Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Eadar-theangachadh

'S e am pròiseas cànan eile a chur air teacsa a tha ann an eadar-theangachadh. 'S e "eadar-mhìneachadh" a tha ann an ainm pròiseis aithris ann an cànan eile dè thuirt cuideigin. Canar eadar-theangair ris an neach a nì eadar-theangachadh.

## Iomraidhean
# Litreachas

Seann leabhraichean
’S e corpas de theacsaichean sgrìobhte a th’ ann an **litreachas**, aig bun-ìre. Mar as trice, gus a bhith ga chunntadh mar theacsa *litreachasail*, feumaidh teacsa a bhith a’ cleachdadh a’ chànain sa bheil e sgrìobhte ann an dòigh neo-àbhaisteach no ealanta, no a bhith a’ buntainn ri cuspairean inntleachdail no feallsanachail.

Faodar “litreachas” a roinn a rèir a nàdair fhìrinnich (no *neo-fhicseanail*) no neo-fhìrinnich (no *fhicseanail*), no a rèir a dhòigh-sgrìobhaidh — an e rosg no bàrdachd a th’ ann — no a rèir a ghnè — m.e., nobhail, sgeulachd, dràma.

## Freumh-fhaclaireachd

’S ann às an fhacal *litir* a tha am facal *litreachas* dèante, agus ’s ann às an fhacal Laidinn *littera* (facal a’ ciallachadh *litir den aibidil*, no, anns an iolra, *litreachas*, i.e. *rudan a tha air an sgrìobhadh ann an litrichean* — cf. *letters* sa Bheurla) a tha am facal *litir*.

Anns na làithean seo, ge-tà, ’s tric a bhios am facal *litreachas* a’ comharrachadh cuideachd chleachdaidhean labhairteach agus beul-aithriseach, a bharrachd air *teacsaichean* sgrìobhte annta fhèin.

## Eachdraidh

Am measg nan teacsaichean litreachais a bu shine tha *Eipic de Ghilgamesh* à Sumer agus *Leabhar nam Marbh* às an Èipheit ('s mathaid roimhe 2000 RC) no na *Vedathan* às na h-Innseachan ('s mathaid roimhe 1000 RC). Chan eilear cinnteach dè cho seann a tha iad, oir dh'fhàs iad bho beul-aithris mus robh iad air an cur air a' phàipear. Thathar a' smaoineachadh gur ann bhon 8mh linn RC a tha *Ilias* agus *Odysseia* le Homer a thòisich litreachas Greugach is Ròmanach Clasaigeach.

Airson na linntean, cha robh fàrmhorachd litreachais ann an diofar cheàrnan den t-saoghail cothromach, leis nach robh gu leòr eadar-obrachaidh ann eadar culturan sònraichte mar cultar na Roinn-Eòrpa, cultar Arabach, Innseanach, Sìneach no Seapanach. Mar sin, 's ann doirbh tuairisgeul a thoirt air litreachas an t-saoghail san fharsaingeachd. Anns na linntean mu dheireadh thòisich na diofaran seo ri dhol à sealladh; aig an aon àm, ge-tà, bha buaidh dona ann air na cultaran agus litreachasan mion-chuid.

Aig deireadh na 20mh agus toiseach na 21mh linn thàinig atharrachaidhean eile le nochdadh mheadhanan ùra mar rèidio, telebhisean, an t-Eadar-lìon no leabhraichean eileagtronaigeach.

## Faic cuideachd

* *Roinn-seòrsa:Sgrìobhadairean*
* Bàrdachd
* Beul-aithris
* Clò-bhualadh
* Dràma
* Duais Nobel ann an Litreachas
* Litreachas na h-Alba
* Rosg
* Ùr-sgeulachd

## Tùsan

## Ceanglaichean a-mach

* SCRAN: Litreachas na Gàidhlig anns an fhicheadamh linn
# Ainmear

'S e pàirt gràmair glè chudromach a tha ann an “Ainmear” (Beurla "noun"). 'S e facal a tha ainm do dhuine neo nì. 'S e ainmearan a tha ann an fhacail mar “biadh”, “cù”, “fearg”, neo “taigh”. Bidh ainmean mar “Raibeart”, neo Madrid nan ainmearan cuideachd. Mar is trice, tha ainmearan sa Ghàidhlig, Fraingis, Spàinntis ⁊c fireann neo boireann. Sa Bheurla agus Fionnais chan eil gnè sam bith aca, agus sa Ghearmailtis is Ruisis, tha ainmear "neodar" ann cuideachd.

Chan urrainn do ainmear rosg-rann a dhèanamh na aonar, ged is urrainn do gnìomhair ga dhèanamh.

## Seòrsaichean de ainmearan

* Ainmear gnìomhaireach
* Ainmear trusaidh
* Riochdair ("pronoun"), a chleachdar an àite ainmeir

## Ceanglaichean a-mach

* “Nouns”. *LEACAN*. DASG agus Soillse. Air a thogail 19mh dhen Fhaoilleach 2024.
# Buadhair

*Airson "buadhar", faic cac*

Tha **Buadhair** (Beurla *adjective*) a’ ciallachadh facal a bheir tuairisgeul air ainmear, neo a leasaicheas a chiall. Se buadhairean a tha ann am facail mar “mòr”, “gorm”, “sgith” 7c.
# Mion-fhacal

Se facal beag a tha ann am “Mion-fhacal” (Beurla ‘’particle’’) san gràmar. Tha iad cumanta gu leòr anns a’ Ghàidhlig. Tha mion-fhacal a chleachdar còmhla ri facal eile agus nach gabh cleachdar na aonar. Se mion-fhacal a tha ann an “cha”, “an” agus “na”.
# Aibidil Ghreugach

