Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Zen

*Enso* ('cearcall'), snas-sgrìobhadh le Kanjuro Shibata a' riochdachadh Zen.
'S e sgoil Bhùdach a th' ann an **Zen** (Sanscrit: *Dhyāna*; Sìonais: 禪, Chán; Bhiet-Namais: *Thiền*; Coireanais: *Seon*) a chaidh a stèidheachadh ann an Sìona anns a' chòigeamh linn agus a chuireas an cuideam as treasa air meòrachadh mar am prìomh rathad gu soillseachadh. 'S e *Zen* an t-ainm Seapanais air an sgoil, a chaidh a thar-litreachadh bhon t-Sìonais. A rèir an eachdraidh thraidiseanta, chaidh an sgoil a stèidheachadh leis a' mhanach, Bodhidharma, a thàinig a Sìona às na h-Innseachan.

Anns an latha an-diugh, 's e *Soto* (Sìonais: 曹洞, *Cáo dòng*) agus *Rinzai* (Sìonais: 临济, Lín jì) an dà sgoil as motha ann an Zen, a tha eadar-dhealaichte a thaobh feallsanachd agus stoidhle mheòrachaidh.

## Zen agus Eòrpa is Ameireaga

Bha D. T. Suzuki à Iapan cudromach mar neach-labhairt airson Zen anns a' Bheurla. Sgrìobh e *Introduction to Zen Buddhism* 'Ro-ràdh do Bhùdachas Zen' ann an 1956 agus cho-sgrìobh e le luchd-smaoin spioradail mar Thomas Merton.

## Iomraidhean
# Kyoto

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **京都市 Kyōto**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Bratach a' bhaile** | **Gearradh-arm no Seula** |

 |
|  |
| **Suidheachadh** |
| **Dùthaich** |  An t-Seapan |
| **Ceàrn** | Kansai |
| **Sgìre** |  Kyōto |
| **Co-chomharran** | 30° 00′ 41 Tuath 135° 46′ 05 Ear |
| **Feartan fiosaigeach** |
| **Farsaingeachd** | 827.90 km² |
| **Àireamh-shluaigh** | 1,473,746 (2011) |
| **Dlùths** | 1,780.1/km² |
| **Àireamh fòn** | (+81) 75 |
| **Duilleag oifigeil** |  |

Kyoto, 1891
'S e baile mòr agus port ann an ceann a deas na Seapaine a th’ ann an **Kyōto** no **Kyoto** (Seapanais: 京都市,, IPA: **kʲoːto**). 'S ann às an Sìonais Jingdu/京都, neo Prìomh-bhaile, a tha an t-ainm. Tha e suidhichte aig 86m os cionn ìre na mara, anns an Sgìre (Seapanais: 地方/Chihō, eadar Loch Biwa agus an Abhainn Kamo, Kansai, anns an Roinn (Seapanais: 県/ken) Kyōto, air an Eilean Honshu. Tha e 372km air falbh bho Thokyo, prìomh-bhaile na dùthcha, 43km bho Osaka agus 64km bho Kobe. Tha 1,473,746 daoine a’ fuireach ann an Kyōto, an 8mh baile as motha na dùthcha. Bha am baile na phrìomh-bhaile na dùthcha gu ruige 1869. Chaidh oilthigh Kyōto a stèidheachadh san aon bhliadhna.

## Daoine Ainmeil

* Osamu Shimomura (1928): Ceimigear a bhuannaich an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2008.
* Shigeru Miyamoto (1952): Dealbhaiche geama bhidio le Nintendo.

