou! | Foirmeil. |
| Le meas, ...
Le dùrachd, ... | S pozdravem, ...
Měj se, ... | Foirmeil.
Neo-fhoirmeil. |

## Iomraidhean

## Ceanglaichean eile

* Hlavní strana - Prìomh-dhuilleag Uicipeid na Seacais
* Rádio Česko - *Rèidio an t-Seic* - rèidio eadar-lìn Seiceach
* BBC Naidheachdan 2019-02-12: “Deireadh an Fhoghair” ann an Seicis *(aithris-bhideo: 2:31)*