Aibidil Ghreugach
B’e **aibidil Ghreugach** an aibideil as cumanta san t-saoghal. Thòisich e leis na Greugaich, a’ tighinn à freumhan ann am Muir Meadhan-Tìre an Ear leis na Phoenecians.

|  |
| --- |
| Aibidil Ghreugach |
| Α | α | a | a | Alpha |  |
| Β | β | b | v | Beta |  |
| Γ | γ | g | g/j | Gamma |  |
| Δ | δ | d | d | Delta |  |
| Ε | ε | e | e | Epsilon | (e fasa) |
| Ζ | ζ | z | z | Zeta |  |
| Η | η | ê | i | Eta |  |
| Θ | θ | th | th | Theta |  |
| Ι | ι | i | i | Iota |  |
| Κ | κ | k | k | Kappa |  |
| Λ | λ | l | l | Lambda |  |
| Μ | μ | m | m | Mu |  |
| Ν | ν | n | n | Nu |  |
| Ξ | ξ | x/ks | x | Xi |  |
| Ο | ο | o | o | Omicron | (o beag) |
| Π | π | p | p | Pi |  |
| Ρ | ρ | r | r | Rho |  |
| Σ | σ, ς | s | s | Sigma | ſ (meadhon), s (crìoch) |
| Τ | τ | t | t | Tau |  |
| Υ | υ | y | y | Upsilon | (y fasa) |
| Φ | φ | ph | f | Phi |  |
| Χ | χ | kh | kh | Chi |  |
| Ψ | ψ | ps | ps | Psi |  |
| Ω | ω | ô | o | Omega | (O mòr) |

|  |
| --- |
| Seann litir |
| Ϝ | ϝ | w | Fau |  |
| Ϛ | ϛ | st | Stigma |  |
| Ͱ | ͱ | st | Heta |  |
| Ϻ | ϻ | s | San |  |
| Ϙ | ϙ | k | Qoppa |  |
| Ͳ | ͳ | ss | Sampi |  |
| Ϸ | ϸ | sh | Sho | (sh baktraidh) |

## Ceanglaichean a-muigh

**English:**  Greek Unicode Issues
# Sumo

An Gleacadair Sumo, Kitazakura; tilg an t-salainn, Kokugikan, An t-Sultain 2007.
'S e spòrs nàiseanta na Seapaine a th' ann an **Sumo** (相撲 sumō), ach tha an àireamh de neo-Iapanaich a tha measail air a' fàs. Chan e spòrs a-mhàin a th' ann, ach rud a tha làn eachdraidh, a tha a' gabhail a-steach traidiseanan 's deas-ghnàthan à dualchas fèisean an fhogharaidh. 'S iad na h-aon coltasan sònraichte Iapanach aig an Cearcall Sumo, agus a gheibhear aig, mar eisimpleir Taigh-cluich Kabuki, a tha a' tarraing daoine ris.

## Eachdraidh

Bha Sumo ann bho shean, agus lorgar cunntasan air farpaisean Sumo anns na clàraidhean Iapanach as tràithe a tha maireann. B'e deas-gnàth taghairmeach a bh' ann bho thùs, a' buntainn do dh' ùrnaighean airson an fhoghair. Thàinig e gu bhith na spòrs amhairc rè ùine agus nochd Sumo proifeiseanta ann an linn Edo. Chaidh prìomh lann-amhairc Sumo, Kokugikan, a thogail ann an 1909, 's e na dhachaigh aig Comann Sumo Iapain, a stèidhicheadh ann an 1925.

Chuir an Dàrna Cogadh às don linn a bu bhuidhe　aig Gleacadh Sumo, agus Futabayama an yokozuna a bu mheasail aig an àm, ach choisinn e a chliù is a ghreadhnachas air ais a-rithist am feadh is a bha Iapan ga h-ath-bheothachadh fhèin an dèidh an cogadh a chall.

Dh'àrdaicheadh àireamh cho-fharpaisean nan 15 làithean gu sia tursan sa bhliadhna. Chuireadh air bhonn leasachaidhean eile mar cho-fharpais uile ri uile eadar stàballan ann an 1965.

## Dòighean-gleacaidh

Tha dithis ghleacadair a’ cur an aghaidh a chèile ann am meadhan doyō (àrd-ùrlar cearcallach), aig a bheil meadhan-thrastan de 4.55 meatairean. Sa chiad dol-a-mach, tha iad a’ coileanadh deas-ghnàth ron sabaid, ‘s iad gan cur fhèin ann an cruth eagalach, agus a’ sgapadh salainn glanaidh air a’ chearcall. Tha a h-uile sìon a’ mairsinn ceithir mionaidean aig a’ char as motha, do ghleacadairean aig àrd-ìre. Tha seo uile nam pàirt de thraidiseanan sumo, agus a-rèir choltais, ‘s e seo a tha gu sònraichte na thàladh mòr do dhaoine cèine. Tha tuilleadh air 70 dòighean eadar-dhealaichte ann gus sabaid a bhuannachadh, ach tha leth nan sabaidean air an glèidheadh le bhith a’ cur an cleachdadh nan dòighean gleacaidh as bitheanta, *tsuki-*, *yori-* agus *oshi-*. Tha gleacadairean air an ath-rangachadh an dèidh gach co-fharpais, a-rèir a’ chlàir glèidhte/caillte aca. Tha an rang as àirde, *Yokozuna*, air a bhith a’ buileachadh air tuilleadh air 60 daoine.

## Iomraidhean