## Bailtean Co-cheangailte

* Qusqu
* Konya
* Pràg
* Zagreb
* Guadalajara
* Boston
* X’ian
* Köln
* Kyiv

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach

* Pàipear Naidheachd a’ Bhaile
# Tokyo

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **東京都 Tōkyō-to**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Bratach a' bhaile** | **Gearradh-arm no Seula** |

 |
|  |
| **Suidheachadh** |
| **Dùthaich** | An t-Seapan |
| **Ceàrn** | Kantō |
| **Sgìre** | Tōkyō-to |
| **Co-chomharran** | 35'68° Tuath 139'76° Ear |
| **Feartan fiosaigeach** |
| **Farsaingeachd** | 2,187.08 km² |
| **Àireamh-shluaigh** | 12,570,000 (2006) |
| **Dlùths** | 5,747.39/km² |
| **Àireamh fòn** | 0081-3 |
| **Duilleag oifigeil** | www.metro.tokyo.jp (Beurla) |

'S e prìomh-bhaile Iapain a th' ann an **Tokyo**. Thathas a' toirt an ainm Tokyo gu h-eadar-nàiseanta air **Àrd-bhaile Tokyo**(東京都・Tōkyō-to). 'S e seo aon de 47 sgìrean Iapain agus 's i an aon sgìre a tha a' toirt seachad seirbheisean bhailteach àraid, coltach ri cathair.

'S e Sgìre Mhòr Tōkyō an sgìre àrd-bhailteach as motha air an t-saoghal le tuilleadh air 30 millean luchd-còmhnaidh ann, agus tha seo a' gabhail a-steach prìomh-bhaile Thokyo agus cuid de na sgìrean mun chuairt air.

## Daoine Ainmeil

* Hideki Shirakawa (1936). Ceimigear.
* Shinzō Abe (1954). gnàthach Prìomh-mhinistear Iapan bho 2012.

## Bailtean Co-cheangailte

* Berlin
* Cairo
* Eabhraig Nuadh

## Iomraidhean

Tokyo bho Ionad Malairt-Shaoghail Thokyo
# Honshū

Suidheachadh Honshū
*Mount Fuji* aig èirigh na grèine
'S e **Honshū** an t-eilean as motha a th' anns an t-Seapan. Tha e suidhichte anns a’ Chuan Sèimh, deas air Hokkaidō agus tuath air Shikoku.

Tha Honshū cho mòr ri 227,962.59 cilemeatair ceàrnagach agus mar sin 's e Honshū an seachdamh eilean as motha air feadh an t-Saoghail.

Anns a’ bhliadhna 2005 bha timcheall air 103,000,000 duine a’ fuireach air an eilean fhèin, tha Tokyo am baile as motha a tha ann.

'S e *Fujiyama* a’ bheinn as àirde air an eilean, tha e 3,776 metair os cionn na mara.
# Kyūshū

Suidheachadh Hokkaidō
Tori aon-chasach ann an Nagasaki, mar cuimhneachan ris am boma-D
'S e **Kyūshū** (Seapanais: 九州) an treasamh eilean as motha a th' anns an t-Seapan. Tha e suidhichte anns a' Chuan Sèimh, deas air Honshu, agus na h-eileanan motha eile. Tha na h-Eileanan Ryuku agus Okinawa mu dheas.

Tha Kyūshū cho mòr ri 35,640 cilemeatair ceàrnagach agus mar sin 's e Kyūshū an 37mh eilean as motha air feadh an t-Saoghail.

Anns a' bhliadhna 2006 bha timcheall air 13,231,995 duine a’ fuireach air an eilean fhèin, tha Fukuoka am baile as motha a tha ann.
# Shikoku

Suidheachadh Shikoku
Caisteal Kochi
'S e **Shikoku** (Seapanais: 四国) an ceathramh eilean as motha a th' anns an t-Seapan. Tha e suidhichte anns a' Chuan Sèimh, deas air Honshu.

Tha Shikoku cho mòr ri 18,800 cilemeatair ceàrnagach agus mar sin 's e Shikoku an 50mh eilean as motha air feadh an t-Saoghail.

Anns a' bhliadhna 2005 bha timcheall air 4,141,955 duine a’ fuireach air an eilean fhèin, tha Matsuyama am baile as motha a tha ann.
# Hokkaidō

Suidheachadh Hokkaidō
Fear Ainu
'S e **Hokkaidō** (Seapanais: 北海道; Ainu: アィヌ・モシリ (Aynu-Mosir)) an dàrna eilean as motha a th' anns an t-Seapan. Tha e suidhichte anns a’ Chuan Sèimh, tuath air Honshu.

Tha Hokkaidō cho mòr ri 83,453.57 cilemeatair ceàrnagach agus mar sin 's e Hokkaidō an 21mh eilean as motha air feadh an t-Saoghail.

Anns a' bhliadhna 2010 bha timcheall air 5,507,456 duine a’ fuireach air an eilean fhèin, tha Sapporo am baile as motha a tha ann.
# Kobe

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **神戸市 Kōbe**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Bratach a' bhaile** | **Gearradh-arm no Seula** |

 |
|  |
| **Suidheachadh** |
| **Dùthaich** |  An t-Seapan |
| **Ceàrn** | Kansai |
| **Sgìre** |  Hyōgo |
| **Co-chomharran** | 34° 41′ 24 Tuath 135° 11′ 44 Ear |
| **Feartan fiosaigeach** |
| **Farsaingeachd** | 552.23 km² |
| **Àireamh-shluaigh** | 1,545,011 (2011) |
| **Dlùths** | 2,797.77/km² |
| **Àireamh fòn** | (+81) 78 |
| **Duilleag oifigeil** |  |

'S e baile mòr agus port ann an ceann a deas na Seapaine a th’ ann an **Kōbe** (Seapanais: 神戸市). Tha e suidhichte aig 40m os cionn ìre na mara, ri taobh a’ Bhàigh Osaka, anns an Sgìre (Seapanais: 地方/Chihō) Kansai, anns an Roinn (Seapanais: 県/ken) Hyōgo, air an Eilean Honshu. Tha e 432km air falbh bho Thokyo, prìomh-bhaile na dùthcha, 30km bho Osaka agus 415km bho Kawagoe. Tha 1,545,011 daoine a’ fuireach ann an Kobe, an 6mh baile as motha anns an dùthaich. Chaidh am baile a chuir ait dòigh ann an 1889 agus chaidh oilthigh a stèidheachadh ann an Kobe ann an 1949.

## Daoine Ainmeil

* Ryoji Noyori (1938): Ceimigear a bhuannaich an Duais Nobel ann an Ceimigeachd ann an 2001.

## Bailtean Co-cheangailte

* Barcelona
* Brisbane
* Marseille
* Philadelphia
* Riga
* Rio de Janeiro
* Seattle
* Tianjin

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach

* Pàipear Naidheachd a’ Bhaile
* KISS FM Kobe
# Osaka

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| **大阪市 Osaka**

|  |  |
| --- | --- |
|  |  |
| **Bratach a' bhaile** |  |

 |
|  |
| **Suidheachadh** |
| **Dùthaich** |  An t-Seapan |
| **Ceàrn** | Osaka |
| **Sgìre** | Kansai |
| **Co-chomharran** | 34° 41 38' Tuath 135° 38 08' Iar |
| **Feartan fiosaigeach** |
| **Farsaingeachd** | 222.11 km² |
| **Àireamh-shluaigh** | 2,636,256 (2007) |
| **Dlùths** | 11,869.15/km² |
| **Àireamh fòn** | + 81 6 732 |
| **Duilleag oifigeil** |  |

‘S e baile uabhasach agus mòr agus port ann an ceann a deas Sheapain a th’ ann **大阪市** neo **Osaka** IPA: o:.sa.ka.ɕi). Tha e suidhichte aig dìreach 3m os cionn ìre na mara, ri beulaibh a’ bhàigh Osaka, air an Eilean Honshu, ri taobh na h-Aibhne Yodo, faisg air Kobe agus Kyoto, anns an sgìre Kansai, 281km air falbh bho Hiroshima, 562km bho Nagasaki, 387km bho Yokahama agus 402km bho Thokyo, prìomh-bhaile na dùthcha. Tha 2,636,256 daoine a’ fuireach anns a’ bhaile, an treas baile as motha na dùthcha. Tha an t-ainm a’ ciallachadh Leac Mòr ann an Seapanais.

## Daoine Ainmeil

* Yasunari Kawabata: (1899 – 1972) Sgrìobhadair a bhuannaich an Duais Nobel ann an 1968.

## Bailtean Co-cheangailte

* Chicago (Illinois)
* Hamburg
* San Francisco (Calafòrnia)

## Ceanglaichean A-mach

* Riaghaltas na Roinne

## Iomraidhean
# Hanshin Tigers

Tha **Hanshin Tigers** na sgioba ball-coise Iapanach.

## tar-shealladh

maids seallaidhean

Is e na Hanshin Tigers an sgioba ball-coise as mòr-chòrdte ann an Iapan agus tha mòran de luchd-leantainn cruaidh aca.

## Ceangal taobh a-muigh

* Làrach-lìn oifigeil
# Dealbh-sgrìobhadh

Dealbh-sgrìobhadh Èiphiteach
Dealbh-sgrìobhadh Mayanach air *Codex Dresdensis*
Tha dòighean sgrìobhaidh a tha a chleachdadh dealbhan cumanta san eachdraidh. Tha caractairean Sìonach a' tighinn bho dealbh-sgrìobhadh.
# Turcais

| Turcais/Türkçe |
| --- |
| **Fuaimneachadh** | ˈtyɾct:ʃɛ |
| **Far a bheil i 'ga bruidhinn** | * An Tuirc  Cìopras
 |
| **Luchd-labhairt iomlan** |
mu 50,750,020 |
| **Teaghlach-chànan** |
Turcach
* Turcach an Iar-dheas/Oghuz
	+ Oghuz an Iar-dheas
		- Turcais
 |
| **Siostam-litreachaidh** | 1928: Aibidil Arabach Bho 1929: Aibidil Ròmanach |
| **Inbhe Oifigeil** |
| Far a bheil i 'na chànan oifigeil | An Tuirc |
| 'Ga riaghladh le | Türk Dil Kurumu |
| **Còdan Cànan** |
| ISO 639-1 | tr |
| ISO 639-2 | tur |
| ISO 639-3 | tur |
| Roinnean far a bheil Turcais ga bruidhinn |

'S e cànan Turcach a th’ ann am **Turcais** neo **Türkçe**. Tha Turcais ga bruidhinn le 50,750,020 duine anns An Tuirc agus ann an Cìopras, far a bheil i na cànan oifigeil, a bharrachd air ann an corra àite ann an Romàinia, Cosobho agus Masadoinia. Chaidh a' chiad leabhar fhoillseachadh ann an Turcais anns an 11mh Linn. A bharrachd air sin, thathar air a bhith ga sgrìobhadh anns an Aibidil Ròmanach bho 1929, ged is e an Aibidil Arabach a bhite a’ cleachdadh roimhe làimhe.

## Eiseimpleir

* Turcais:

İnsanlık ailesinin bütün üyelerinde bulunan haysiyetin ve bunların eşit ve devir kabul etmez haklarının tanınması hususunun, hürriyetin, adaletin ve dünya barışının temeli olmasına.

* Gàidhlig:

Tha gach uile duine air a bhreith saor agus co-ionnan ann an urram 's ann an còirichean. Tha iad air am breith le reusan is le cogais agus mar sin bu chòir dhaibh a bhith beò nam measg fhèin ann an spiorad bràthaireil.

## Turcais Bunaiteach

* *Hoş geldin.* – Fàilte
* *Nasılsın?* – Ciamar a tha thu?
* *Günaydın* – Madainn mhath.
* *Tünaydın.* – Feasgar Math.
* *İyi geceler* – Oidhche mhath.
* *Hoşça kal* – Mar sin leat.
* *Merhaba.* – Halò.
* *Özür dilerim* – Tha mi duilich.
* *İzninizle.* – Gabh mo leisgeil.
* *Teşekkürler.* – Mòran taing.
* *Tuvalet nerede?* Càite a bheil an taigh beag?
* *İyi şanslar!* – Deagh àigh.
* *Seni seviyorum* – Tha gaol agam ort.
* *Türkçe biliyor musun?* – A bheil Turcais agat?

## Fuaimean

Tha ochd fuaimreagan agus dà dheug consain sa trì ann.

## Gràmar

### Tuiseal

Tha sia tuisealan aig an Turcais a tha iar-leasachain a' comharrachadh:

* An tuiseal ainmneach - gun comharradh, m.e. ev - (an) taigh
* An tuiseal ginideach - *in*, m.e. evin - an taigh/aig an taigh
* An tuiseal tabhartach - *e*, m.e. eve - dhan taigh
* An tuiseal cuspaireach - *i*, m.e. evi - an taigh
* An tuiseal dìobhalach - *den*, m.e. evden - bhon taigh
* An tuiseal suidheachaidh - *de*, m.e. evde - anns' an taigh

## Luchd-labhairt

* Mehmed II

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach

* Türk Dil Kurumu
# Brùnaigh

| بروني دارالسلام Negara Brunei Darussalam |
| --- |
|  Bratach |  Gearradh-arm |
|  |
| Laoidh Nàiseanta |
| *Allah Peliharakan Sultan* *God Bless the Sultan* |
| Sluagh-ghairm nàiseanta |
| "Always in service with God's guidance" (eadar-theangachadh) |
| Cànan(an) oifigeil | Malay |
| Prìomh-bhaile | Bandar Seri Begawan |
| Baile as motha | Bandar Seri Begawan |
| Riaghaltas | Monarcachd |
| Sultan | Hassanal Bolkiah |
| Stèidheachadh |
| Neo-eisimeileachd bhon Rìoghachd Aonaichte | 1ad, am Faoilteach 1984 |
| Farsaingeachd |
| Iomlan | 5,765 km² (172mh) |
| Uisge | 8.6 % |
| Àireamh-shluaigh (2007) |
| Iomlan | 391,450 (177mh) |
| Dlùths | 65/km² (127mh) |
| LTD/CCC (2005) |
| gach pearsa | $24,826 (26mh) |
| Roinn tìde | (UTC+8) |
| Ruith-airgid | dollair Bhrùnaigh |
| Prìomh àrainn-lìn | .bn |
| Còd Àireamh fòn | 673 |

'S e dùthaich ann an Àisia a tha ann an
**Brùnaigh** neo **Brunai**, (Cànan Malay: *Negara Brunei Darussalam*, Cànan Jawi: **برني دارالسلام** ), ainm oifigeil sa Bheurla: *State of Brunei, Abode of Peace*).

Tha i suidhichte san àird a tuath air an eilean Borneo ann an Àisia an Ear-Dheas. Tha crìochan aice le Malaidhsia.

'S e Bandar Seri Begawan prìomh-bhaile Bhrùnaigh.

## Iomraidhean

## Ceanglaichean a-mach

* Duilleag oifigeil Riaghaltas Bhrùnaigh
* Turasachd ann am Brùnaigh

Mosg *Sultan Omar Ali Saifuddin* ann am Bandar Seri Begawan
Brùnaigh
# Beta

'S e **Beta (Β, β)** an dàrna litir den aibidil Ghreugach. Tha e co-ionnan ri B san aibidil againne.

Tha e a' ciallachadh moran rudan eile, m.e.

* Beta-Max, seòrsa bhideò aosda.
* reul soilleir nas dorcha na alpha msa

| **Aibidil Ghreugach** |
| --- |
| Alpha | Beta | Gamma | Delta | Epsilon | (Fau) | (Stigma) | Zeta | Eta | (Heta) | Theta | Iota | Kappa | Lambda | Mu | Nu | Xi | Omicron | Pi | (San) | (Sho) | (Qoppa) | Rho | Sigma | Tau | Upsilon | Phi | Chi | Psi | Omega | (Sampi) |  |